Erhan Afyoncu _ Sorularla Osmanlı İmparatorluğu Cilt3
SORULARLA      
OSMANLI
İMPARATORLUĞU
3
yeditepe YAYINEVİ
   Yeditepe Yayınevi: 007 İnceleme-Araştırma Dizisi: 4
Sorularla Osmanlı İmparatorluğu III
  Erhan Afyoncu ©Yeditepe Yayınevi
İç Düzen: Burhan Maden Kapak: Medine Efe
Baskı: Şenyıldız
Cilt: Savaş
ISBN: 975-6480-09-2 5. Baskı: Ekim 2005

SORULARLA
OSMANLI
İMPARATORLUĞU
3
ERHAN AFYONCU

Yeditepe Yayınevi
Çatalçeşme Sk. No: 27/15-16
34410 Cağaloğlu-İstanbul
Tel: (021 2) 528 47 53 Faks:(0212)512 33 78
 http//www.yeditepeyay inevi.com e-mail: bilgi@yeditepeyayinevi.com
Ekim 2005

İstanbul 2005

?İM İh
\HR3

r
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ		 xi-xii
OSMANLI İMPARATORLUĞU VE SÖMÜRGECİLİK 	 1-4
MODERN DÜNYANİN OLUŞMASİNDA OSMANLİ İMPARATORLUĞU'NUN ROLÜ .... 5-20
OSMANLI ORDULARI SEFERE NASIL ÇIKARLARDI	 21-32
OSMANLILAR VE TÜRKLÜK
SORU 1: Osmanlılar Türk düşmanı mıydı?	33
SORU 2: Osmanlı Tarihçileri'nin eserlerinde Türklerin lehine ifadeler
yok mudur?	34
SORU 3: Osmanlı hanedanı Türk olduklanmn farkında değiller miydi?.34
SORU  4:   Osmanlı İmparatorluğu'nda Türklüğün ön plana çıktığı
dönem hangisidir?	35
SORU 5: Osmanlı İmparatorluğu'nda yöneticilerin tamamı Türk
olmayanlardan mı seçilirdi?	35
SORU 6: Osmanlılar, Anadolu'yu ihmal ettiler mi?	37
SORU 7: Osmanlı İmparatorluğu döneminde Türkçe ihmal mi edildi? ...38
SORU 8: Osmanlıca farklı bir dil midir?	40
SORU 9: Osmanlı İmparatorluğu'nda günümüzün milliyetçi anlayışı
niçin yoktu?	40
SORU 10: Avrupalılar Osmanlıları ne olarak adlandırdılar?	41
AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
SORU 1: Avrupa'da Türklere karşı ilgi nasıl uyandı?	43
SORU 2: Avrupa'da Türk korkusu nasıl sona erdi?	44
SORU 3: Avrupa'da XVI. yüzyılda Türkler hakkında ne kadar yayın
yapıldı?	45
SORU 4: Osmanlılar, seyyah ve elçi raporları dışında ne tür eserlere
konu oldular?	46
SORU 5: Avrupalılar, Osmanlıları ne olarak gördüler?	47
SORU 6: Osmanlılar Tann'nın Hristiyanlara bir cezası mıydı?	47
SORU 7: Avrupalı aydınların Osmanlılar hakkındaki düşünceleri
nelerdir?	48

yi	SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
SORU 8: Makyevelli'nin Türkler hakkındaki görüşleri nelerdir?	49
SORU 9: Luther'in Türkler hakkındaki görüşleri nelerdir?	50
SORU 10: Avrupalı seyyahlar Osmanlı'yı nasıl gördü?	52
SORU 11: Avrupalı seyyahların Osmanlı'ya bakış açısı nasıl değişti?	52
SORU 12: Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili haberler Avrupa'da nasıl
yayılırdı?	53
I. MURAD
SORU 1:1. Murad tahta nasıl çıktı?	67
SORU 2: Tahta çıktığında kardeşlerine karşı davranışı ne oldu?	68
SORU 3: Osmanlı hanedanındaki ilk şehzade isyanı nasıl gerçekleşti?....68
SORU 4: Anadolu beylikleri nasıl hakimiyet altına alındı?	70
SORU 5: Sırp Sındığı diye bir savaş var mıdır?	72
SORU 6: Çirmen Savaşı'nın önemi nedir?	73
SORU 7:1. Kosova Savaşı neden çıktı ve önemi nedir?	73
SORU 8:1. Murad nasıl öldü?	74
SORU 9: "Hüdavendigâr" ne demektir?	75
SORU 10:1. Murad, oğlu Yıldırım Bâyezid'e nasıl bir miras bıraktı?	75
FETRET DEVRİ
SORU 1: Fetret ne demektir?	81
SORU 2: Fetret Devri nasıl başladı?	81
SORU 3: Yıldırım Bâyezid'in kaç oğlu vardı?	..82
SORU 4: Şehzadeler arasındaki ilk çatışmalar nasıl gelişti?	83
SORU 5: Çelebi Mehmed Osmanlı tahtını nasıl ele geçirdi?	84
SORU 6: Düzmece Mustafa gerçekten Yıldırım Bâyezid'in oğlu değil
midir?	85
SORU 7: Anadolu Beylikleri Fetret devrinde nasıl hareket ettiler?	86
SORU 8: Fetret devrinde başkentte tahta çıkmış olanlar hükümdar değil
midir?	86
SORU 9: Fetret Devri gerçek manada ne zaman sona erdi?	87
SORU 10: Çelebi Mehmed'in Osmanlı tarihindeki yeri nedir?	87
SORU 11: Fetret Devri'nin Osmanlı İmparatorluğu'nun tarihi
gelişimine tesiri nedir?	88

UÖIJJTOT       İÇİNDEKİLER	vü
TARİHTE İSTANBUL KUŞATMALARI VE İSTANBUL'UN FETHİ
SORU 1: İstanbul, Müslümanlardan önce kaç defa kuşatıldı?	95
SORU 2: Müslümanlar, İstanbul'u kaç defa kuşattılar?	95
SORU 3: İstanbul, Osmanlılardan önce kimler tarafından alınmıştı?	96
SORU 4: Fatih'ten önce Osmanlıların İstanbul kuşatmaları nasıl
gerçekleşti?	96
SORU 5: II. Mehmed niçin tahta geçer-geçmez İstanbul'un fethi için
hazırlıklara başladı?	97
SORU 6: İstanbul'un fethinde Bizans'a hangi gerekçeyle savaş ilan
edildi?	99
SORU 7: İstanbul kuşatması nasıl cereyan etti?	101
SORU 8: Son hücum nasıl yapıldı?	102
SORU 9: İstanbul'un fethi açık unutulan bir kapıdan mı oldu?	105
SORU 10: İstanbul'un fethi Hristiyan dünyasında nasıl karşılandı?	105
SORU 11: Fethin Osmanlı tarihinin gelişimine ne tesirleri oldu?	106
SORU 12: İstanbul'un fethi ile ilgili bilgilerimizin kaynaklan nelerdir? 107
II. BÂYEZİD
SORU 1: II. Bâyezid'i şehzade iken babası niçin azarladı?	115
SORU 2: II. Bâyezid tahta nasıl çıktı?	118
SORU 3: Cem Sultan ile mücadelesi nasıl cereyan etti?	119
SORU 4: II. Bâyezid'in hükümdarlığında babası Fatih Sultan Mehmed
dönemine nasıl bir tepki oluştu?	122
SORU 5: II. Bâyezid döneminin siyasal olaylan nelerdir?	122
SORU 6: II. Bâyezid döneminde Safevi tehlikesine karşı nasıl önlem
alındı?	,	125
SORU 7: II. Bâyezid döneminde Türk denizciliği nasıl gelişti?	125
SORU 8: II. Bâyezid oğullarını öldürdü mü?	126
SORU 9: Yavuz Sultan Selim babasını nasıl tahttan indirdi?	127
SORU 10: II. Bâyezid nasıl öldü?	128
SORU 11: II. Bâyezid döneminin Osmanlı tarihindeki yeri nedir?	128
BARBAROS HAYREDDİN PAŞA
SORU 1: "Barbaros" ne demektir?	137
SORU 2: Barbaros Kardeşler Türk müdür?	137

VİİJ	SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
SORU 3: Oruç Reis nasıl Cezayir Sultam oldu?	137
SORU 4: Oruç Reis nasıl şehid oldu?	138
SORU 5: Hızır Reis nasıl Osmanlı hizmetine girdi?	139
SORU 6: Preveze Deniz Savaşı nasıl kazanıldı?	139
SORU 7: Preveze Deniz Savaşı'na, Batılılar hasıl bakar?	141
SORU 8: Barbaros Hayreddin Paşa nasıl öldü?	142
SORU 9: Barbaros Hayreddin Paşanın gazaları nasıl yazıldı?	142
SORU 10: Akdeniz Bir Türk gölü müydü?	143
CELALİ İSYANLARI
SORU 1: Celali adı nasıl ortaya çıktı?	147
SORU 2: Büyük Celali isyanları ne zaman oldu?	147
SORU 3: Celali İsyanlarının sebepleri nelerdir?	149
SORU 4: Celali Ayaklanmaları nasıl bastırıldı?	149
SORU 5: Celali isyanları bir halk ayaklanması mıydı?	150
SORU 6: Celaliler, Osmanlı İmparatorluğu'na ne zarar verdiler?	150
SORU 7: Halk celaliler karşısında ne yaptı?	152
SORU 8: Celalilerin Osmanlı hanedanını yıkma niyetleri var mıydı?.... 152
SORU 9: Büyük Celali isyanlarından sonra yeni isyanlar oldu mu?	153
SORU 10: Celaliler nasıl örgütlenmişlerdi?	153
OSMANLI İMPARATORLUĞU'NUN XVII. YÜZYIL BUHRANI
SORU 1: XVI. Yüzyıl sonlarındaki siyasi gelişmeler nasıldı?	157
SORU 2: Osmanlı yazarları devletin içine düştüğü buhranı ne
zamandan başlatırlar?	157
SORU 3: Islahat layihalarını kimler yazdı?	157
SORU 4: Islahat layihası yazarlarına göre Osmanlı
İmparatorluğu'ndaki buhranın sebepleri nelerdi?	158
SORU 5: Islahat layihalarına göre Osmanlı İmparatorluğu nasıl
toparlanabilirdi?	159
SORU 6: Islahat Layihası yazarlarının yanlışları neydi?	160
SORU  7: XVII. Yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu büyük
buhrana neden girdi?	161
SORU 8: Osmanlı İmparatorluğu'nun XVI. yüzyıl sonlanndan itibaren
"Duraklama Devri'ne" girdiği doğru bir tespit midir? . 163

İÇİNDEKİLER
SORU 9: Osmanlı İmparatorluğu'nun XVII. yüzyılın başlarında
yaşadığı buhranı nasıl adlandırmak gerekir?	163
SORU 10: Osmanlı tarihi nasıl dönemlendirilmelidir?	164
SULTAN İBRAHİM
SORU 1: Sultan İbrahim tahta nasıl çıktı?	171
SORU 2: Osmanlı hanedanı sona ermekten nasıl kurtuldu?	171
SORU 3: Girit seferi neden açıldı?	172
SORU 4: Sultan İbrahim döneminin diğer siyasi olayları nelerdir?	173
SORU 5: Sultan İbrahim nasıl tahttan indirildi?	173
SORU 6: Sultan İbrahim nasıl öldürüldü?	174
SORU 7: Koçi Beyin Sultan İbrahim üzerindeki tesirleri nelerdir?	174
SORU 8: Sadrazamları ne oldu?	175
SORU 9: Padro Ottomano, Sultan İbrahim'in gerçek oğlu muydu?	176
SORU 10: Kundaktaki sultanların evlendirilmesi adeti nasıl başladı?.... 176
SORU 11: Sultan İbrahim deli miydi?	177
SORU 12: Cinci Hoca kimdir?	178
PRUT SAVAŞI
SORU 1: Prut Savaşı öncesi hangi gelişmeler yaşandı?	183
SORU 2: Prut Savaşı neden çıktı?	183
SORU 3: Osmanlı İmparatorluğu ve Rusya nasıl strateji takip ettiler?... 183
SORU 4: Prut savaşı nasıl cereyan etti?	184
SORU 5: Ruslar Prut'ta nasıl bir kurtuluş yolu buldular?	185
SORU 6: Prut'ta Osmanlılar tarihi bir fırsatı kaçırdı mı ?	186
SORU 7: Prut savaşma İstanbul'da tepkiler ne oldu?	187
SORU 8: Baltacı-Katerina üzerine neler yazıldı?	187
SORU 9: Baltacı-Katerina hikâyesinin aslı nedir?	189
SORU 10: Katerina kimdir?	190
SORU 11: Baltacı Mehmed Paşa kimdir ?	191
SORU 12: Baltacı Mehmed Paşa kendisini nasıl savundu?	192
SORU 13: Rus Çan Petro deli miydi?	,	194
SORU 14: Petro vasiyetnamesi diye bilinen Rus politikası ne zaman
oluşturuldu?	196

ıx

x        »    SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
LALE DEVRİ
SORU 1: Lale Devri ismi nasıl ve kimin tarafından konuldu?	199
SORU 2: Lale Devri nasıl başladı?	199
SORU 3: Avrupa'ya niçin elçiler gönderildi?	199
SORU 4: Yirmisekiz Mehmed Çelebi ve oğlunun Paris elçiliklerinin
Osmanlı İmparatorluğu'na ne tesirleri oldu?	200
SORU 5: Tulumbacı ocağı nasıl kuruldu?	200
SORU 6: Lale Devri'nin eğlence hayatı nasıldı?	201
;      SORU 7: Lale'nin önemi nasıl arttı? 	201
;      SORU 8: Lale Devri'nde eğlencenin dışında neler yapıldı?	202
j      SORU 9: lale Devri nasıl sona erdi? 	203
S       SORU 10: Patrona Halil kimdir?	205
S
s	İLK TÜRK MATBAASI
S       SORU 1: Osmanlı topraklarında ilk matbaa ne zaman açıldı?	209
S       SORU 2: İlk Türk matbaası nasıl faaliyete geçti? 	209
Sı       SORU 3: İbrahim Müteferrika, idarecilere matbaanın gerekliliğini nasıl
S(	izah etti?	209
SORU 4: İlk matbaamız nerede faaliyet gösterdi ve hangi kitapları
O	bastı?	210
SORU 5: Matbaa hangi şartlar altında kitap bastı? 	211
SORU 6: İbrahim Müteferrika nasıl bir yayın politikası izledi?	212
Sc
SORU 7: İbrahim Müteferrika bastığı kitaplarda yazma kitap
geleneğine nasıl uydu?	212
o O	.
SORU 8: İbrahim Müteferrika'nın bastığı kitaplan kimler aldı?	213
SORU 9: İlk Türk matbaası ne zaman kapandı? 	213
Soı        SORU 10: Matbaa niçin geç geldi ? 	214
SORU 11-.İbrahim Müteferrika kimdir? 	215
SOI        SORU 12: İbrahim Müteferrika ne zaman öldü?	217
SOf        SORU13: İbrahim Müteferrika'nın özel kütüphanesinde hangi kitaplar
vardı?	219
<5OR        SORU 14: Matbaanın gizli kurucusu kimdir?	219
SORU 15: Müteferrika'nın bastığı kitapların ne kadarı satıldı?	220

U ûu:î HOT A S A« W f i J M i t'        ı, J jl'A.T1;
vımum
ÖNSÖZ
    Bu kitabın birinci ve ikinci cildi büyük ilgi gördü ve kısa zamanda dört baskı yaptı. Aradan geçen zamanda Popüler Tarih Dergisinde ve Hürriyet-Tarih Dergisi'nde tarihi bir hadiseyi veya kişiyi ele alan yazılarımız devam etti. Sonunda 16 yazı meydana gelince, bu makaleleri yeniden gözden geçirerek üçüncü cilt olarak yayınlamaya karar verdik. Bu kitapta, önceki ciltlerde olduğu gibi incelenen konuların bütün yönleri verilme gibi bir endişe taşınmamış, o mevzunun az bilinen ve merak edilen taraftarıyla, önemli sayılabilecek hususlar verilmiştir. Her konunun sonunda da, mevzuyu yazmak için kullandığımız kaynaklar ve ayrıca daha geniş bilgi sahibi olabilmek için bakılabilecek Türkçe literatürdeki önemli çalışmalar zikredilmiştir.
    Bu kitapta Osmanlılar ve Sömürgecilik, Modern Dünya'nın oluşmasında Osmanlı İmparatorluğu'nun rolü, Osmanlı ordularının sefer lojistiği, Osmanlı İmparatorluğu'nda Türklerin durumu, XV-XVII. yüzyıllarda Avrupa'da Türk imajı, I. Murad, Fetret Devri, Tarihte İstanbul kuşatmaları ve İstanbul'un fethi, II. Bâyezid, Barbaros Hayreddin Paşa, Celaliler, Osmanlı İmparatorluğu'nun XVII. yüzyılda yaşadığı buhran, Osmanlı tarihinin en renkli simalarından I. İbrahim, Prut Savaşı, Lale Devri ve İlk Türk matbaası gibi on altı konu ele alınarak, incelenmiştir. Bu konular ele alınırken son araştırmalarda ortaya çıkan bilgilerden hareket edilmeye çalışılmıştır.
    Burada bir hususu belirtmeyi önemli görüyoruz. Halkm efsane ve destanlarıyla uğraşmamak gerekir sözünü sık sık duyuyoruz. Ancak eğer Galileo ve diğer bilim adamları halkın efsaneleriyle uğraşmasıydı, bugün dünya hâlâ öküzün boynuzlarının üzerinde olurdu.
    Kitapta, daha önceki ciltlerde olduğu gibi akademik araştırmaların sonucunda ortaya çıkan bilgilerden hareket edilmiş, ancak konular popüler bir üslupla verilmeye çalışılmıştır. Bu konular ilk

 OSMANLI ,MPARATORLUÖU
nda
dltkr atasmda baz, tekrarlar  boyamak >çm b
         Kitap  esas atoml§n,.
etmek zevkli bir borçtur.
ERHAN AFYONCU Kozyatağı, Aralık 2003
bazı bilgi ve
elden geçirilerek, rastladınız
 Alnncı baskıda kitap tekrar yazım hataları düzeltilmiştir.

r
OSMANLI İMPARATORLUĞU VE SÖMÜRGECİLİK

    Dünyanın en problemli coğrafyasında 6 asır sürecek bir devlet kuran Osmanlılar fethettikleri yerleri birer vatan parçası olarak görmüşlerdi. Bu yüzden de Osmanlı imparatorluğu her karış toprağını binlerce şehidin kanı ile yıkamadan terk etmedi. Yemen'de, Trablusgarp'ta, Sırbistan'da toprakları kaybetmesi kesinleşmişken bile son kurşununa kadar savaştı. Çünkü o topraklar birer vatan parçası idi. Aslında bu davranış reel politik açısından hatalıydı. Çünkü oralarının kaybedilmesi bir tarafa, kalan toprakları savunmak için gerekli olacak mevcut gücünü de harcamıştı. Halbuki İngilizler işgal ettikleri yerleri vatan olarak görmedikleri için, gider geliri aştığında bütün sömürgelerinden çekilmişlerdi. 1917 İhtilali sırasında Lenin de komünizmi oturtuncaya kadar Rus Çarlığı'nın bir kısım topraklarını bırakmıştı. Sloganı ise şuydu: "Zaman kazanmak için toprak satıyoruz".
    Lenin, ihtilalin başarıya ulaşmasının ardından geçici olarak bağımsızlığı kazanmış toprakları tekrar işgal etti. 1980'li yılların sonlarında Rusya, uzun süre sömürdüğü ülkelerden gelen gelir azalıp, oralara yapılan harcamalar artınca hakimiyeti altındaki ülkeleri serbes bıraktı. Gerek İngiltere, gerekse Rusya sömürdükleri ülkeleri elde edecekleri bir şey kalmayınca bırakmakta tereddüt etmemişlerdi. Ancak Osmanlı bunu yapmamıştı. Çünkü kaybettiği bütün ülkeler Osmanlı İmparatorluğu'nun gözünde birer vatan parçasıydı.
    Osmanlı fetihleri sadece kılıçla olmamıştı. Halil İnalcık, Osmanlı fetihlerinin kılıçtan ziyade istimalet (gönül çekme) ismi verilen uzlaştırıcı bir politika ile gerçekleştirildiğini belirtir. İstimalet, Müslüman olmayan ahalinin çeşitli vaatlerle kazanılması sayesinde Osmanlı hakimiyet sahasının genişletilmesidir. Osmanlı idaresi yaptığı propagandayla İslâm'ın ananevi müsamaha politikası çerçevesinde  gayri müslimlere can ve mal güvenliği ile dinlerinde

2	SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
serbestlik tanıyor ve eski feodal bağlılıklarından kurtarıyordu. Örneğin, Duşanov Zakonik kanunlarına göre, köylünün haftada iki gün angarya suretiyle prensin toprağında çalışması gerekiyorken, Osmanlı yönetiminde yılda sadece üç gün timar sahibi olan sipahinin toprağında çalışma zorunluluğu vardı. Osmanlı idaresini kabul eden gayri müslimler askerlik hizmeti yerine "cizye" vergisini ödedikleri taktirde hayatları, malları ve dinleri devletin teminatı altına alınırdı. Osmanlıların, Balkanlarda kılıç ve ateşle yerleştikleri iddiası artık bilimsel yayınlarda yer almamaktadır.
    Osmanlılar gayri müslim halkın yanı sıra, Ortodoks kilisesini ve manastırlarını da himaye ederek, vergilerden muaf tuttular ve dini vakıflarına dokunmadılar. Osmanlılar feodal yerli askeri sınıfın imtiyazlarını ve feodal haklarını kaldırmakla beraber, onları kendi askeri sistemleri içine almışlardı. Böylece köylüyü, kiliseyi, şehirli halkı ve askerleri kervii saflarına çektiler. Bu yüzden Osmanlı idaresine direnen mahalli hanedanlar ortadan kaldırıldıktan sonra fethedilen yerlerde hakimiyet kolay kurulmuştur.
    Yapılan araştırmalar, Osmanlıların bu idare tarzlarını açıkça ortaya koymaktadır. Bruce W. McGovvan, Osmanlı idaresinde Sırbistan üzerine yaptığı araştırmalarda, Sırbistan'da nüfus başına (per capita) düşen gıda mahsulünün, Avrupalı devletlerin sömür-gelerindeki köylülerin elinde kalan gıda mahsulünden çok daha fazla olduğunu ortaya çıkarmıştır. Balkanların tek bir devlet çatısı altında uzun süre" savaşsız bir ortama kavuşması, buralarda ticareti canlandırıp, şehirleri geliştirmiştir. Michael Palariet, XIX. yüzyıl Balkan ekonomileri üzerine yaptığı araştırmada Sırbistan'ın bağımsız olmadan önceki dönemde, müstakil devlet olduğu döneme göre daha hızlı büyüdüğü ve kalkındığı sonucuna varır.
Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu, Klâsik Çağ (1300-1600), çev. Ruşen Sezer,
İstanbul 2003, s. 19.
Bruce W. McGovvan, "Food Supply and Taxation on the Middle Danube, 1568-
1579", Archivum Ottomanicum, 1 (1969), s. 139-196.
Michael Palariet, Balkan Ekonomileri: 18004914 Kalktntnasız Evrim, çev. Ayşe
Edirne, İstanbul 2000.

OSMANLI İMPARATORLUĞl/VE SÖMÜRGECİLİK	3
    1558-1560 yılları arasında Osmanlı hakimiyetindeki Macaristan üzerine bir araştırma yapan Macar tarihçi Kaldy Nagy, bu yıllara ait bütçeleri incelediğinde ilginç sonuçlarla karşılaşmıştır. 1558-1560 yılları arasında Macaristan'dan 6 milyon akçe vergi toplayan Osmanlılar aynı dönemde bu ülkeye 23 milyon akçe harcamışlardı. Sömürmek maksadıyla Macaristan'da olsalardı, herhalde Macaristan'a 17 milyon akçe fazladan harcama yapmazlardı4.
    Marksist dönemde, Osmanlı hakimiyetindeki Bulgaristan üze
rine   araştırma  yapan  Bulgar  tarihçilerin  eserlerinde   "Osmanlı
Bulgaristan'ı sömürdü" ifadeleri sıkça kullanılmıştır. Ancak Bulgar
tarihçiler eserlerinde kendileriyle tenakuza düşerler. Bulgar şehir
lerinin  tarihi anlatılırken de  Osmanlı döneminde  nasıl gelişim
sağlandığını övgü ifadesi kullanmadan itiraf ederler'. Sömürüldüğü
iddia edilen ülkede şehir hayatı, ticaret, imalat sektörleri gelişmiştir.
Bunlar Osmanlı İmparatorluğu'nun fethettiği her yeri birer vatan
parçası olarak görüp, sömürme niyeti olmadığına dair sayısız ör
nekten   birkaç   tanesidir.   Zaten   Rumeli'deki   Rusçuk,   SelaniV
Belgrad vs gibi şehirlerle ilgili tarihi kayıtlara bakıldığında bura)'
bugün çoğu var olmayan onlarca cami, han, hamam, tekke v
reseye rastlanılması da, o toprakların vatan olarak gör"	4ne
açık bir delilidir.	dkler
Dikkat edilirse bu örnekler Hristiyan ülke'	apara-
Irak veya Suudi Arabistan gibi Müslüman ülke1	itıc*a ve
Hristiyan   ülkelerinde   bu   uygulamayı  y?	r
torluğu'nun  Müslümanların  bulundu?"	l SIYası ve
siyaset izlemeyeceği de aşikârdır. Ar-	İUt "-er ne
özellikle de bedevilere Osmanlı K	hakimiyetini
bulunurdu. Mekke ve Medine	'oktu- Katolik
i Macaristan'ın
lerini kurmaları,
4	Kaldy Nagy, "The Cash r	ğlad!. Ayrıca Os-
1558-1560", Açta Orienti,.	, ,   ,        ..      •    i i •
x...      .   i   . u ,,    . T..	Jokslar   üzerindeki
Münasebetleri Hakkında Tun	Aon
"Nepszabatsag"  Gazetesinin  b	" Omeğin Sırp Milli
tanıtan: Hamit Zübeyr Ko§ay, Belit.	jıın desteği ile kurul-
5	M. Tayyib Gökbilgin, "İki Bulgar Tatx
Tarih Dergisi, sayı; 14 (İstanbul 1964), s. A

4	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU   »
alıyorlardı, hem de vergiden de muaftılar. Bu yüzden ABD'li Bremer'in Irak'ın Osmanlı İmparatorluğu'nun bir sömürgesi olduğu yolundaki sözleri tarihi gerçeklerle uyuşmamaktadır.
    Osmanlılar, fethettikleri bütün bölgelerin dini ve milli kimliklerini korumalarını sağladılar. Gerek Balkanlarda, gerekse Ortadoğu'da olsun Osmanlılar çekildikten sonra buralardaki halkın dillerinde ve dinlerinde büyük bir değişim olmadı. Bazı ülkeler, Osmanlı fetihlerinden önceki durumlarından daha İleri bir durumda geldiler. Örneğin Osmanlı fethi sırasında Katolik olma tehlikesi ile karşı karşıya olan Sırbistan'da Ortodoksluk devam ettiği gibi, ayrıca Sırp milli kilisesi de kuruldu. Böylelikle Rum Patrikhanesi'nin nüfuzundan çıkan Sırplar, Helen kültürünün tesirinden kurtulup, milli kimliklerini yaşatabildiler Oysa Osmanlı İmparatorluğu'nun asırlarca kaldığı yerlerde 50-100 sene kalan İngilizler ve Fransızlar kendi dilleriyle birlikte dinlerini de dayatmışlardı. Bu iki ülkenin sömürgelerinin çoğunda resmi dil hâlâ İngilizce veya Fransızca'dır. Bu ülkelerin Osmanlı İmparatorluğu'ndan sonraki bitmek bilmeyen karışıklıkları da gözler önündedir.

r
MODERN DÜNYANIN OLUŞMASINDA OSMANLI İMPARATORLUĞU'NUN ROLÜ
    Osmanlı İmparatorluğu denilince her şeyiyle tarih olmuş, gitmiş; ondan günümüze bir şey kalmamış gibi düşünülür. Ancak 600 yıldan fazla bir süre dünyanın en önemli coğrafyasında hakimiyet kuran ve üç büyük imparatorluktan birisi olan Osmanlı İmparatorluğu bugünkü dünyanın oluşmasındaki en önemli aktörler arasındadır.
    Osmanlı imparatorluğu'nun bugünkü dünyanın Kafkasya, Balkanlar ve Ortadoğu gibi en problemli üç bölgesinin de içinde olduğu çok geniş topraklar üzerinde 600 yıl süren hakimiyetinin günümüze tesiri çok büyüktür. Osmanlıların izlediği siyasi ve dini politikalar günümüz modern dünyasının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.
Osmanlıların Rumeli Fetihleri Ortodoksluğu Yaşattı
    Osmanlılar, XIV. yüzyılın ortalarında Rumeli fetihlerine başladığında, Balkanlar birçok devletçikler ve feodal senyörlükler hâlinde parçalanmış durumdaydı. Duşan'ın kurduğu Sırp İmparatorluğu'nun zayıflamasından sonra kuzeyde Macaristan, batıda ve güneyde ise Venedik siyasi parçalanmadan istifade ederek Balkanlarda yayılma politikası güdüyorlardı. Bu iki devletin siyasi ve askeri hakimiyeti beraberinde Katolikliği de getiriyordu. Her ne kadar Balkanların Ortodoks halkı bu iki devletin hakimiyetini benimsemiyorsa da direnecek siyasi ve askeri güçleri yoktu. Katolik olmaya mahkum gibiydiler. Osmanlıların, Venedik ve Macaristan'ın Balkanlara yayılmasını engelleyip kendi hakimiyetlerini kurmaları, Balkanlarda Ortodoks mezhebinin yaşamasını sağladı. Ayrıca Osmanlıların milli kiliseleri desteklemesi Ortodokslar üzerindeki Helen hakimiyetinin sona ermesine sebep oldu. Örneğin Sırp Milli Kilisesi, XVI. yüzyılda Sokollu Mehmed Paşanın desteği ile kurulmuştu.
     
6	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU	fl
    Balkanlar parçalanmışlıktan kurtulup büyük bir imparatorlu-ğun parçası haline gelince ekonomik açıdan da gelişme gösterdi. Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan'da birçok şehir, huzur ortamına kavuşmaları sebebiyle büyüyüp, gelişti.
Avrupa Milli Monarşileri Yok Olmaktan Kurtuluyor
    Osmanlı İmparatorluğu'nun Modern Avrupa'nın şekillenmesinde önemli tesiri vardır. Kanunî zamanında doğu sınırlarının fazla tehdit almaması ve Avrupa'da gelişen şartlar sebebiyle asıl hedef batı olmuştu. Bu dönemde Habsburg imparatorluğu akrabalık bağlarıyla Avrupa'nın önemli bir kısmında hakimiyet kurmuştu. İtalya, İspanya, Avusturya, Almanya, Macaristan gibi ülkeler dolaylı veya direkt olarak Habsburg İmparatorluğu'na bağlıydılar. Habsburgların önünde direnen tek güç Fransa ve İngiltere idi. Osmanlıların Avrupa'daki bu mücadeleye karışmaları siyasi dengenin yeniden kurulmasını sağladı. Fransa, Hollanda ve İngiltere gibi milli monarşiler, Osmanlıların, Habsburglara karşı mücadeleye girmesiyle hayat hakkı bulabildi. Nitekim 1532'de Fransa kralı Fransuva, Venedik elçisine "Şarlken'e karşı Osmanlılar sayesinde güvence altında olduğunu" söylüyordu.
    Osmanlılar, Fransa'yı asker göndererek, para vererek veya ticari ilişkilerle Habsburglara karşı kuvvetlendirdiler. Kanunî 1533 yılında Fransa kralına, Şarlken'e karşı ingiltere ve Alman prensleri ile bir ittifak yapması için 100 bin altın göndermişti. 1569'da Fransa'ya verilen ticari imtiyazlardan sonra 1580'de İngiltere ve 1612'de de Hollanda, Osmanlı İmparatorluğu tarafından verilen kapitülasyonlar ile desteklendi. Venedik'in Doğu Akdeniz'deki ticari hakimiyeti Osmanlıların verdiği destek ile Fransa ve İngiltere'ye geçti. İngiliz ve Hollandalılar, Osmanlı gemilerini kullanarak, Karadeniz ticaretinde de Venedik'in yerini aldılar. Osmanlı topraklarında ve nüfuz bölgelerindeki ticaret bu ülkelerin ekonomik açıdan kuvvetlenip, büyümesine sebep oldu. İngiliz ve Fransızların gerek imparatorluk topraklarından aldığı hammaddeler, gerekse ülkelerinde imal ederek Osmanlı ülkesinde sattıkları ürünler Kapi-talizm'in gelişmesinde önemli rol oynadı. Halil İnalcık, Osmanlıların farkında olmadan, modern kapitalizmin yükselmesini sağlayan Avrupa ekonomik sisteminin bir parçası olduklarını belirtir.

OSMANLI VE MODERtfDÜNYA	7
İngiltere Osmanlıdan Yardım İstiyor
    Osmanlı Padişahı Üçüncü Murad döneminde Avrupa'nın en uzak ülkelerinden İngiltere ile ilişki kurulmuştu. İngiltere, Habsburgların İspanya kanadı tarafından işgal edilmek üzereydi. İngilizler, Fransa örneğinden hareket ederek Habsburglara karşı direne-bilmek için tek şanslarının Osmanlı İmparatorluğu'ndan yardım almak olduğunu anlamışlardı. Üçüncü Murad döneminde Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkiye geçerek, İspanyol donanmasının İngiltere'yi işgalini engellemek için yardım istediler. Bunda da başarılı oldular. İnglitere Türk donanmasının yardımıyla İspanyol işgalinden kurtuldu.
    Geçtiğimiz hafta İngiltere'nin saygın gazetelerinden "The Guardian" birinci sayfadan "İspanyol donanmasını yenildiği için Sir Francis Drake'e değil Türklere teşekkür etmeliyiz" başlığıyla verdiği haber, 416 yıl önce yapılan bir yardımın İngilizlere neler kazandığının yeni anlaşıldığını gösteriyordu. Kraliçe Elizabeth'in askeri danışmanı Sir Fracis Walsingham, Temmuz 1588'deki İspanyol işgal teşebbüsünden önce İstanbul'daki İngiltere elçisine bir mektup göndererek, İspanyol donanmasının dağıtılması için Türk donanmasının harekete geçirilmesini istemişti. İngiliz elçisi Harborne'un faaliyetleri ve Osmanlı siyaseti uyarınca harekete geçen Türk donanmasının Akdeniz'deki manevraları İspanyol donanmasını dağıttı.
    Fransa'nın kuzeyinde Calais açıklarında 30 Temmuz 1588'de meydana gelen Gravelines Deniz muharebesi'nde İngiliz donanmasının karşısına İspanyol donanmasının bir kısmı çıkabildi. İngiliz donanmasının komutanı Sir Francis Drake de, İspanyolları rahatlıkla mağlup etti. İngiliz tarihçi Profesörü Jerry Brotton, durumu "Osmanlıların manevraları İspanyol Kralı İkinci Philip'in donanmasını dağıttı. Artık okullarda İspanyol ordusunun neden İngiltere'yi işgal edip, Protestanlığa son veremediğini buna bir sebep daha eklememiz gerekecek. Bu da Kraliçe Elizabeth tarafından tesis edilen İngiliz-Osmanlı ititfakıydı" diye değerlendirir.
    İngiliz devlet adamlarından Sir Francis Walsingham, Akdes Nimet Kurat tarafından yayınlanan 24 Haziran 1587 tarihli mek-
     
8	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
tubunda İstanbul'daki İngiltere elçisi William Harborne'e gönder, diği mektupta padişahı İspanyollara karşı harekete geçirmek iç^ elinden ne geliyorsa yapmasını ve İngilizlerin iyi insanlar olduğu^ anlatmasını istiyordu.
    "Gönderdiğiniz 9 Mart 1587 tarihli mektubunuz hem Venedik üzerinden, hem de diğer yoldan Mayıs'ın sonlarında elimize ulaştı, Mektubunuzdan Osmanlı Sultanı ve danışmanlarıyla devam ettiril-mesi gereken münasebetlerin, emirlerimiz doğrultusunda ihtimam ve basiretle yerine getirildiğini öğrendik. Hareketinizi kraliçeye arz ettiğimde, ziyadesiyle memnun kaldılar. Padişahın Hocası Sadeddin Efendi vasıtasıyla sultanın kendilerine mektup göndermesinden dolayı kraliçemiz çok sevindi. Efendimiz bu durumu devam ettirebilmek maksadıyla Hoca Sadeddin Efendi ile dostluğun geliştirilerek, devam ettirilmesini istiyorlar. Mektubunuzda temas ettiğiniz meselelerin cevabına gelince, kraliçenin bu konudaki arzularını bildiriyorum.
    Osmanlı padişahı Üçüncü Murad'ın İspanya Kralı'yla antlaşma yapmaya yazdığınız suretle yanaşmamasından dolayı kraliçenin fevkalade müteşekkir kaldığını sultan hazretlerine söyleyin. Sonra, padişahı bu yolda devama ikna ile yetinmeyip, hali hazırda sultanın bütün kuvvetlerini sevk ettiği İran'dan kaçınarak, hakikatte daha çok endişe edilmesi gereken İspanyol kudretini sarsmak üzere he-men harekete geçmesinin çok lüzumlu olduğuna iknaya gayret etmelisiniz.
    İspanyol kudretinin tehdidi, sultana tabi Garp Ocakları, yani Kuzey Afrika beylerinin göndereceği kadırgalarla engellenebilir. Az bir masrafla yapılabilecek saldırıyla, İspanyol Kralı büyük ölçüde rahatsız edilecek ki, bu durumda İngiltere'nin karışmasına bile gerek kalmayacak. Sultana şunu da arz edebilirsiniz ki, eğer Majeste Kraliçe İspanya Krah'na karşı hem Leicester Dükü komutasında Flander'e sevk edilen kuvvetlerle, hem de gönderilen diğer birliklerle Habsburgları engellemeseydi, İspanyollar, Afrika da öyle yerleri ele geçireceklerdi ki, padişaha büyük zarar vermiş olacaklardı.

OSMANLI VE MODERN DÜNYA	9
   Ayrıca şu konuyu da söylemelisiniz: İspanyollar, Avrupa'nın • emli bir kısmını ellerinde tutuyorlar. İngiltere ile savaşa son verir ermez, Avrupa'daki Hristiyanlar sultana karşı birleşecekler. İspan-vOl Kralı çeşitli yollarla kraliçeye barış teklifinde bulundu, ancak şimdiye kadar barış istekleri kabul edilmedi. Eğer Avrupa'nın diğer devletleri de İspanya'nın büyümesine karşı çıkarak, kraliçe ile işbirliği yaparlarsa, İspanyollarla barış yapılmayacak.
    Kraliçenin halen, İspanya sahillerine Sir Francis Drake komutasında çok iyi donatılmış ve geçen yıl Güney Amerika'daki Cartegana ve başka yerleri tahrip edip, yakan kuvvetli bir donanmayı gönderdi. Donanmamız İspanya ve Portekiz'in çeşitli limanlarına girerek kralın İngiltere üzerine göndereceği donanmanın bir kısım gemileriyle harp malzemesini imha etti. Böylece denizlerdeki İspanyol hakimiyeti zor duruma düştü. Durumu sultana bildirin.
    İngiltere'nin başka devletlerin yardımına ihtiyacı olmamakla beraber, Avrupa'nın diğer hükümdarlarının menfaatleri aynı olmakla, Habsburg kudretini sarsmak için aynı şekilde hareket etmeleri gerektiğinden yardımları kraliçeye cesaret vereceği gibi, İspanya Kralı'nı da korkuya düşürecek.
    Sultan hazretlerini tatmin edip, harekete geçirmek işini ile Osmanlı Sarayı'nda ve Türk çevrelerinde size muhalif olanları gözden düşürmek maksadıyla yapılması gereken teşebbüsleri ve lazım gelen şeyleri açıklamak, takip etmek ve genişletmek konularını size bırakıyorum.
    Mektubunuzda zikrettiğiniz Kapudan Paşanın kraliçe hakkında sarf etmiş olduğu bir takım bayağı sözleri ihtiva eden 14 Haziran 1586 tarihli mektubunuz bana ulaşmadı. Dolayısıyla bu konulara cevap veremeyeceğim. Sizinle barışmaya hiç yanaşmayan Kapudan Paşanın kötülüğü; İspanyol ajanı ve Venedik elçisi tarafından elde edilmiş olan Veziriazam'ın kötü hareketlerinden dolayı, alınarak Osmanlı ülkesinde yapılan ticaret faaliyetlerini durdurmak istediğiniz anlaşılıyor. Fakat ticaretin gelişmesi için sarayla münasebetlerinizin daha iyi olması için Hoca Sadeddin Efendi'nin şahsında derin ve tesirli bir vasıta bulmuş olmanız nazarı itibara alınarak, gerek
    
10

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

OSMANLI VE MODERN DÜNYA

11

Majeste Kraliçe'nin hizmeti ve gerek Osmanlı İmparatorluğu'nda İngiltere'nin menfaati namına, ticarete devam edilmesini ehemmiyetli olduğunu unutmayın.
    Fikrinizin değişmiş olduğunu zannederim ve bu münasebetle ne düşündüğünüzü öğrenmek isterim. Ticaretin durdurulması konusundaki görüşlerinizin kraliçeye arz edilmesinin doğru olmayacağı kanaatindeyim. Sultan hazretlerinin geçmişti bizimi tebaamız tarafından gösterilen büyük hizmeti takdir etmiş olduğunu umuyoruz. Geçen yıl Sir Francis Drake, İspanyol kalyonlarını ele geçirdiğinde bütün Müslüman esirleri esaretten kurtarıp, Cezayir'e göndermişti. Bu durumun gerek sultan, gerek Kapudan Paşa ve Türk Sarayı'nda bize iyi gözle bakmayanları bile İngilizleri tutmasını sağlayacağını ve bundan böyle tebaamızdan hiç birine, eskiden olduğu gibi sert dav-ranılmayacağına, jestimizin vesile teşkil edeceğine inanıyorum.
    Majeste Kraliçe'nin cinsiyeti ve memleketimiz adetlerinden ve diğer bazı sebeplerden dolayı padişaha nadiren mektup göndermesinden ötürü, basiretinizle bulabileceğiniz uygun mazeretleri arz etmelisiniz. Hem padişahın tebaası ile serbestçe alışveriş yapmak, hem de sultanın en büyük ve korkunç düşmanı olan İspanya Kralı'nın kuvvetlerinin büyümesine karşı tedbir almak hususunda kraliçenin gayretlerini, sultana söyleyin.
    Veziriazam İbrahim Paşanın, Don Alvaro de Mendes'e ait rica-sini Majeste Kraliçe'nin yerine getirdi. Don Antanio'nun Don Alvaro de Mendes'e gönderdiği paket mektupla birlikte gönderildi. Her türlü dürüst vasıtalara başvurmak suretiyle Kapudan Paşanın teveccühünü kazanmak çok iyi olurdu. Eğer kraliçenin şerefine halel getirmeden bunun yapılması imkânsız ise Don Alvoro Kapudan Paşa ile barışmanıza el altından bir şeyler yapabilir. Görünüşe göre Kapudan Paşa nezdinde Mendes'in itibarı büyük.
    Tebaamıza karşı Türklerin teveccühlerinin artması için kraliçenin emri ile Sir Francis Drake'in, halen İspanyol deniz yollarında devam eden seferi sırasında ele geçirdiği Portekizlileri, ceplerine para bile koyarak serbest bıraktığını, İspanyolları da Berberilere köle olarak sattığını söyleyebilirsiniz.
    
Majeste Kraliçe, Fransa Kralı ile arasındaki dostluğu nazırı dikkate alarak, Fransız elçisi Lanscome'e karşı usulü içerisinde gereken zahiri nezaketi göstermenizi uygun görüyor. Fakat aynı zamanda İspanya Kralı'na karşı padişah nezdinde yapmakta olduğunuz teşebbüs ve vasıtalar hakkında, Fransız elçisine açılmamızı arzu ediyor.
Sizi Tanrı'ya emanet ederim.
Greenwich'teki saraydan Sir Francis Walsingham".
    İngiltere'nin Osmanlı imparatorluğu'na gönderdiği elçiler, İspanyollara karşı yardım alabilmek için her türlü yolu denemişlerdi. İngiliz temsilcisi Harborne, Akdes Nimet Kurat tarafından yayınlanan III. Murad'a sunduğu arzuhalinde diplomatik üslubu bırakmış, neredeyse yalvarıyordu.
"Padişahın yüce katına arzuhal ilam olunur
Saadetlü padişahım hazretleri sağolsun
    Devletlü ve saadetli, alemin sığındığı padişah hazretlerinin yüce katlarına kullarının arzı budur ki, İngiltere Kraliçesi ile zat-ı şahaneleri arasında mukaddes bir sulhun vücut bulması hususunda Büyük Tanrı bu kulunuzu başlıca vasıta seçmek lütfunda bulunmuştu. Bendeniz dokuz yıl önce bu görevi sadıkane bir tarzda ve isteyerek ifade ettim ki, hususuyla zat-ı şahanelerine bahşedilen kudret ve kuvvet vasıtasıyla bizim müşterek düşmanımız olan bütün putperestleri imha edeceklerini ummuştum. Zira efendim o zamanlar bütün putperestlerin başı olan İspanya Kralı ile tam bir sulh içerisinde yaşamaktayken, zat-ı şahanelerinin danışmanları, şayet kraliçe o taraftan İspanya Kralına karşı harbe başlarsa, Osmanlı padişahının da bu taraftan harekete geçeceğine dair mukaddesat üzerine yemin ederek söz vermiş olduklarından, bendeniz efendim kraliçe nezdinde o kadar rica ve niyazda bulundum ki, efendim İspanya ile eskiden beri devam eden sulha son vererek ona karşı karadan ve denizden kesin bir harbe başladı.

13

12
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    İşte şihıdi savaş efendim için iyi bir şekilde üç yıldan beri de-vam edip gidiyor. İspanyol Kralı gerçi kendisi için müsait olmayan şartlarda defalarca sulh ricasında bulunduysa da, kraliçemiz hiçbir zaman buna yanaşmadı. Çünkü bendeniz zat-ı şahanelerinin evvelki vaatleri gereğince müthiş kuvvetlerinizi geciktirmeden İspanyol'a karşı hazırlamakta olduğunuzu, fırsat düştükçe mektuplarımda bildirerek, barış antlaşmazı imzalamaktan vazgeçirmeye çalıştım. Fakat şimdi ise efendim bu kadar uzun bir süre sizin harekete geçmenizi bekledikten sonra, nihayet bana karşı olan itimadı sarsıldı. Zira zat-ı şahanelerinin, tarafımdan iddia edilen hususları gerçekleştirmek niyetinde olmadığı tarzında efendime benim aleyhimde söz söyleyecek bir çok düşmanım vardır. Bundan dolayı buradan geri çağrılmam hakkında mektubun gelmesini her an beklemekteyim. Geri dönünce de kafamın kesileceğini tahmin ediyorum. Zat-ı şahanelerine yapmış olduğum bu kadar büyük hizmet ve fedakârlığın mükâfatı karşılığında kellem gidecek.
    Büyük Tanrı'nın adıyla masum kulunuza acımanız için yalvarırım. Eğer bu putpereste karşı var kuvvetinizi göndermek niyetinde değilseniz, ona zarar vermek üzere hiç olmazsa 60 veya 80 kadırga gönderiniz. Bu gemileri İspanyol Kralı'nın efendime karşı savaşmak için mutat garnizon kuvvetlerini çekerek boş bırakacağı yerlere, gönderiniz. Buralarda asker bulunmayacağı için, bu bölgeleri tahrip etmek ve devletinize katmak kolay olacaktır. Zat-ı şahanenizin şan ve şerefleri ve memleketinizin büyümesi namına bunu dikkate almanızı istirham ederim.
    Zira, efendim kraliçe, benim ricam ve zat-ı şahanelerinin vaadi üzerine İspanyol'u nefes alamayacak bir dereceye kadar sıkıştırdı. Şayet bu fırsat kaçırılacak olursa korkarım ki zat-ı şahaneleri, putperestlerin imhası için azimkar ve bütün cihandaki hükümdarların en büyüğü olarak yaradan Tanrı'nın gazabına uğramayasınız. Efendim kraliçe bir kadın olduğu ve cinsiyeti bakımından savaşa meyilli olmaması lazım geldiği hâlde Tanrı'nın bu konudaki emrini var kuvvetiyle yerine getiriyor. Eğer size çok sadık kalan bir hükümdar dostunuzu en nazik zamanda kendi hâline bıraktığınız takdirde, sizin hareketinize bütün dünya şaşıracak. Çünkü efendim sizin vaa-

OSMANLI VE MODER^PÜNYA
 u"— ve dostluğunuza güvenerek gerek kendi hayatını, gerek devletini büyük bir tehlikeyle attı.
    Kraliçe efendim İspanyol tarafından yapılan barış teklifinin reddi üzerine, kralın papadan ve bütün putperestlerden yardım göreceğinden emindir. Efendimi tamamen imha etmek niyetinde olduğu da biliniyor. Sonra İspanya Kralı, Hristiyan memleketlerinde kendi emellerine engel olacak tek bir kuvvet kalmayınca, muazzam hazırlıklar yaparak zat-ı şahanelerinin devleti üzerine saldıracak ve yeryüzünde tek başına hüküm sürmek isteyecek. Kendisinin bunu yapacağına ve muktedir olduğu hususunda Papa, kralı yalancı övgüleri ile iknadan asla geri durmamakta.
    Buna karşılık, zat-ı şahaneleri, efendim ile birlikte hakimane bir tarzda vakit geçirmeksizin bir donanma çıkarırsanız bununla Büyük Tanrı'nın buyruğu şeriatın emri ve meydana gelen fırsatın icabı, yüce Osmanlı neslinin şan ve şerefi ve Osmanlı İmparatorluğu'nun muhafazası yolunda hareket etmiş olacaksınız. Bu yapıldığı takdirde mağrur İspanyol ile sahte papa ve bütün taraftarları, yalnız zafer ümitlerinden mahrum edilmekle kalmayacaklar, belki de bu tür küstahlıkların cezasını bulacaklar. Tanrı ancak kendine yakın olanları himaye eder. Sizin vasıtanızla Tanrı putperestleri cezalandıracaktır ki, arta kalanlar bizler gibi hakiki Tanrı'ya tapanlar zümresine dahil olacaklar. Hak yolunda mücadele eden bizleri Tanrı zafere ulaştıracak ve bir çok nimetlere kavuşturacak.
İngiltere Elçisi
    Protestanlık, Osmanlıların Habsburglara Karşı Saldırıları ile Hayat Buldu
    Yine bu dönemde Avrupa'da ortaya çıkan reform hareketleri de koyu bir Katolik devlet olan Habsburglara karşı gelişebilmesini, Osmanlıların Şarlken'e karşı yaptığı askeri baskıya borçludur. Osmanlıların, Habsburglarm Alman kanadını yıpratmaları sayesinde Protestanlık Almanya'da yayılabildi.
    Osmanlılar, Protestan ve Kalvinistleri her fırsatta desteklediler. 1552'de Kanunî, Protestan Alman prenslerine gönderdiği mek-

r
14
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
tupta, o tarafa bir sefere çıkacağını ancak onların Osmanlı askeri
harekâtından bir zarar görmeyeceğini söylüyor ve Papa ile Şarlken'e
karşı onları kışkırtıyordu. Osmanlılar Luther ve taraftarlarıyla
ilgilendikleri ölçüde olmasa da Kalvinistlerin faaliyetlerini de takip
ettiler. Kalvin'in ölümünden üç yıl sonra, Türkiye'den gönderilen
bir mektupta, beyaz pelerinleri ve kazakları ile Prens Conde'nin
emri altında Saint-Denis'de dövüşen Kalvincilerin yiğitliği övü
lüyordu. Bu mektupta Osmanlı padişahı şunları söylüyordu: "Eğer
bu beyazlılar benim elimde olsaydı Dünya'yı ele geçirirdim ve bertil
bundan kimse alıkoyamazdı".	i
    Avrupa'da tehdit altında olan Protestanlar Osmanlı toprak-larına sığındılar. Osmanlı hakimiyeti altında bulunan Erdel, yani Transilvanya Kalvinist ve Unitarianlarm sığındığı en önemli yerdi. Birçok Protestan da Budin'e sığınarak dini inançlarını burada rahatça yaşayabildiler. Nitekim Macar kökenli bir Protestan olan Sigmund Torda, Almanya'daki Protestanların önde gelenlerinden birisi olan Philipp Melanchton'a Aralık 1545'te yazdığı mektupta, ülkesinde Protestanlığın hızla yayıldığını, bu yüzden de Osmanlıların Macaristan'ı fethetmelerinin Allah'ın bir lütfü olduğunu söylüyordu. Alman prensliklerindeki Protestanlara, Osmanlı haki' miyeti altındaki Macar topraklarından, burada rahat bir dini hayat yaşadıklarına dair bunun gibi birçok mektup yazılmıştır. Macaristan'da yaşayan Emerius Zigerius (İmre Eszeki)'un, Almanya'daki Protestanların önde gelenlerinden Matthias Flacius lllyricus'a gönderdiği mektup, bunların en ilginçlerinden birisidir. Zigerius'un "Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Protestanların, Hristiyan Avrupa'da hiç görülmeyen bir şekilde rahatça dini hayatlarını yaşadıklarını" anlattığı mektubu Haziran 155O'de Flacius'un eline ulaştı, o da bu manzum mektubu bir önsöz ilave ederek yayınladı. Flacius önsözde "Bizim sözde Hristiyan hükümdarlar, Türklerin Tanrı'nın sadık kulları Hristiyanları himaye ettiklerini savunduklarını, Hristiyanlık öğretisini yaymalarına ve uygulamalarına bile izin verdiklerini duyunca utançtan yüzleri kızarsın istedim. Benim burada sözünü ettiklerim Papa veya İspanyollar değildir. Kısa bir süre önce gerçek Hris-tiyanlığı kabul etmelerine rağmen Katoliklerin kaba kuvvetinden

15
OSMANLI VE MODERN DÜNYA
r
korkup ya da çıkar umuduyla inkâr edenlerdir. İhanet edip Hazreti İsa'yı Almanya'dan tümüyle atmak istiyorlar. Onlar Türkleri kendilerine örnek alsınlar. Bu sözde Hristiyanlar, gerçek Hristiyanlara en korkunç Türklerden daha kötü davranmaktalar. Türkler gerçek Hristiyan öğretisine izin vermekle kalmayıp, Hristiyan olmayan Kurtlara  (Katoliklere)  karşı da Hristiyanlığı kılıçlarıyla savunuyorlar... Ben bu mektupla huzursuzluk yaratmayı amaçlamadım. Amacım  gerçek Protestanlık öğretisine  inananlara Türkiye'deki Hristiyan kilisesini örnek gösterip onlara cesaret ve umut vermek. Kendilerini Hristiyan olarak niteleyen yöneticilere de Türklerin iyi niyet ve yumuşaklığını gösterip onları belki de saldırıdan ve hışımdan vazgeçirmek" diye yazmaktadır. Bu mektup ve benzeri diğer mektuplarda Türklerin Protestanlara, Katoliklerden daha iyi davrandığının  anlatılması  çok büyük bir  propaganda  aracı  olarak kullanıldı.
    Luther yazılarında ve vaazlarında Türk tehlikesini büyüterek Katolik baskısından kurtulup dikkatlerin Osmanlılara çevrilmesi siyasetini gütmüştü. Bu yüzden 1545 yılında Şarlken ve Ferdinand Türklerle barış anlaşması yapmak istediği zaman Luther büyük bir tepki göstermişti. Nitekim Osmanlılarla bir senelik ateşkes yapan Habsburglar ilk iş olarak Protestanların üzerine yürümüşlerdi.
    Şarlken, Türk saldırıları yüzünden Protestanlığın Alman prensliklerinde yayılmasını engelleyemedi. Ayrıca Habsburglar, Osmanlılara karşı koyabilmek için Protestan askerlerine de ihtiyaç duyuyorlardı. Protestanlar da cepheye asker göndermek için kendi dini düşüncelerinin tanınmasını şart koştular. Osmanlıların, Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu'na her saldırısı Protestanlığın kademe kademe güçlenmesini ve sonunda da 1555'te Augsburg'da tam olarak tanınmasını sağladı.
Moskova'nın Yükselişinde Osmanlı Parmağı
    Osmanlı İmparatorluğu'nun 15. yüzyılda izlediği bir siyaset ise ileride kendi başına büyük bir dert açtı. Bu dönemde küçük bir şehir devleti olan Moskova Knezliği, Altınordu'nun baskısı altındaydı. Altmordu'nun Lehistan-Litvanya ile olan ittifakına karşı
     
16

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

OSMANLI VE MODERN DÜNYA

17

[ Moskova, Osmanlı himayesinde bulunan Kırım Hanlığı ile işbirliği yaptı. Osmanlı Devleti Moldovya'daki konumlarının Lehistan-Litvanya tarafından tehdit edilmesi ve Altınordu'nun da Kırım'ı ele geçirmeye çalışmasından dolayı Moskova Knezliği-Kırım Hanlığı ittifakını desteklemişti. Kırım Hanı Mengli Giray'ın 1502'de vurduğu darbe ile Altınordu Devleti'nin sona ermesinden sonra, Moskova bağımsızlığını kazanarak ilk önce çevresindeki diğer Rus knezliklerini, daha sonra da Sibirya'ya kadar olan sahada ve Kafkaslardaki Türk hanlıklarını ele geçirdi. Moskova knezleri Osmanlılarla yapılan kürk ticareti sayesinde de önemli gelirler elde etmişlerdi. Osmanlı-Rus dostluğu III. İvan'm Volga havzasındaki Altınordu kalıntıları olan Kazan (1552) ve Astrahan'ı (1556) ele geçirmesine kadar sürdü. Osmanlı Imparatorluğu'nun dolaylı olarak yaptığı destek Büyük Rus Imparatorluğu'nun doğmasına yardımcı olan unsurlardan .birisidir.
    Rusya'nın Dördüncü Ivan zamanındaki askeri teşkilatlanmasında Osmanlı etkisinde kaldığı görülür.
İslâmiyetin Mukaddes Topraklarının Var Olma Mücadelesi
    Ümit Burnu'nun keşfinden sonra Portekizliler, Hint Okya-nusu'nda hakimiyet kurmuşlardı. Memlûk Devleti, Cidde'ye çıkarak Mekke ve Medine'yi tehdit eden Portekizlilerin ilerleyişini durdura-mıyordu. Hindistan'dan mal akışı da Portekizliler sebebiyle azalmıştı. Bu durum Mısır'ın zenginliğinin sona ermesi demekti. Memlükler, deniz gücü bakımından zayıf olduklarından Osmanlılardan yardım istediler. II. Bâyezid'in son dönemlerinde bir filo gönderildi. Daha sonraki yıllarda artan Portekiz tehdidi İslâmiyetin iki mukaddes şehri olan Mekke ve Medine'yi tehdit etmeye başladı. Mekke şerifleri Osmanlılardan yardım istemeye kalktılarsa da Memlûk idaresi bunu engelledi. Memlûk idarecilerinin, Portekizliler yüzünden azalan devlet gelirlerini artırmak için ek vergiler ihdası bütün ülkede karışıklığa yol açtı.
    Yavuz Sultan Selim zamanında bu şartlar altında Suriye ve Mısır'ı ele geçiren Osmanlılar, Hindistan ticaret yollarının önemli bir kısmına hakim oldular. Portekizlilerin, Kızıldeniz'deki hakimi-

yetinin sona erdirilmesi sayesinde Hindistan'dan mal akışı Osmanlı ülkesi üzerinden Avrupa'ya yapılmaya başlandı. Osmanlıların Hint Okyanusu'ndaki mücadelesi Hindistan ticaretinin, XVII. yüzyılda Hint sularında İngiltere ve Hollanda'nın faaliyetlerine kadar Akdeniz üzerinden yapılmasını sağladı. Akdeniz'deki önemli liman kentleri zenginliklerini bir müddet daha sürdürdüler.
    Kuzey Afrika Sömürgeleşmekten ve Hristiyanlaşmaktan Kurtuldu
    Osmanlı İmparatorluğu'nun XVI. yüzyılda dünya siyasetine yön verecek bir duruma gelmesi Kuzey Afrika'nın tarihi gelişimini de yakından etkiledi. 1492 yılında Endülüs'ün son kalıntısı olan Gırnata'nın düşmesinden sonra İspanyol ve Portekizliler, Kuzey Afrika'ya yerleşmeye başlamışlardı. Osmanlı İmparatorluğu, Barbaros ile birlikte denizlerde etkin bir hâle gelince Kuzey Afrika'da, Avrupalılarla hakimiyet mücadelesine girdi. Habsburgların Kuzey Afrika'yı ele geçirmeleri bu bölgelerdeki Türk korsanlarıyla Osmanlıların işbirliği yapması sayesinde önlendi.
    1516'da Cezayir'i ele geçiren Barbaros kardeşler, İspanyollara karşı koyabilecek durumda değillerdi. Bu yüzden Barbaroslar, Cezayir'de Osmanlı hakimiyetini tanıyarak kendilerini sağlama almışlardı. Nitekim Cezayir'i işgal etmek isteyen İspanyollar 1541'de bozguna uğratıldı.
    1551 yılında Turgut Reis Trablusgarb'ı, yani Libya'yı Osmanlı hakimiyetine soktu. Tunus 1533'te Barbaros Hayreddin Paşa tarafından fethedilmiş fakat kısa bir süre sonra kaybedilmişti. II. Selim zamanında 1574 yılında Sinan Paşa tarafından ikinci kez fethedildi. Osmanlı hakimiyeti Fas'a kadar ilerlemişti. Fas'ta başlayan taht kavgasına müdahale edilerek burasının Portekiz himayesine girmesi önlendi. 4 Ağustos 1578'de Fas'ta yapılan Alkazar Savaşı'nda Portekiz kralı öldürüldü ve bu ülkede Osmanlı himayesi dönemi başladı.
    Osmanlıların Kuzey Afrika hakimiyeti kıtanın içlerinde bulunan ancak sahille ilişkileri sebebiyle İspanyol ve Portekiz nüfuzu
     
L

18

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

OSMANLI VE MODERNİ DÜNYA

19

altına giren bugünkü Nijerya, Nijer, Çad, Mali devletlerinin top. raklarında hüküm sürmekte olan Bornu, Songay, Timbuktu Sultanlıkları gibi Müslüman devletlerini de kurtardı. Bu sultanlıklar Osmanlı padişahını halife olarak tanıyıp, tabi oldular.
    Osmanlıların, Habsburgların İspanyol kanadını Kuzey Afrika'dan uzaklaştırarak, burada hakimiyet kurmaları, bu bölgelerin Hristiyanlaşmasmı ve sömürgeleşmesini önledi. Eğer Osmanlıların müdahalesi olmayıp, ispanyol ve Portekiz hakimiyeti sürseydi bugün buralarda durum çok farklı olurdu. Akdeniz'de ve Kuzey Afrika'da hakimiyet kuramayan Habsburglar bütün dikkat ve güçlerini Atlantik ötesindeki yeni sömürgelerine kaydırdılar. Bu durum da Amerika kıtasının sömürgeleştirilmesini hızlandırdı.
    XV. yüzyılın sonlarından itibaren denizlerde büyük bir üstünlüğe sahip olan Portekiz, Afrika'nın doğu ve batı sahillerindeki Müslüman sultanlıklara saldırarak birçok yeri harap etmiş, bir kısmında da hakimiyet kurmuştu. Osmanlı imparatorluğu, Kızıl-deniz'de hakimiyet kurarak, Afrika'nın doğusunda Mozambik'e kadar olan bölgeyi Portekizlilerin işgalinden kurtardı. Habeşistan'a hakim olan Osmanlıların nüfuzu Kenya'da Mombasa'ya kadar yayıldı. Böylece bu bölgelerin Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesi uzun süre önlenmiş oldu.
    Osmanlı imparatorluğu izlediği siyasetlerle bugünkü modern dünyanın oluşmasına bahsettiğimiz katkılarda bulunmuştur. Ayrıca Osmanlı idaresi altında asırlarca bulunmuş ülkelerin pek çok karakteristiği de bu dönemde şekillendi. Budin'den Basra'ya kadar uzanan bölgedeki dini ve etnik gruplar Osmanlı idaresi altında oluştu. Osmanlı mimarisi ve şehircilik anlayışı, hakimiyeti altındaki birçok yerde şehirlerin şekillenmesinde önemli tesirlerde bulundu.
    Osmanlı İmparatorluğu'nun hakim olduğu sahada Arnavutluk, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Cezayir, Etiyopya, Filistin, Hırvatistan, Irak, İsrail, Karadağ, Katar, Kıbrıs, Lübnan, Libya, Macaristan, Makedonya, Mısır, Moldavya, Romanya, Sırbistan, Suudi Arabistan, Suriye, Tunus, Umman, Ürdün,   Yemen  ve   Yunanistan   kurulmuştur.   Ayrıca  bugünkü

Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Sudan ve Ukrayna'nın da bazı kısımları Osmanlı toprağı olmuşlardı. Bütün bu bölgelerde asırlarca süren Osmanlı hakimiyeti günümüz dünya politikasına da etki eden derin izler bıraktı.
    Nitekim günümüzde, özellikle son 15 yılda Balkanlarda, Kafkasya'da ve Ortadoğu'da kaldırılan her taşın altından bu imparatorluğun izleri çıkmaktadır. David Fromkin'in, New York Times'teki 9 Mart 2003 tarihli yazısı da bu gerçeği ifade ediyordu: "Bir hayalet ABD'yi pençelerine almış, rahat bırakmıyor. Bu Osmanlı İmparatorluğu'nun hayaleti. Irak'ta, Sırbistan'da, Bosna'da, Kosova'da, Körfez Savaşı'nda, 11 Eylül saldırılarında bu hayalet bizimleydi. Osmanlı hayaletleri asla uzaklaşmadı".
    
20

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

Bibliyografya
A. Fisher Galanti, Türk Cihadı ve Alman Protestanlığı, 1551-1555, yay.
       haz. Nevâl Öke, İstanbul 1992. Tahsin Görgün, "Avrupa'nın Sosyo-Politik Oluşumunda Bir Faktör
Olarak Osmanlı Devleti", Osmanlı, VII, Ankara 1999, s. 134-
145.
İmparatorluk Mirası, Balkanlarda ve Ortadoğu'da Osmanlı Damgası, ed. L. Cari Brown, çev. Gül Çağalı Güven, İstanbul 2000.
Halil İnalcık, "Osmanlı-Rus İlişkileri 14924700", Osmanlı-Rus İlişkilerinde 500 Yıl, 1491-1992, Ankara 1999.
	, "Avrupa Devletler Sistemi, Fransa ve Osmanlı", Doğu-Batı,
sayı: 14 (Ankara 2001),s. 122442.
Ahmet Kavas, "Osmanlı Devleti'nin Afrika Kıtasında Hakimiyeti ve Nüfuzu", Osmanlı, I, ed. Gülay Eren, Ankara 1999, s. 421-430.
Osmanlı ve Dünya, Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri, ed. Kemal Karpat, çev. Mustafa Armağan vd., İstanbul 2000.
Klaus Schwarz, "16. Yüzyılın Ortalarında Protestanların Umudu Türkler", Tarih ve Toplum, X/59 (İstanbul 1988), s. 943.

OSMANLI ORDULARI SEFERE NASIL ÇIKARLARDI?
    Osmanlı Devleti çok erken tarihlerde merkezi orduyu kurmakla Anadolu'daki beyliklere ve Balkanlardaki Hıristiyan devletlere karşı büyük bir üstünlük sağlamıştı. O dönemlerde devletler genellikle feodal beylerin kuvvetlerinden oluşurdu. Kuvvetler arasında bir uyum bulunmadığından birçok problem ortaya çıkardı. Osmanlılar ise merkezi bir ordu oluşturmakla çok disiplinli bir askeri güce kavuştukları gibi, padişahın otoritesini sarsacak Türk beylerini de devre dışı bırakmışlardı.
    Osmanlı İmparatorluğu tarihi anlatılırken devamlı olarak yapılan savaşlardan bahsedilir. Ancak Osmanlı ordularının seferlere nasıl çıktıkları üzerinde fazla durulmaz. On binlerce kişilik ordular yüzlerce kilometrelik mesafelere nasıl gitmiştir? Osmanlı seferlerinin lojistiği nasıl gerçekleşirdi? Son yıllarda yapılan araştırmalarda bu tür konular daha fazla çalışılmaya başlandı. Rhoads Murphey IV. Murad'ın İran seferlerini, Caroline Finkel 1593-1606 Osmanlı-Avusturya harplerini, Ömer İşbilir XVII. yüzyılın başlarındaki İran savaşlarını, Ersin Gülsoy 1645-1669 yılları arasında gerçekleşen Girit'in fethini, Yaşar Ertaş 1715 yılında Mora'nın geri alınmasını, Ahmet Şimşirgil Fazıl Ahmed Paşanın Uyvar'ı fethini, Meryem Kaçan Erdoğan, İkinci Viyana kuşatmasını, Hakan Yıldız 1711'deki Prut Savaşı'nı, Mehmet İnbaşı ise 1672 yılındaki Kamaniçe seferini araştırdılar.
    Bütün bu araştırmalarda, Osmanlı askeri faaliyetlerinin lojistik yönü üzerinde duruldu ve böylece Osmanlı ordularının seferlere nasıl gittikleri yavaş yavaş aydınlanmaya başladı. Bütün Osmanlı ülkesi herhangi bir savaş sırasında anında harekete geçecek alt yapı ile donatılmıştı. Çünkü savaş karan verildikten sonra alınacak günübirlik kararlarla on binlerce kişiyi harbe götürmek mümkün değildi.
     
22	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU •
Yollar Temizleniyor, Köprüler Yapılıyor
    Osmanlı İmparatorluğu'nda herhangi bir ülke ile savaşmaya karar verileceği zaman padişahın huzurunda bir meclis toplanırdı. i Divân-ı Hümâyun üyelerinin yanı sıra Kaptan Paşa, Şeyhülislâm, Yeniçeri Ağası ve bazı beylerbeyi ve komutanlar da katılırdı. Herkese söz hakkı verilerek fikri alınırdı. İlgililerden ordunun, donanmanın ve hazinenin durumu hakkında bilgi alınırdı. Bir yere savaş açmadan önce de devrin şeyhülislâmı veya önde gelen din adamlarından savaşın meşruluğuna dair fetva alınırdı. Fetva alınıp, savaş kararında ittifak edilince padişahın tuğları Cebehâne'nin önüne dikilirdi. Bundan sonra da bütün Osmanlı ülkesi harekete geçirilirdi. Seferin yapılacağı yöndeki şehirlerde bulunan Osmanlı vali ve kadılarına emirler yazılarak yollar ve köprülerle ilgili yapılması gereken işlerin yerine getirilmesi emredilirdi. Yollar temizlenip, genişletilir, üzerindeki engeller kaldırılır ve on binlerce askerin zorluk çekmeden geçebileceği hâle getirilirdi. Harap köprüler tamir edilir, eğer yıkılmış olan varsa yeniden yapılırdı.
    Bu ön tamirlerin yanı sıra sefer esnasında da ordunun önünden giden görevliler yollan düzenler, bataklık yerleri geçişe uygun duruma getirir, köprüleri tamir ederlerdi. Öncüler düzelttikleri yollara işaretler koyarak arkadan gelen ordunun doğru güzergâhı takip etmesini sağlarlardı.
İnsan ve Hayvanların Yiyecekleri Depolanıyor
    En önemli meselelerden birisi de on binlerce kişinin yiyecek ihtiyacının karşılanmasıydı. İnsanların yanı sıra askerleri ve ordunun ağırlıklarını taşıyan hayvanların yemlerinin temini de gerekliydi. Bunun için sefer yolu üzerinde mahalli yöneticilere emirler gönderilir ve onların vasıtasıyla menzil adı verilen belli noktalarda gerekli ihtiyaç maddeleri ambarlarda depolanırdı. Zahire ambarlan savaş olmadığı zamanlarda da muhtemel bir savaş ihtimaline karşı devamlı olarak dolu tutulmaya çalışılırdı. Ambarlar için görevlendirilen memurlar buralardaki maddelerin kayıtlarını tutarlardı. Depolanan maddelerin ziyan olmaması için bu ambarların tavan ve

23
OSMANLİ ORDULARI SEFERE NASIL ÇIKARLARDI?
• varlarının sağ|am olması, rutubet bulunmaması gerekliydi. Eğer i pOlardaki yiyecek çürürse, hemen yerine yenisi konulurdu.
    Menzillerde toplananlar, un, buğday, bulgur, çavdar, darı, pirinç, arpa, yağ, bal, koyun, tavuk, ekmek, saman, ot ve odun gibi maddelerdi. Sebze ve meyveler de orduda tüketilen maddelerdendi. Bu maddelerden depolanması uygun olmayanlar ise yol boyunca satın alınırdı. Bu maddeler ya devlet tarafından satın alınır, ya da Avarız-ı Divâniye ve Tekalif-i örfiye adı verilen vergiler karşılığında halktan tahsil edilirdi. Ordunun ihtiyaç duyduğu maddeler, genellikle sefer yolu üzerinde bulunan bölgelerden temin edilmekteydi. Eğer sefer yolu üzerindeki bölgelerde kıtlık varsa gereken yiyecekler uzak yerlerden satın alınarak getirilirdi. Örneğin, 1578 yılında İran seferi esnasında Erzurum ve Halep gibi yerlerde meydana gelen kıtlık yüzünden yaşanan zahire sıkıntısı sebebiyle Rumeli bölgesinden, Boğdan'dan yiyecek maddeleri satın alınmıştı. Devlet savaş zamanlarında  satın aldığı yiyeceği piyasanın altında,  kendisinin belirlediği bir fiyatla temin ederdi.
    Sefer esnasında yiyecek sıkıntısının yaşanması durumunda askerler taşkınlık yapabilirdi. Ayrıca aç kalacak olan asker çevredeki köy ve kasabalara zarar verebilirdi. Bu da halkın Osmanlı yönetimine karşı soğuması demekti. Bu yüzden idarecilerin en fazla önem verdikleri hususların başında menzillerde zahire depolanması gelirdi. Yüz bin kişiyi geçen ordularla yapılan seferler, büyük bir disiplin içerisinde cereyan ederdi. Askerler sefer yolu üzerindeki köylülerin tarlalarına ve hayvanlarına fazla bir zarar verirlerse, zarara uğrayan kişi orduya gelerek durumunu bildirirdi. Tarlası çiğnenmiş veya hayvanı alınmış birisinin zararı devlet hazinesi tarafından karşılanırdı.
Seferlerde Taze Yemek Tercih Edilirdi
    Askerlere kuru yiyecekler yerine günlük pişirilmiş yemek verilmesi askerin beslenmesi açısından çok daha önemliydi. Günde iki defa yemek pişirilirdi. Yemeklerin ana maddesi genellikle koyun etiydi. Sığır etine bu dönemde fazla itibar edilmezdi. Bir yıl süren bir seferde 100 bin civarında koyuna ihtiyaç duyulurdu. Ayrıca pi-
     
24

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU  i*.

OSMANLI ORDULARI SEFERE

 ÇIKARLARDI?

25

rinç gibi maddelerden çorba ile bulgur ve pirinç pilavları da pişir;. lirdi. Osmanlı ordusunda uzun müddet esir olarak bulunan Kont Marsigli, her bir askere günlük olarak 320 gram ekmek, 160 gram peksimet, 200 gram koyun eti, 160 gram pirinç ve 80 gram yağ ve-rildiğini belirtir.
    En önemli ihtiyaç maddelerinden birisi olan ekmek iki türlü temin edilirdi. Ordunun geçeceği bölgelerdeki yerlere emirler gön-•derilerek ekmek pişirtilip hazırlatılırdı. Durum ve zaman uygun olduğunda ise ordu içerisinde kurulan fırınlarda pişirilirdi. Ancak ekmek uzun zaman dayanmadığı için peksimet daha çok tercih edilirdi. Sefer güzergâhındaki ambarlarda devamlı olarak peksimet bulunurdu. Peksimet pişirilip, depolandıktan sonra bir sene içerisinde kullanılmamışsa daha fazla saklanılmayıp, yenilenirdi. Ayrıca sefer sırasında yol üzerindeki yerleşim yerlerine emir gönderilerek peksimet pişirtilir ve çuvallara konulup katır ve develerle orduya getirilirdi.
    Ordunun içme ve diğer işlerde kullanacağı suları sakalar temin ederdi. Sakabaşı idaresindeki sakalar deri kırbalarla atlar üzerinde suyu taşırlardı. Ordunun ihtiyacı olan barut, gülle, nal, çivi, katran, keçe, çuval, neft, zift, demir, meşale, kumaş, çadır gibi diğer maddeler de sefere çıkılmadan önce ve sefer esnasında temin edilirdi.
    Ordunun ağırlıklarını taşımak için at, katır ve deve kullanılırdı. Yolların uygun olmaması sebebiyle araba fazlaca kullanılmazdı. Araba ve taşıma hayvanları satın alındığı gibi, kira karşılığında da tutulurdu. Ayrıca Tuna, Fırat, Dicle gibi nehirlerden de istifade edi' lirdi. Ayrıca Karadeniz ve Ege üzerinden de gemilerle gerekli mal' zemeler taşınırdı. Ordunun en önemli silahlan olan topları taşımak için ise top arabaları kullanılırdı. Osmanlı İmparatorluğu'nda bu işi yapmak için top arabacıları ocağı adı verilen bir teşkilat mevcuttu.
Askerler Toplanıyor
    Osmanlı ordusunu meydana getiren askerler ülkenin değişik yerlerinde bulunurlardı. Merkezde, sadece Yeniçeriler ile diğer Kapıkulu askerlerinin bir kısmı vardı. Osmanlı ordusunun çoğunluğunu oluşturan timarlı sipahiler, timar olarak gelirini aldıkları top-

klarda yaşarlardı. Bu yüzden timarlı sipahilerin alaybeyleri ve Şaşılarına emir gönderilerek sefere çıkılacağı için hazırlıklarını
  pmaları emredilirdi. Sefere çıkmadan da orduya katılmaları için fermanlar gönderilirdi Taşrada bulunan yeniçeri ve diğer kapıkulu askerleri de onları toplamaya memur edilen görevliler vasıtasıyla orduya getirilirlerdi. Taşrada bulunan askerler sefer güzergâhı boyunca Osmanlı ordusuna katılırlardı. Orduya gelen askerlerin tam teçhizatlı olmaları gerekliydi. Atları, silahları, zırhları eksiksiz olmalıydı. Yavuz Sultan Selim zamanında orduya katılması emredilen timarlı sipahilere hitaben gönderilen bir fermanda "Tolgası eksik olanın kafasının, kolçağı eksik olanın kolunun kesileceği" belirtilmişti.
    Osmanlı ordusu ana hatlarıyla iki sınıftan oluşurdu. Muharip sınıf; Yeniçeriler, sipahiler, timarlı sipahiler, topçular, silahların bakım ve tamirini yapan cebeciler, at ve diğer atların bakımını yapan seyisler vs. Geri hizmet kıtaları, yani destek kıtaları; Bu yardımcı sınıf orduda resmi yazışmaları yapan ve askerlerin çeşitli kayıtlarını tutan kâtip ve hacegân adı verilen bürokratlar, su taşıyan sakalar, aydınlanmayı sağlayan meşaleciler, yollardan geçişi sağlayan köprücü ve kaldırımcılar, mimarlar, sağlık hizmetleri veren cerrah ve tabipler, çadırcılar, ordunun bayraklarına bakan görevliler. Ayrıca ordunun morali açısından çok önemli bir görev icra eden mehter takımı da Osmanlı ordusunun ayrılmaz bir parçası idi.
    Osmanlı ordusu içerisinde başta İstanbul olmak üzere çeşitli şehirlerden getirtilen sanatkâr ve esnaflar da bulunurdu. Bunlara "orducu esnafı" veya "orducu" denilirdi. Bunların içerisinde her Çeşit esnaf bulunurdu: Ekmekçi, arpacı, aşçı, bakkal, terzi, tellal, sarrac, ayakkabıcı, nalbant, berber, bozacı, kuyumcu, eskici, yaycı, kılıççı, eskici, semerci, manifaturacı, attar, ipekçi.
Parasız Savaş Olmaz
    Avusturyalı Mareşal Monteccucolli'den Napolyon'a kadar bütün komutanlar, askeri faaliyetler için gerekli olan şeyleri üç kelime de özetlerler: Para, para, yine para. Bir askeri harekâtın finansmanı çok pahalı bir işti. Sefere çıkan orduya merkezden masraflar için bir

26
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
miktar para verilirdi. Ancak ordunun asıl gelirleri sefer güzergâhın, daki yerlerin vergilerinin toplanmasında meydana gelirdi. AynCa Osmanlı İmparatorluğu'nda savaşın devlet hazinesine maliyetin; azaltmak için 'Avarız-ı Divâniyye' adı verilen olağanüstü bir vergi alınırdı. Ayrıca acil para gereken durumlarda devlet ileri gelenlerin-den ve tüccarlardan borç alınırdı. Ordunun harcamalarının büyük bölümünü askerlere ödenen maaşlar oluşturuyordu. Avrupalı araş. turnacılar ordunun finansmanının sağlamasında Osmanlı İmpara-torluğu'nun Avrupalılara göre daha üstün bir konumda olduğunu belirtirler.
Seferler Eyüp Sultan'ı Ziyaretle Başlar
    İstanbul alındıktan sonra Osmanlı orduları sefere çıkmadan önce padişahlar, ilk olarak Eyüp Sultan'ı, ardından da atalarının türbelerini ziyaret ederlerdi. Osmanlı padişahları gittikleri türbelerde fakirlere büyük miktarlarda sadaka dağıtırlardı. Sefere padişah gitmiyorsa o zaman ordu komutanlığına atanmış olan serdarlar Eyüp Sultan Türbesi'ne giderlerdi. Ardından büyük bir merasimle padişah ve devlet ileri gelenleri İstanbul'dan yola çıkarlardı. Padişahın yakm maiyetini teşkil eden peykler, solaklar, müteferrikalar bu merasim esnasında göz alıcı kıyafetler giyerlerdi. İstanbullular da bu töreni seyre çıkarlardı. Osmanlı ordusunun sefere çıkışı çok ha§' metli olurdu. Rengarenk kıyafetler içerisinde, bayrakları ve silahları ile çeşitli askeri kıtaların geçişi töreni seyreden herkesi hayran bira' kırdı.
    Seferin yönüne göre, Anadolu tarafında Üsküdar veya Gebze'de, Rumeli tarafında ise Davut Paşa civarında padişahın otağı kurularak birliklerin toparlanması sağlanırdı.
    XVI. yüzyılda bir ordunun dinlenme ve lojistik ihtiyaçlarını gi' derme süreleri çıkarıldıktan sonra bir günde alabileceği yol 15 kilometre idi. Yılın her mevsiminde sefere çıkılamıyordu. Askeri bir harekât bahar aylarında başlayıp, sonbaharın başlarında bitmeliydi. Bu da yaklaşık altı aylık bir süreydi. Düşman topraklarına giden ordunun emniyet altında olması, iaşe ve ikmalini sıkıntıya düşmeden gerçekleştirmesi için de sefer mevsimi içerisinde merkezine geri

27
OSMANLI ORDULARI SEFERE NASIL ÇIKARLARDI?
dönmesi gerekliydi. Eğer ordu sefer mevsimi bittikten sonra, hâlâ düşman topraklarında kalmışsa, yağışların başlaması ile birlikte
perişan olurdu.
  Osmanlı ordusu büyük bir disiplin ve sessizlik içerisinde hareket ederdi. Sefer boyunca savaş düzeni bozulmadan yürünürdü. Akşam olduğunda çadırlar kurulur, gerekli ihtiyaçlar karşılandıktan sonra yatılırdı. Konaklama yeri seçiminde sulak ve otlak yerler tercih edilirdi. Bir su kenarı bulunamamışsa, kuyular açılarak su ihtiyacı giderilirdi. Ordu konaklamasında arazinin durumuna göre tertibat alınırdı. Ordu için kurulan on binlerce çadır büyük bir şehir görüntüsü arz ederdi. Çadırlar belli bir düzen içerisinde kurulurdu. Hangi çadırın hangisinin yanında yer alacağı belli kurallara bağlanmıştı. Kurulan çadırlarda askerler yağmurdan ve soğuktan korunurdu.  On binlerce kişinin tuvalet ihtiyacının karşılanması da önemli konulardandı. Bu konuda meydana gelecek bir aksama ordu içerisinde çeşitli hastalıkların çıkmasına sebep olabilirdi. Bir diğer ihtiyaç da yol boyunca yıkanma meselesi idi. Bu iki ihtiyaç için hamam ve hela çadırları vardı. Ayrıca ibadet ihtiyaçları için mescid çadırı, hasta ve yaralılar için hastane çadırı, yiyecekler için mutfak çadırları ve devlet arşivi için defterhâne çadırları kurulurdu. Mescid çadırlarında hem namaz kılınır, hem de dini görevliler tarafından vaaz  verilirdi.  Bu  vaazlarda  gazanın  kazandıracağı  sevaplar  ile şehidlik anlatılarak askere şevk verilirdi. Padişah ve devlet ileri gelenlerinin çadırları ise birer saray gibi büyük ve muhteşem olurdu.
    Gece uyunduktan sonra sabah gün ağarmadan yürüyüş için hazırlıklar yapılırdı. Meşalelerin ışığı altında yapılan hazırlıklardan sonra güneşin doğmasıyla birlikte yürüyüş tekrar başlardı.
    Seferin yapılacağı bölgeye yakın bulunan Osmanlı idarecileri casuslar vasıtasıyla bilgi toplarlardı. Düşman topraklarına yaklaşılınca savaş divânı toplanır ve ne yapılacağı tartışılırdı. Hangi yoldan nasıl gidileceği, hedef bir kale ise nasıl bir kuşatma taktiği izleneceği belirlenirdi. Eğer düşmanla bir meydan savaşı yapılacaksa nasıl bir düzen alınacağı konuşulurdu. Bu savaş divânlarında serhat bölgelerin valilerinin fikirlerine tecrübelerinden dolayı önem verilirdi.

r
28
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    Saldırılacak ülkeye ilk olarak akıncılar veya Kırım Tatarları gönderilirlerdi. Akıncılar girdikleri ülkelerde küçük gruplara ayrılarak yağma ve tahrip faaliyetlerinde bulunurlardı. On bin kişilik bir akıncı birliği beşer kişilik iki bin vurucu tim hâlinde düşman ülkesine girerek, her tarafı tahrip edip, korku salardı. Küçük birlikler hâlinde oldukları için yakalanmaları ve engellenmeleri de kolay değildi.
    Akıncı tahribatından sonra tertibat alınarak, düşman kuvvetler beklenilirdi. İki ordunun bir sahrada karşılaşmasıyla sıra kozların paylaşılacağı meydan savaşına gelmiş olurdu.
Bibliyografya
Erhan Afyoncu, Osmanlı Devlet Teşkilâtında DefterhâneA Amire (XVI'XVIII. Yüzyıllar), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1997.
Recep Ahıshalı, Osmanlı Devlet Teşkilatında Reisülküttâblık (XVIII. Yüzyıl), İstanbul 2001.
	, "Osmanlı'da Sefer Bürokrasisi", XIV. Türk Tarih Kongresi
(Ankara, 9-13 Eylül 2002)'ne sunulan tebliğ.
Virginia H. Aksan, "Ottoman War and Warfare 1453-1812," ed. Jeremy Black,   War and Warfare in the Early Modern World, 1450-1815, London, 1999, s. 147-176
	, "Mutiny and the Eighteenth Century Ottoman Army,"
Turkish Studies Assodation Bulletin, XXII (1998), 116-25
-, "The One-Eyed Fighting the Blind: Mobilization, Supply and Command in the Russo-Turkish War of 1768-1808", InternationalHistoryReview, XV (1993), s. 221-238.
-, "Whatever Happened to the Janissaries? Mobilization for the 1768-1774 Russo-Ottoman War", War in History, V (1998), 23-36

29
OSMANLİ ORDULARI SEFERE NASIL ÇIKARLARDI?
jiünir Aktepe, "Baltacı Mehmed Paşa'nın 1711 Prut Seferi ile İlgili Emirleri", Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 1970), s. 131-170; __—.—, "1711 Prut Seferi İle İlgili Bazı Belgeler", Tarih Dergisi, sayı:
34 (İstanbul 1984), s. 19-54.
_—-—, "Ahmed III. Devrinde Şark Seferine İştirak Edecek Ordu Esnafı Hakkında Vesikalar",  Tarih Dergisi, sayı. 10, (İstanbul 1954), s. 17-30. Nurhan Atasoy,   Otağ-ı Hümayun,   Osmanlı Çadırları, İstanbul
2002.
Ömer L. Barkan, "Timâr", İslâm Ansiklopedisi, XII/I, 286-333. Rıza Bozkurt, "Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Ülkenin Ha-rekat Bakımından Bölgelere Ayrılması, İkmal ve İaşe İşleri, Haberleşme Sistemleri", Askeri Tarih Bülteni, sayı: 25, Ankara 1988, s. 5-10. Bülent Çelik,   Osmanlı Seferlerinin Lojistik Sorunlarına Kentli Esnafın Getirdiği Çözümler: Orducu Esnafı, Doktora Tezi, Ankara 2002. Feridun Emecen, "Sefere Götürülen Defterlerin Defteri", Prof. Dr.
Bekir Kütükoğlu'na Armağan, (İstanbul 1991), s. 241-268. Yaşar Ertaş,  Mora'nm Fethinde  Osmanlı  Sefer Organizasyonu (1714'1716), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2000.
—	, "XVIII. Yüzyıl Başlarında Rumeli'ndeki Menzillerin Askeri
Fonksiyonları",    Celal   Bayar   Üniversitesi   Fen-edebiyat Fakültesi Sosyal Bilgiler Dergisi, sayı: 1 (Manisa 1997), s. 91-98. Caroline Finkel,   The Administration of Warfare: the Military
Campaigns in Hungary, 1592-1606, Wien 1988. Mehmet İpçioğlu, Kanuni Sultan Süleyman'ın Estergon Seferi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Konya 1989.

L

31

30
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Mehmet Genç, "XVIII. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi ve Savaş",' Yapıt'Toplumsal Araştırmalar Dergisi, sayı: 49/4, İstanbul 1984, s. 52-61.
Lütfi Güçer, XVI'XVII. Asırlarda Osmanlı Imapratorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alman Vergiler, İstanbul 1964.
Ersin Gülsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanlı idaresinin Kurulması (1645-1670), İstanbul 2004.
Tufan Gündüz, "II. Osman'ın Hotin Seferi (1621)", Osmanlı, I, Ankara 1999, s. 465-471.
Yusuf Halaçoğlu, Osmanlılarda Ulaşım ve Haberleşme (Menziller), Ankara 2002.
Ömer İşbilir, XVII. Yüzyıl Başlarında Şark Seferlerinin iaşe, ikmal ve Lojistik Meseleleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1997.
	, "Osmanlı Ordularının İaşe ve İkmâli: I. Ahmed Devri İran
Seferleri Örneği", Türkler, X, (Ankara 2002), 151-158.
Kenan İnan, "Trabzon Kadı Sicillerinde Girit Seferi Hakkında Kayıtlar", Türk Ocakları izmir Şubesi Uluslararası Osmanlı Tarihi Sempozyumu, İzmir 2000, s. 295-309.
Mehmet İnbaşı, Ukrayna'da Osmanhlar, Kamaniçe Seferi ve Organizasyonu (1672), İstanbul 2004.
	, "II. Viyana Seferinde Edirne'den Viyana'ya Kadar Men
ziller ve Yapılan Masraflar", Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
Uluslararası Sempozyumu, Ankara 2001, s. 171-180.
	,  "The register of Expenditures of Murad IV's Bagdad
Campaign",    Açta    Orientalia    Academia    Scientarium Hungaricae, LIV/4 (Budapest 2001), s. 497-508.
	, "Kanuni Döneminde Of Kazası'ndan Alman Askerî Yar
dımlar"., Trabzon ve Çevresi Tarih'Dil'Edebiyat Sempoz-
yumu, I, Trabzon 2002, s. 117-128.

OSMANLI ORDULAR. SEFERE ŞAS.L ÇIKARLARDI?
___	, "Kamaniçe Seferi ve Güzergâhı", Anadolu'da Tarihî Yollar
        ve Şehirler Semineri, İstanbul 2002, s. 133-153. John Keagan, Savaş Sanatı Tarihi, çev. Füsun Doruker, İstanbul
1995.
Meryem Kaçan, //. Viyana Kuşatması, Marmara Üniversitesi Sosyal  i
Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1999.	i
Orhan Kılıç, "1585 Yılında Tebriz Seferine Çıkan Osmanlı Ordusunun İkmal ve İaşesi", Askeri Tarih Bülteni, sayı: 46, s. 109-135. Yasemin  Kılıçarslan,   "Cebeci  Ocağı",   Belgelerle   Türk   Tarihi
Dergisi, sayı: 20, (İstanbul 1986), s. 43-53.
Hans G. Majer, "17. Yüzyılın Sonlarında Avusturya ve Osmanlı Ordularının Lojistik Sorunları", Osmanlı Araştırmaları, II (İstanbul 1981), s. 185-202. Bruce McGowan, "Osmanlı Avârız-Nüzül Teşekkülü", VIII. Türk
Tarih Kongresi, II, Ankara 1981, s. 1327-1330. Rhoads Murphey,  The Functioning of the Otoman Army Under Murad IV, 1623-1639/10324049, Doktora Tezi, Chicago 1979.
	, Ottoman Warfare 1500-1700,'London 1999.
Cengiz Orhonlu, Osmanlı imparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım, der. Salih Özbaran, İzmir 1984.
	,  Osmanlı imparatorluğu 'nda Derbend Teşkilâtı, İstanbul
1990.
Halil Sahülioğlu, "IV. Mehmed'in 2. Lehistan seferi dolayısıyla Bolu'dan satın aldığı Arpa", Çele, sayı: 9 ( Bolu 1963) s. 24-28. İbrahim, Sezgin, "Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Baruthaneler ve
Barut İmalatı", Türkler, X, (Ankara 2002), 145-150. Ahmet Şimşirgil,   Uyvar'm  Türkler Tarafından Fethi ve İdaresi (1663-1685), Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Doçentlik Tezi, İstanbul 1997.

32

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

f

	, "1663 Uyvar Seferi Yolu ve Şehrin Osmanlı İdaresindeki
Konumu", Anadolu'da Tarihî Yollar ve Şehirler Semineri, İstanbul 2002, s. 79-98
Top, Tüfek ve Süngü, Yeniçağ'da Savaş Sanatı: 1453'1815, ed. Jeremy Black, çev. Yavuz Alogan, İstanbul 2003.
Mustafa Türkmen, Kamaniçe Seferinin Lojistik Hazırlıkları, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2002.
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtında Kapıkulu Ocakları, I-II, Ankara 1984.
Hakan Yıldız, Prut Seferi'nin Lojistik Hazırlıkları ile ilgili Emirler ve Hükümler, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1994.
	, Prut Seferi'nin Lojistik Hazırlıkları, Marmara Üniversitesi

Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2000.
Zeynep Tarım Ertuğ, XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Cülus ve Cenaze Terimleri, Ankara 1999.

OSMANLILAR VE TÜRKLÜK
SORU 1: Osmanlılar Türk düşmanı mıydı? Bazı Osmanlı tarihçilerinin eserlerinde Türkler için etrâk-ı bî-idrâk, yani idraksiz Türkler denilmesinden hareket eden bir kısım araştırmacılar Osmanlı İmparatorluğu'nun Türk devleti olmadığım iddia ederler. Bu tutarsız bir yaklaşımdır. Osmanlı tarihçilerinin eserleri incelendiğinde Türklerle ilgili bu tür ifadelerin etnik kimliği değil sosyolojik ve siyasi bir durumu belirtmek için kullanıldığı görülür. Ayrıca bu ifade ile kötülenenler, genellikle devlete karşı çeşitli hadiselere karışmış veya Şah İsmail'e katılmış olan Türk-menlerdir. Düşman olarak görülen bir devlete yapılan bu katılımları aşağılamak için Osmanlı tarihçileri bu tür ifadeler kullanmışlardır.
    Türk ve Türkmen isimlerinin olumsuz ifadelerle anılması sadece Osmanlı dönemi tarihçilerine özgü bir davranış değildir. Selçuklu tarihçilerinin de Türkmenler hakkında bu şekilde olumsuz
sözleri vardır.
   Osmanlı döneminin bazı tarihçileri bu olumsuz ifadeleri Türk kimliğini  değil köylü  ve  göçebeleri kötülemek için  kullanırlar. Özellikle yarı göçebe hayat yaşayan Türkmenler devlet düzenine ayak uyduramamaları ve yerleşik hayata zarar vermeleri sebebiyle eleştirilmektedir.  Osmanlı tarih yazarlarının  eserlerinde bu  tür ifadeleri başka milletler için de  görmek mümkündür.  Örneğin, göçebe Araplara, Arab-ı bed-fial (kötü işler yapan Arap), Arab-ı bed-rey (düşüncesi kötü Arap), Arab-ı Şekavet-şiar (eşkiyalığı adet haline getirmiş Arap) denilirdi. Buradaki millet isimleri etnik bir mana ifade etmekten ziyade bu toplulukların yaşam tarzını gösterir. Nitekim Fatih Kanunnâmesi'nin bir ceza bahsinde geçen "Türk veya şehirli olsa" ifadesi Türk kelimesinin göçebe Türkmenler ve köylüler için kullanıldığını açık bir biçimde ortaya koymaktadır.
    Osmanlı tarihçilerinin eserlerindeki Türklerle ilgili olumsuz ifadeleri   gündeme   getirenler,   aynı  kitaplardaki  olumlu   sözleri
     
L

34
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
görmezden gelmektedirler. Aslında hiç kimsenin bir şeyi incelediği yoktur. Yıllardan beri hiçbir araştırma yapılmadan, Osmanlılar 'etrâk-ı bî-idrâk' diyerek Türkleri aşağılarlardı, sözü tekrarlanır. Tarih kitapları incelendiğinde Türk ve Türkmen isimlerinin aley. hine olan ifadelere genellikle Osmanlı yönetimine karşı mücadelelerde rastlanır. Fetret Devri'nden, Şeyh Bedreddin ayaklanmasına, Safevi Devleti'nin Anadolu'daki faaliyetlerinden, Celali isyanlarına hadiseler anlatılırken Osmanlı tarihçileri "Kaba Türk veya Türkmen, cahil Türkmen, hilekâr Türk (Türk-i bed-lika), çirkin Türk (Türk-i sütürk)" gibi tanımlamalarını kullanırlar.
    SORU     2:     Osmanlı     Tarihçileri'nin     eserlerinde Türklerin lehine ifadeler yok mudur?
    En önemli Osmanlı tarihçilerinden olan ve uzun süre şeyhülislâmlık yapan Hoca Sadeddin, Tacü't~Tevârih isimli, kendisinden sonraki tarihçilere büyük tesirlerde bulunmuş eserinde Osmanlı fetihlerini anlatırken "Türk yiğitleri", "Zaferleri gölge edinmiş Türk askerleri" gibi ifadelerle Osmanlı ordusunu över. 17. yüzyıl tarihçilerinden Solakzâde Mehmed Hemdemi de tarihinin birçok yerinde Türk ismini olumlu olarak kullanır ve Cem olayını anlatırken onu "Kostantiniyye'yi feth eden Türk'ün oğlu" diye anar. 16. yüzyılın en büyük tarihçilerinden Gelibolulu Mustafa Âli ise Künhü'l-Ahbâr isimli dünya tarihinde Türk boylarını anlatırken bunları "seçkin millet, güzel ümmet" olarak zikreder. Bunlardan başka pek çok Osmanlı tarihçisinin eserlerinde bu tür ifadelere rastlanılır.
    SORU 3: Osmanlı hanedanı Türk olduklarının farkında değiller miydi?
    Osmanlı tarihleri incelendiğinde Orta Asya'dan geldiklerinin ve Türklüklerinin farkında oldukları görülür. Bu kitaplarda Osmanlı hanedanı Oğuz Han'a bağlanır. Osmanlılar Oğuz neslinden ve Kayı boyundandır. Osmanlı tarihi Türk tarihinin bir parçası olarak ele alınır. Nitekim Şehzade Cem'in oğluna Oğuz Han, II. Bâyezid'in oğluna ise Korkud isimlerinin verilmesi tesadüf değil dönemin siyasi yapısı içerisinde bilinçli bir tercihtir.

OSMANLILAR VE TÜRKLÜK
r
35
r
Osmanlı  bir   millet   ismi   değildir.   Osmanlı   adı   Selçuklu, ahanlı, Gazneli isimleri gibi bir hanedanın adıdır. Selçuklular, v rahanlılar, Gazneliler gibi Osmanlılar da bir Türk devletidir. Ancak hiç unutulmaması gereken husus Osmanlıların bir imparatorluk olduğudur.
    SORU 4:   Osmanlı İmparatorluğu'nda Türklüğün ön plana çıktığı dönem hangisidir?
    II. Murad dönemi kültürel bakımdan oldukça önemlidir. Timur istilasından sonra Anadolu'da aşiret kültürü tekrar canlanmıştı. Osmanlılar, Timur'un halefleri karşısında meşruiyetlerini sağlamak ve Türkmen çevrelerinde nüfuz kazanmak için daha önce pek ön plana çıkarmadıkları, Oğuzların Kayı koluna mensubiyetlerini II. Murad döneminde  iyice vurguladılar. Paralara ve  toplara Kayı boyunun damgası vuruldu.
    Bu dönemde Arapça ve Farsça'dan, Türkçe'ye yapılan tercümeler  Osmanlı-Türk kültürünün  gelişmesi bakımından  oldukça mühimdir. II. Murad zamanında Türkçe ön plana çıktı ve edebî bir dil olarak gelişti.  Yazıcızâde  Ali'nin,  İbn Bibi'den  çevirdiği ve ilaveler yaptığı Selçuknâme isimli eserde Oğuz boyu ve Kayılar öne çıkarılır.    Bu    dönemde    dinî,    edebî,    ahlakî,    tıbbî    eserler, siyasetnâmeler, menakıbnâmeler, musiki,  sözlük ve ansiklopedik eserler gibi çok geniş bir sahada tercüme faaliyetleri görülür. Bu eserlerin önemli bir kısmı II. Murad'm emir ve teşvikleriyle tercüme
edilmişti.
    II. Murad zamanındaki bu hava Fatih döneminde de bir süre devam etti. imparatorluğun büyümesi ve Timur tehlikesinin sona ermesi ile Türk kimliği bir daha bu kadar ön plana çıkarılmadı.
    SORU  5:   Osmanlı  İmparatorluğu'nda  yöneticilerin tamamı Türk olmayanlardan mı seçilirdi?
    Osmanlı İmparatorluğu'nda Fatih'ten itibaren bütün yöneticilerin Türk olmayan devşirme kökenli kişilerden olduğu, yaygın bir kanaattir. Fakat bu yanlıştır.

37

36
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    Fatih'in Çandarh Halil Paşayı öldürtmesinden sonra Türk kökenli idareciler bir müddet vezirliğe ve veziriazamlığa getirilmedi. Ancak bu bir denge siyasetinin sonucu idi. Nitekim devşirmelerin nüfuzunun artması üzerine Fatih, veziriazamlığa bir Türk'ü, Karamanlı Mehmed Paşayı tayin etmişti.
    Fatih'in ölümünden sonra çıkan isyan sırasında bu veziriazamın katledilmesi yine devşirme hakimiyetini başlattı. Ancak tamamen devşirmeler veziriazam olmadı. 1498'de Çandarh İbrahim Paşa, 1518'de Piri Mehmed Paşa, 1584'te Özdemiroğlu Osman Paşa, 1595'te Lala Mehmed Paşa, 1614'te Öküz Mehmed Paşa, 1623'te Kemankeş Ali Paşa, 1637'de Bayram Paşa, 1638'de Tayyar Mehmed Paşa, 1656'da Deli Hüseyin Paşa ve Boynueğri Mehmed Paşa gibi Türk kökenli veziriazamlar vardı. Ancak Türk kökenli veziriazamların çoğalması 1680'lerden sonra oldu. Bu tarihten itibaren veziriazamlığa gelenlerin büyük çoğunluğu Türk kökenlidir. Bütün Osmanlı veziriazamları incelenirse devşirme-Türk oranının yaklaşık olarak yüzde 56'ya yüzde 44 olduğu görülür.
    Veziriazamlığa veya vezirliğe bakılırsa Türklerin yönetimden uzak tutulduğu gibi bir sonuç çıkarılır. Devşirmelerin ağırlıklı olarak görev yaptıkları bir diğer yer de saraydır. Ancak devlet idaresi sadece bu memuriyetlerden ibaret değildir. Bunun dışında devletin diğer kademelerinde Türkler çok büyük bir ağırlıkta görev yapmışlardır.
    Şeyhülislâm ve kazaskerler başta olmak üzere ulemanın hemen hemen tamamı Türk'tür. Bu görevlerde nadiren başka milletten insanlara rastlanılır. Devletin önemli sac ayaklarından birisi olan bürokraside de Türkler çoğunluktadır. Osmanlı döneminin defterdarlık, nişancılık, reisülküttâplık, defter eminliği gibi üst düzey bürokratları incelendiğinde bunların çoğunun Türk olduğu görülür. Ayrıca bu bürokratlarla beraber görev yapan kâtip, şakirt, mülazım gibi görevliler, yani memurlar da Türk'tü.
    Osmanlı yönetiminin güvenilirliğin gerektiği yerlerde Türkleri ön planda tutması, Türklüğünün farkında olduğunu açıkça gösterir. Devşirmeler, Osmanlı sistemine kazandırılmak için Türk köylü-

OSMANLILAR VE TÜRKLÜK
lerine verilirdi. Bir köylünün yanına devşirme için birisinin verilmesine "Türk'e vermek" deniliyordu. Ayrıca tamamen güvenilir kadrolara ihtiyaç duyulan Kuzey Afrika'daki Garb Ocakları'nın, askerleri Batı Anadolulu Türklerden seçilirdi.
I	SORU 6: Osmanlılar, Anadolu'yu ihmal ettiler mi?
    Sıkça dile getirilen bir iddia da Osmanlıların Anadolu'yu ihmal ettikleridir. Anadolu'nun şu anda yaşadığımız vatanımız olmasından dolayı bizim için vazgeçilmez bir önemi vardır. Ancak Anadolu, Osmanlı imparatorluğu zamanında devletin topraklarının sadece bir kısmı idi.
Osmanlı Beyliği, Söğüt ve çevresinde kurulmuş olduğu için Anadolu kökenli kabul edilip, bu bölge  imparatorluğunun ana çekirdeği olarak görülürse mesele anlaşılamaz. Osmanlı Impara-torluğu'nun dünyanın en büyük imparatorluklardan birisi olarak tarih sahnesine çıkması Anadolu sayesinde değil, zengin ve siyasi direnişlerin az olduğu Rumeli sayesinde olmuştur. Osmanlı beyliğinin yayılma alanı uygun fırsatlar çıkmadığı takdirde Rumeli olmuştur.  Osmanlı • beyliğinin  Rumeli'de  kuvvetlendikten  sonra Anadolu'yu içine aldığına dikkat etmek gerekir. Devletin ana siyasi organizasyonunu sağladığı bölge de Rumeli'dir. Osmanlı İmparatorluğu Rumeli'de öylesine sağlam bir yapı kurmuştur ki, Fetret Devri'nde Anadolu topraklan çok kısa sürede elinden çıkarken, bu bölgenin büyük bir bölümü elinde kalmış ve bu saha sayesinde varlığını sürdürebilmiştir. Timur istilasından sonra Osmanlılar Rumeli'yi gerçek yurtları saymaya başladılar ve Ankara Savaşı'na kadar başkent Bursa iken, bu gelişmeler içerisinde Edirne'de başkent oldu. Dikkat edilmesi gereken bir husus da, Osmanlı devlet teşkilatında kurulan ilk yönetim birimlerinin Rumeli adını taşıması ve bu görevlerin teşrifatta daha sonra kurulan Anadolu adlı memuriyetlerden önde  gelmesidir.  Örneğin,  Rumeli Beylerbeyliği'nin Anadolu  Beylerbeyliği'nden,  Rumeli  Kadıaskerliği'nin  Anadolu Kadıaskerliği'nden üstün olması.

    Paul Wittek, Rumeli'nin Osmanlılar için "varlık sebebi" olduğunu, Balkan Harbi sonunda Osmanlıların varlık sebeplerini yitir-

38
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
diklerini söyler. İlber Ortaylı da Osmanlı imparatorluğu'nun fülen 1912'de sona erdiğini belirtir. Yukarıda bahsettiğimiz gibi Rumeli olmasaydı, Osmanlı imparatorluğu da olmazdı. Bu yüzden Osmanlı imparatorluğu'nun anavatanı Rumeli'dir.
    Bugün Trakya hariç bütün Rumeli elimizden çıktığı için bunu tam olarak anlayamayabiliriz. Ancak Sofya'nın 1385'te, Erzurum'un 1518'de, Selanik'in 1387'de Van'ın ise 1530'larda Osmanlı hakimiyetine girdiği düşünülürse durum biraz daha rahat anlaşılabilir.
    Bu mevzu iyice anlaşılamadığından, Osmanlıların kendi anavatanları olan Anadolu'yu ihmal ettikleri sıkça söylenen, kalıplaşmış düşüncelerden birisidir. Osmanlılar fethettikleri bütün yerleri vatan olarak benimsemişlerdir, ilk yayıldıkları saha olduğu ve daha önce üzerinde Türk ve İslâm kültürüne ait eserler bulunmadığı için Rumeli'de Osmanlı eserine sıkça rastlamak normal bir durumdur. Ayrıca Anadolu daha önce Selçuklular ve beylikler tarafından çeşitli eserlerle donatılmıştı. Hiç Türk eseri olmayan yerler varken, Anadolu'ya yeni eserler ve alt yapının yapılması beklenemez. Bunların yanı sıra Anadolu'ya göre daha zengin ve daha uygun coğrafi şartlara sahip bir bölgenin hayat şartlarının da daha iyi olması çok normal bir durumdur.
    SORU 7: Osmanlı İmparatorluğu döneminde Türkçe ihmal mi edildi?
    Osmanlılardan önce Türkiye Selçuklularının resmî dili Farsça idi. Daha sonra kurulan beyliklerde de bu devam etti. Bunun uzun süre bu şekilde gittiğini görüyoruz. Örneğin Hamidoğlu Hüseyin Beyin, 13 7 7'de I. Murad'a Niş'i fethi için gönderdiği tebriknâme Farsça'dır. Karamanoğlu Mehmed Beyin Konya'yı aldığı zaman Türkçe'yi resmî dil ilan etmesi de bir sonuç vermemişti.
    Osmanlılar ise Türkçe'yi ilk dönemlerden itibaren resmî dil olarak kabul edip, yazışmalarında kullandılar. Edebi ve bilimsel eserlerdeki Arapça ve Farsça'nın hakimiyeti de Osmanlı döneminde kademe kademe azaldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda Astronomi sahasında yazılmış eserlerin incelenmesi bu durumu açıkça gösterir.

39
OSMANLİLAR VE TÜRKLÜK
c
i l'm  Tarih,   Sanat   ve   Kültür   Araştırma  Merkezi   tarafından ırlanan Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi'ne göre Osmanlı rTneminde yazılmış 2286 Astronomi eserinin 986'sı yani yüzde 43'ü Arapça, 1058'si ise Türkçe'dir. Türkçe'nin yüzdesi 46'dır. ni&erleri ise Farsça veya üç dilin ikisi veya üçünün ortak olarak kullanılarak yazılmış olanlardır. Türkçe'nin Osmanlı döneminde bu sahadaki yükselişi asırlara göre incelendiğinde daha iyi anlaşılır: XV. yüzyılda 35 Arapça, 10 Farsça, 7 Türkçe; XVI. yüzyılda 172 Arapça,  59 Türkçe, 42 Farsça; XVII. yüzyılda 139 Arapça, 41 Türkçe, 1 Farsça; XVUI. yüzyılda 221 Arapça, 101 Türkçe, 2 Farsça; XIX. yüzyılda 137 Arapça, 123 Türkçe; XX. Asrın başlarında 41 Arapça, 173 Türkçe. Bu tasnif yazarları ve bu yazarların yaşadığı çağlar  belirlenmiş  eserlere  göredir.  Yazarı  ve  yazıldığı  dönemi bilinmeyen 854 eserin ise 554 Türkçe, 241 Arapça, 59'u Farsça'dır. Türkçe XV. yüzyılda Astronomi sahasında yazılan eserlerde yüzde 13 oranında iken her asırda oranını artırarak önce XVI. yüzyılda Farsça'yı, imparatorluğun sonuna doğru da Arapça'yı geçerek bu sahada hakim dil hâline gelmiştir.
    Matematik sahasında yazılmış kitaplarda da aynı gelişmeyi görürüz. Osmanlı döneminde yazılmış 1114 Matematik eserinin yüzde 48'i Arapça, yüzde 50'si Türkçe'dir. Türkçe XV. yüzyılda Matematik sahasında yazılan eserlerde yüzde 18 oranında iken her asırda oranını artırarak önce XVI. yüzyılda Farsça'yı, imparatorluğun sonuna doğru da Arapça'yı geçerek bu sahada hakim dil hâline gelmiştir.
    Coğrafya sahasında ise imparatorluğun başından sonuna kadar Türkçe'nin hakimiyeti vardır. Osmanlılar zamanında yazılmış 1628 coğrafya eserinden 1542'si, yani yüzde 95'i Türkçe'dir. Tarihçilikte de durum coğrafya gibidir. Astronomi ve Matematik sahasındaki oranlar    küçümsenmemelidir.    Çünkü    Araplar,    bu    sahalarda yaptıkları çalışmalarla dünya bilim tarihine damgalarını vurmuşlar ve güçlü bir gelenek meydana getirmişlerdir. Bu yüzden Osmanlı döneminde aynı gelenek devam etmiş, ancak Türkçe her yüzyılda bu bilim dallarında gelişmesini sürdürmüştür.
    
41

40
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    Osmanlı'dan önceki Türk devletlerinde yazılan bilinç, eserlerde Türkçe'nin adı bile yoktur. Nitekim Osmanlılardan çoı önce yaşamış iki büyük Türk alimi, Ibn Sina ve Farabi'nin eserle. rinin Arapça olduğunu unutmamak gerekir.
SORU 8: Osmanlıca farklı bir dil midir?
    Osmanlıca, Osmanlı imparatorluğu döneminde kullanılan ve Arap harfleri ile yazılmış Türkçe'dir; ayrı bir dil değildir. Bazı yazarların eserlerinde aşırı derecede Arapça ve Farsça kullanarak kitaplarını anlaşılmaz hâle getirmelerinden hareket edenler Osmanlıca'yı farklı bir dil gibi takdim ederler. Devletin resmî yazış. maları incelendiği zaman elkablar çıkarıldığında kullanılan dilin anlaşılmasında fazla bir güçlük yoktur. Ancak ortaya yeni çıkan bir problem Osmanlıca'yı anlamayı iyice zorlaştırmıştır. Bu da son 30 yılda dildeki sadeleşme sonucunda günlük yaşamda kullandığımız kelime sayısının azalmasıdır. 1970'li yılların başında kullanılan Türkçe ile Osmanlı döneminde kullanılan Türkçe kıyaslanırsa arada fazla bir fark olmadığı anlaşılacaktır.
    SORU 9: Osmanlı İmparatorluğu''nda günümüzün milliyetçi anlayışı niçin yoktu?
    Osmanlı İmparatorluğu'ndan modern zamanlardaki milliyet' çilik anlayışını beklemek yanlış bir düşüncedir. Bugünün kavramlarının geçmişte olmaması çok normal bir durumdur. Modern kavram ve kurumları tarihte aramaya kalkmak ve olmayacak ben-zetmelerle bulmak veya bulunmadığı için Osmanlı Imparatorluğu'nu tenkit etmek son derece hatalı bir davranış şeklidir. Yine tarihteki hadise ve kurumları günümüzün mantığı açısından değerlendirmeye çalışmak da, aynı şekilde yanlış bir harekettir. Bir imparatorluktan milli bir devlet gibi davranması beklenilemez.
    Osmanlı tarihçiliğinin en önemli isimlerinden İlber Ortaylı bu konuda "Türklük, imparatorluk var oldukça doğumu zaruret nedeniyle ve ihtiyatla geciktirilmiş bir kimlikti. Yıkım anında ise derhal patladı. Kozmopolit bir "Osmanlı" eliti vardı; yeni dünya düzeninin şartlarında derhal Türk oldular. Osmanlı kimliği salt bir

OSMANLİLAR VE TÜRKLÜK
   lüman kimliği olarak kalmamıştır. Sadrazam Said Paşanın ve K erleri^11 girişimlerinde olduğu gibi Türklüğün ağır bastığı bir Müslümanlıktır" demektedir.
    SORU 10: Avrupalılar Osmanlıları ne olarak adlandırdılar?
    11. yüzyıldan itibaren kullanılan Türkiye ismi Osmanlılar zamanında daha da yaygınlaştı. Osmanlı topraklarına giren seyyahlar eserlerinde bu bahsi anlatırken "Türkiye'ye girdik" demekteydiler. Avrupa'da yazılan kitaplarda, yapılan haritalarda Osmanlı İmparatorluğu, "Türk imparatorluğu" diye zikredilir. Osmanlılar, Türk diye adlandırılırken, padişaha "Türklerin Sultanı" denilirdi.
    Özellikle 16. yüzyılda Türk korkusu sebebiyle Avrupa'da binlerce kitap kaleme alındı. Bu kitapların hepsinde Osmanlılar, Türk olarak zikredildiler. Bunların en önemlilerinden birisi olan Richard Knolles'in 1603 yılında yayınlanan eseri "The General Historie of the Turks", yani Türklerin Genel Tarihi adını taşıyordu. Bu kitabın ilk cümlesi ise "Türklerin Muhteşem İmparatorluğu, çağımızın dehşeti" şeklindeydi.
    Osmanlıların Türk kimliği Avrupa'ya o kadar tesir etmişti ki, imparatorluktan giden her şey "Türk" adını alıyordu. Meselâ, Yemen kahvesinin Türk kahvesi olarak adlandırılması gibi. Hatta Avrupalılar, Müslüman olan birisini "Türk oldu" şeklinde anmaktaydılar. Uzun süre Osmanlı ülkesinde kalan ve buranın kültüründen etkilenen bazı seyyahlar, ülkelerine döndüklerinde "Türk-leştikleri" suçlamasıyla hapse bile atılmıştı.
Bibliyografya
Nihat Azamat, //. Murad Devri Kültür Hayatı, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1996.
ismail  Hami  Danişmend,   izahlı   Osmanlı   Tarihi Kronolojisi,  V, İstanbul 1971.
Feridun M.  Emecen,   İlk  Osmanlılar  ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası, İstanbul 2001.

42

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

 , a
 £  Ziyana
 -   '      aP  134
 ve
 "f^ /vvruPa da
 %>n Türkler <foahtı Deniz
Nejat Göyünç, "Bazı Osmanlı Tarihî Eserlerine ve Arşiv Belgeleri^ Göre Türk, Kürt ve Arap Deyimleri Hakkında", Anadolu Dj\ Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, sayı: 1 (Afyon 1996), 51 1-5.
	, "Osmanlı Devleti Hakkında", Cogito, sayı: 19 (İstanbul 1999) I
s. 86-92.	'
Tufan Gündüz, "Osmanlı Tarih Yazıcılığında Türk ve Türkmenl İmajı", Osmanlı, I (Ankara 1999), s. 92-97.
Halil İnalcık, "Türkler (Osmanlılar: Başlangıçtan XVI. Asrın Sonuna] Kadar)", İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 286-290.
	, "Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış",  Osmanlı, I (AnkaraI
       1999), s. 37-132. Mehmet İnbaşı, Rumeli Yörükleri, 1544'1675, Erzurum 2000.
Orhan Koloğlu, "Türk'ün Türk'ten Başka Dostu Yok mu?", Tarih ve\ Toplum, sayı: 191 (İstanbul 1991), s. 58-59.
Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi, I-1I, haz. Ekmeleddin İnsanoğlu
       vd., İstanbul 1997. Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi, I-II, haz. Ekmeleddin insanoğlu
       vd., İstanbul 1999. Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi, I-II, haz. Ekmeleddin İnsanoğlu
       vd., İstanbul 2000. İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğunda Sosyal ve iktisadi Değişim,
Makaleler, I, Ankara 2002.
Abdulkadir Özcan, "Fatih'in Teşkilat Kanunnamesi ve Nizam-ı Alem İçin kardeş Katli Meselesi ", Tarih Dergisi, sayı 33 (İstanbul 1981), s. 7-56.
Ahmet Nezihi Turan, "Rumeli Nedir?", Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Bilim Yolu, sayı: 2 (Kırıkkale 1999), s. 151-160.
Paul Wittek, "Ankara Bozgunundan İstanbul'un Zaptına, 1402-1455", çev. Halil İnalcık, Belleten, sayı: 27 (Ankara 1943), s. 557' 589.
	, "Rum Sultanı", çev. Mualla Süerdem, Batı Dillerinde Osmanlı
Tarihleri, VI, İstanbul 1971, s. 81-104.

AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
    İstanbul'un Türkler tarafından fethi ve daha sonra Kanuni Sultan Süleyman döneminde Almanya içlerine kadar ilerlenmesi, Avrupa'da büyük bir korkuya sebep olduğu gibi "Yenilmez Türk imajını" da oluşturdu. Bu yazıda XVII. yüzyılın sonlarına kadar Avrupa'da oluşmuş Osmanb/Türk imajını incelenmektedir.
SORU 1: Avrupa'da Türklere karşı ilgi nasıl uyandı? Yıldırım Bâyezid'in 1394'ten itibaren İstanbul'u kuşatma altına alması  üzerine,  Batı  Avrupalı  Hristiyanlar   gözlerini  bu  tarafa çevirdiler. Nitekim ilk defa 1396'da Batı Avrupa'dan katılımların olduğu Niğbolu Haçlı seferi düzenlendi. Daha sonra İstanbul'un 1453'teki fethi Avrupa'da büyük bir yankı yaptı. İtalya'dan Sırbistan'a herkes sıranın kendilerine geldiğine inanıyor ve korkuyordu. Yeni bir haçlı seferi düzenlenerek İstanbul geri alınmak istendiyse de Avrupa'nın iç siyaseti buna izin vermedi.
    Kanuni'den itibaren Osmanlı imparatorluğu, Avrupa için gerçek bir tehlike oldu. 1522'de Rodos'un fethedilmesi Batı ve Orta Avrupa'daki devletlerin gözlerini tekrar Türklere çevirmeler' sebep oldu. Rodos'un Osmanlı hakimiyetine geçmesi ile ilgili 1523 yıllarında 80 tane kitap ve broşür yayınlandı.
    Osmanlı   İmparatorluğu'nun   Avrupa'daki   Frar
çekişmesinden dolayı yönünü iyice Avrupa'ya dör
Muharebesi   ile   Macaristan'ı   fethi   üzerine
ilgilenmeye başladı. Bu konuda ardı ardın?
nuni'nin 1529'daki Birinci Viyana kuşatır
iyice enselerinde hisseden Avrupahlarır	°<£
karşı ilgisi daha da arttı.

44
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
SORU 2: Avrupa'da Türk korkusu nasıl sona erdi?
    İstanbul'un fethinden sonra Osmanlıların durdurulamaması yüzünden Avrupa'daki birçok ülkede "acaba bu yıl Türkler ülkemize gelirler mi?" diye düşünülüyordu. Nitekim Makyeveli'nin bir eserinde, kitabın kahramanı "Türkler gelecek yıl İtalya'ya gelirler mi?" diye soruyordu.
    Ardı ardına kazanılan başarılardan dolayı ortaya çıkan "Yenilmez Türk" imajı ilk olarak 1565'te Malta kuşatmasında başarısız olunmasıyla sarsılmaya başladı. Osmanlıların 7 Ekim 1571'deki İnebahtı Deniz Muharebesi'ni kaybetmeleri, Avrupalıların kendilerine güvenlerini sağladı.
    7 Ekim 1571, başta Venedik olmak üzere bir çok Hristiyan ülkesinde bayram günü olarak ilan edildi. İtalya'da büyük kutlamalar yapıldı. Zafer anısına heykeller ve resimler yapıldı. Hristiyan Dünyası, güç birliği ve sağlam bir iradeyle Osmanlıların yüzyıllardır korku salan gücünün engellenebileceğini anlamışlardı. Yenilmez denilen Türk yenilmiş, Osmanlı'nın yenilmezlik efsanesi bitmişti. İstanbul'un fethinden sonra bir türlü durdurulamayan Osmanlı İmparatorluğu'na ilk defa büyük bir darbe vurulmuştu.
    Osmanlı İmparatorluğu 1632 ile 1640 yılları arasında Dördüncü Murad'ın devleti tekrar canlandırdığı dönem hariç 17. yüzyılın ilk yarısını otorite boşluğu yüzünden sarsıntılarla geçirdi. Halbuki 17. yüzyılın ilk yarısında Otuz Yıl Savaşları dolayısıyla bütün Avrupa birbirini yemekteydi. Fetihleri genişletmek için uygun ortam kaçırılmıştı.
    1656'da Köprülü Mehmed Paşanın sadrazamlığından 1683'teki İkinci Viyana kuşatmasına kadar Osmanlı İmparatorluğu 27 yıl 16. yüzyıldaki parlaklığına kavuştu. Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa, 1663'te bugün Slovokya'da bulunan Uyvar'ı, 1669'da Girit'te 25 yıldır fethedilemeyen Kandiye'yi, 1672'de de Polonya topraklarından Kamaniçe'yi fethetti. Avrupa'da "Türk gibi kuvvetli" sözü tekrar söylenmeye başlandı. Yenilmez Türk imajı geri gelmişti. Fazıl Ahmed Paşa'dan sonra 1676'da sadrazam olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1681'de Ukrayna'ya girerek Çehrin'i fethetti. 1683'te Viyana'yı kuşattı.
    Avusturya Viyana kuşatması öncesinde Osmanlılardan korktuğundan kesinlikle savaş istemiyordu. Avusturya'nın İstan-

45
AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
hul'daki elçisi barış antlaşması yapmak için her yolu denemişti. Merzifonlu komutasındaki Osmanlı ordusu viyana önlerinde bozguna uğrayınca durum değişti. Venedik, Avusturya, Polonya ve Rusya birleşerek Osmanlı İmparatorluğu'na saldırdılar.
    Osmanlı ordusunun 1683'te Viyana önlerinde yenilmesi, ardından da Macaristan'ın Avusturya tarafından işgali ve Avusturya Maraşali Prens Eugen'in başarıları uzun zamandır sanıldığı gibi Türklerin yenilmez olmadığını bir defa daha su yüzüne çıkarmıştı. 200 yıldan fazla Avrupalıların geceleri uykusunu kaçıran Türk korkusu 18. yüzyılın sonlarından itibaren yerini küçümsenen, alaya alman zararsız olarak telakki edilen bir Osmanlı
imajına terk etti.
    Avrupalıların tasavvurunda canlanan yeni Türk imajı artık eski zamanların korkunç hayaleti değil, tersine kahve höpürdeten, çubuk içen ve Harem'indeki birçok kadın tarafından hizmet edilen gösterişli şişman Osmanlı'ydı. Osmanlı'nın korkulacak bir tarafı sadece asırlardır anlatılan masallarda kalmıştı.
    18. yüzyılın sonlarında Avrupa'nın eski Yunan'ı kendi medeniyetinin temeli olarak görmesi sonucu Osmanlı İmparatorluğu'na karşı yeni bir düşmanlık başladı. Osmanlılar, Avrupa medeniyetinin kurulduğu topraklardaki Hristiyanları idare eden despotlardı. Hristiyanların Müslüman hakimiyeti altında yaşamaya mecbur olmaları Avrupa için ayıp olarak telakki edildi.
    19. yüzyılın başlarından itibaren Yunanistan, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan gibi ülkeler İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi veya askeri baskısı sonucu birer birer imparatorluktan koparıldı.
    SORU 3: Avrupa'da XVI. yüzyılda Türkler hakkında ne kadar yayın yapıldı?
    1526-1532 yılları arasında Mohaç Muharebesi, Birinci Viyana kuşatması ve Kanuni'nin 1532'deki Alman seferi üzerine 259 kitap ve broşür türü yayın yapıldı. Kanuni'nin 1541'deki Budin seferi 134 yayına sebep oldu. 1565'deki başarısız kalan Malta kuşatması ve Kanuni'nin son seferi olan Sigetvar ile ilgili olarak da Avrupa'da 148 kitap ve broşür yayınlandı. Avrupalıların Kıbrıs'ın Türkler tarafından fethi üzerine ilk defa bir araya gelerek İnebahtı Deniz
     
L

46
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Savaşı'nda Osmanlı donanmasını yok etmelerinin yankısı ise çnlt büyük oldu. İnebahtı savaşı ve daha sonra gelişen hadiseler üzerin» 1570-1572 yılları arasında 360 eser basıldı.
    Romanyalı tarihçi Cari Göllner'in araştırmaları neticesinde vardığı sonuç, XVI. yüzyılda Türklerle ilgili Avrupa'da 2463 kitap broşür ve el ilanı basıldığıdır. Bu ilgi sadece belirli ülkelere mahsus değildi, Avrupa'nın hemen hemen her şehrinde Türklerle ilgili yayın yapılıyordu. Frankfurt'tan Paris'e, Londra'dan Lyon'a, Roma'dan Prag'a, Venedik'ten Viyana'ya her yerde bu tür kitaplar basılmıştı. Osmanlarla ilgili en çok yayın Ausburg'da yapılmıştı. Bu şehirdeki 29 matbaada basılan kitap ve broşür sayısı 134'tü.
    Almanca, Latince, ingilizce, italyanca, İspanyolca başta olmak üzere hemen hemen her Avrupa dilinde Osmanlılar üzerine basılmış eserlere rastlanmaktadır. 2463 yayının 1000 kadarı Almanca, 45 5'i ise Latince'dir.
     SORU 4: Osmanlılar, seyyah ve elçi raporları dışında ne tür eserlere konu oldular?
    Türkler Avrupa'da bale, tiyatro, opera eserlerine, halk şarkılarına, şiirlere, hikâyelere de konu olmuşlardır. Bunun sebeplerinden biri, Osmanlı tehlikesine karşı halkı canlı tutmak ve Hristiyanlığa karşı olan tehdidi bertaraf edebilmek için siyasi bir kalkan yaratmak iken, diğeri Türklerin gündemden hiç düşmeyen ve merak uyandıran bir konu olmasından dolayıdır.
    Yazarlar eserlerinde Türk korkusunu yenmeyi de amaçlamışlardı. Makyevelli, İtalyan Tiyatrosu'nun Adamotu (Mandragola) isimli komedyasında Türklere öcü ve doğaüstü varlıklar olarak bakılmasını eleştirip, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerçekçi ve akılcı metotlarla yenilmesi gereken bir düşman olduğunu belirtir.
    Türklerle ilgili opera ve tiyatrolarda üç ana konu işlenmiştir; Yıldırım Bâyezid-Timur mücadelesi, Kanuni Sultan Süleyman ve oğulları, Türk korsanları tarafından kaçırılıp köle olarak satılan Hristiyanlar.

»OK
AVRUPA'DA TÜRK İMAJI t'
SORU 5: Avrupalılar, Osmanlıları ne olarak gördü-
w'-
    Avrupalılar, Osmanlılara "Türk", Osmanlı İmparatorluğu'na "Türk İmparatorluğu", Osmanlı ülkesine "Türkiye" Osmanlı hükümdarına da Gran Turco, yani "Büyük Türk" dediler. Avrupalı Hristiyanların   kafasında   Türk=Müslüman=Doğu   aynı   manayı
ifade ederdi.
    Türk ismi Avrupalılar için şeytan, dinsiz ve barbar manasına gelmekteydi. Avrupalılar bu düşüncelerini kitaptan resme her şeye yansıttılar. Türk askerlerinin şeytana benzetildiği veya Şeyhülislâm şeytanın kafasını okşarken gösterilen resimlere rastlanılır. Türkler Avrupa'da "Korkunç Türk", "Müthiş Türk", "dinsiz Türk", "hain Türk", "çağımızda Avrupa'nın karabasanı" gibi sıfatlarla da nitelendirildiler.
    SORU 6: Osmanlılar, Hristiyanlara Tanrı'nın bir cezası mıydı ?
  XVI.   yüzyılda   özellikle   İtalya,   Almanya   ve   Avusturya'da Türklerle ilgili imaj, bitip tükenmek bilmeyen savaşlar ve Osmanlıların  durdurulamaz  ilerleyişinin verdiği  dehşetle  oluştu.  Türk ilerleyişinin bir türlü durdurulamaması ve savaşlarda ardı ardına başarısız olunması Avrupa'da "Türklerin yenilmez" olduğu anlayışını doğurdu. Din adamları Türklerin, işlenilen günahlar sebebiyle Allah  tarafından   gönderilmiş  bir   ceza,   Tanrı'nın   gazabı  veya Tanrı'nın  laneti  olduğunu  söylüyorlardı.  Osmanlılar,  Tanrı'nın kırbacıydı. Bu yüzden Avrupa'da "Türklere karşı savaşmak Tan-n'yla savaşmaktır" diyenler çıkmıştı. Avrupalılar üzerinde öyle bir yılgınlık havası doğmuştu ki, bu dünyanın Türklerin, ahiretin ise Hristiyanların olduğu söyleniliyordu. Türk korkusu tam bir kâbusa dönüşmüştü.  Osmanlıların ilerlemesi yaklaşan kıyametin habercisiydi.
    Avrupalı aydınlar yazdıkları eserlerde Türk korkusunu azaltmak için uğraştılar. Erasmus bu konuda "Osmanlı İmparatorluğu'nun büyüklüğü insanları korkutmamalıdır. Roma ve Büyük
     
48

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

AVRUPA'DA fÜRK İMAJI

49

İskender'in İmparatorlukları da çok büyüktü ve yenilmez oldukları sanılırdı. Halbuki bugün yoklar. Yıkılıp gittiler." demektedir. Türklerin yenilmez olduğu anlayışı ile ilgili çok ilginç bir örnekte şudur; XVII. yüzyılda Türkiye'ye gelen bir Alman seyyahı, bir Türk gemisiyle İskenderiye'ye gitmekteyken 4 Venedik kalyonu ile karşılaşınca gemideki Türklerin telaşlanıp, korkmalarına inanamaz ve "Türkler gibi dünyanın en cesur insanları, 4 Venedik gemisinden korkuyorlar. Demek ki onlar da bizim gibi insanlarmış" der.
    Osmanlılar yaydıkları korku yanında bazı Hristiyanlar içinse "ümit" anlamı taşıyorlardı. Vergi yükünden ezilen veya dini anlayışını tam olarak yaşayamayan bazı Hristiyanlar ise krallık ve prenslik idaresi altında olmaktansa Türk idaresinde yaşamayı tercih ediyorlardı.
    SORU 7: Avrupalı aydınların Osmanlılar hakkındaki düşünceleri nelerdi?
    Avrupalı aydınlar, bütün Hristiyanlar gibi koyu bir Türk düşmanıydılar. Birçok Avrupalı aydın Osmanlı împaratorluğu'nu nasıl yıkmak gerektiğine dair eserler kaleme almışlardı. Bunun yanı sıra aydınların eserlerinde Osmanlı idare tarzı örnek olarak da gösterilir. XVI. yüzyılda Avrupa'da mutlakıyetçiliğin teorisyen-lerinden Jean Bodin ve benzeri düşünürler Osmanlı İm-paratorluğu'nun ideal bir siyasi sistemin örneği olduğunu söylüyorlardı. Giovio, Frense-Caneye, Busbecq gibi yazar ve düşünürler de Osmanlı askeri ve idari sistemini eserlerinde överler.
    "Deliliğe Methiye" isimli kitabı ile büyük şöhret kazanan Avrupa'nın ünlü düşünürlerinden Erasmus, "Utilissima Consultatio de Belloo Turcis Inferendo .." isimli eserinde karanlık kökenli barbarlar olarak nitelediği Türklerin, Hristiyanlar arasındaki görüş farklılıkları sebebiyle Avrupa'nın önemli bir bölümünü fethetmiş olduklarını söyledikten sonra, artık esaret altında bulunan din kardeşlerinin kurtarılması gerektiğini belirtir. Erasmus, dini savaşı haklı bulmamakla birlikte, Hristiyanlığın varlığını sürdürebilmesi için Türklerin yok edilmesi gerektiğini söyler.

I
     
Avrupa'nın bir diğer ünlü düşünür ve bilim adamı Francis Bacon, 1622'de yazdığı ve 1629 yılında Londra'da yayınlanan "An Advertisement Touching An Holly Warre" isimli eserinde Türklere karşı savaş açılmasının tabiat kanunları, beşeri kanunlar ve kutsal kanunlar bakımından doğru olduğunu ileri sürmektedir.
    Ünlü Alman filozof Gottfried Wilhelm Leibniz 1672'de Fransa Kralı 14. Louis'e sunduğu "Memoire de Leibnitz a Louis 14, sur la conquete de l'Egypte, publie avec une preface... " isimli eserinde Güneş Kral'a "Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması için şartların çok uygun olduğunu, sadece Mısır'ın değil bütün Doğu'nun isyan için korkmadan arkasına düşeceği bir kurtarıcıyı beklediğini" söylüyordu.
    Leibniz, 14. Louis'i savaşa ikna etmek için çok cazip fikirler ileri sürmüştü: "Fransa Hollanda ile savaşırsa ancak parasını ödeyerek müttefik bulabilir. Halbuki Türklere karşı savaşırsa majestelerine birçok yardım gelecektir. Papa, İtalya prensleri, Sicilya, İspanya size destek vereceklerdir. Mısır savaşından beklenenbaşarı kazanıldığında, Doğu ticaretinin deniz ve kara yolları ele geçecektir. Hristiyanların başkomutanlığı ve Türk İmparatorluğu'nun ortadan kaldırılması şerefi Fransa Kralı'nın olacaktır. Doğu imparatoru unvanı, dünyanın hakemi ve Hristiyan dünyasının yönetecisi olacak olan kral şan ve şerefle anılacaktır".
    SORU 8: Makyevelli'nin Türkler hakkındaki görüşleri nelerdir?
    Siyaset bilimi üzerine yazdığı "Prens" isimli eseriyle günümüzde bile fikirleri tartışılan Nikola Makyevelli eserinde Osmanlılardan da bahseder ve Fransa ile Osmanlı İmparatorluğu'nu kıyaslar. Makyevelli, fethedilen yerlerde tutunabilmek için fatihlerin o bölgelerde oturması gerektiğini söyler ve Türklerin İstanbul'daki durumlarını bu fikrine örnek olarak gösterir. Yeni fethedilen bir ülkenin elde tutulmasıyla ilgili meselelerin iki biçimde karşımıza çıktığını söyleyen yazar, bu durumun ülkelerin idari sisteminden kaynaklandığını belirtir. Osmanlı İmparatorluğu'nu ele geçirmenin çok güç ancak işgal ettikten sonra da elde tutmanın kolay olduğunu söyler. Makyevelli'ye göre, Türk devletini ele geçirmenin zorluğu

51
^.sin ra-
 -^rklerle '?^kökenli
50
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
işgalcileri içeriden çağıracak beyler yoktur ve halkın ayaklanması gibi bir durum da meydana gelmez. Osmanlı İmparatorluğu birlik içinde olduğundan saldırganların başarıya ulaşmak için kendi güçlerinden başka dayanakları olmayacaktır. Ancak Türkler bir kez yenilip, ordusu tamamen yok edilirse hükümdar ailesinin dışında kimseden korkmaya gerek yoktur. Hanedan mensupları öldürüldükten sonra halk nezdinde saygı uyandırıp liderlik yapacak beyler olmadığından idari düzen kolaylıkla kurulabilir.
    Makyevelli, ikinci örnek olarak gösterdiği Fransa'da ise tam tersi bir durumun olduğunu.belirtir. Fransa işgali kolay ancak elde tutulması güç bir ülkedir. Bunun sebebi de feodal beylerdir.
    SORU 9: Luther'in Türkler hakkındaki görüşleri nelerdir?
    Protestanlığın kurucusu Luther'in Türklerle ilgili birçok yazısı vardır. Osmanlıların Avrupa'da ilerlemeleri üzerine Hristiyan Dünyası'nda büyük bir korku doğmasına rağmen Luther, savaşın Türklerden önce Roma'daki papaya karşı yapılmasını istiyordu. Bütün Almanya'da olduğu gibi Luther'de de "Türk umudu" ve "Türk korkusu" içiçeydi
    Devamlı olarak Osmanlılara karşı savaşılması konusunda Luther'in bir şeyler yazması istenmekteydi. Katolikler her türlü kötülük gibi Türk tehdidinin de Luther'den kaynaklandığını iddia ediyorlardı. Bunun üzerine Martin Luther, "Türklere Karşı Savaşa İlişkin" isimli bir kitap yazdı. İlk baskısını. Nisan 1529'da yapan kitap, aynı yıl içerisinde dokuz baskı yaptı.
    Luther şöyle diyordu: "Türk Tanrı'nm öfkeli kırbacı, yakıp yıkan Şeytan'ın uşağı olduğu için, Türk'ten önce efendisi olan Şeytan'ı yenmek, Tanrı'nın kırbacım almak ve Türk'ü tek başına bırakmak gerekir. Din adamları, "Tanrı'nın işlenen sayısız günah ve nankörlüklerden dolayı Şeytan Türkleri Almanların başına musallat ettiğini" anlatmalıdır.
    Hristiyanlar, papa ve yandaşlarının söylediği gibi sadece bedensel olarak Türklerle savaşmamalıdırlar. Türkleri Tanrı'nın gazabı ve kırbacı olarak görüp, dua, ağıt ve fedakârlıkla kendilerini korumalıdırlar. Bu öğüdü küçümseyen, Türk'ü de küçümser. Böylelerinin Türk'e ne yapabilecek, görmek isterim.

AVRUPA'DA TÜRK İMAJI jıj%ti'i f "
  Türklere karşı savaşmak isteyenler imparatorun bayrağı altında pırnalıdırlar. İmparator, Tanrı düzeninin temsilcisi ve ordunun komutanıdır. Böyle bir durumda imparatora bağlılık, Tanrı'ya bağlılıktır- Ayrıca imparator kâfirleri ve Hristiyanlık düşmanlarını kökünü kazımak istiyorsa, Türklere karşı savaşmak yerine ilkin papaya, piskoposlara ve diğer idin adamlarına karşı savaş başlatmalıdır. İmparatorluk'ta yeterince dinsizlik ve din düşmanı hareket
vardır.
    Gerek yaygın sapkın öğretiler, gerekse din dışı ve zararlı yaşam bakımından aramızda pek çok Türk, Yahudi ve dinsiz bulunuyor. Bırakalım Türk istediği gibi inansın ve yaşasın. Papalığa ve sahte Hristiyanlara bu imkânı tanımıyor muyuz?
    Savaşı yalnız Türklere karşı değil papaya karşı birlikte düşün
meliyiz. En az papa kadar dindardırlar. Dört kitaba, peygamberler^
inanırlar ve Hazreti İsa ile annesi Hazreti Meryem'i kutsal sayar'
Fakat Türk kendi peygamberini Hazreti İsa'dan üstün olduğu
İsa'nın Tanrı olduğuna inanmaz.	^
    Papa eğer Türklerin gücüne sahip olsa, Osmanlı1
ğından daha fazla kötülük yapar. Türk'ten papanın *
kılıç almasıdır. Papa ve Türk'e karşı savaş bird>
günahları işliyor.	*
    Türk hakimiyetini arzulamak en büyük <?'
durum   gerçek   idarecilerine   karşı  bağlı)''        Q.      ? „
Cezasız kalamaz. İdarecisini lanetleyip T"	*J>   (
lılar arasında hiçbir zaman vicdan rah	<:
Türklerden kaçıp, gerçek idarecilf        y $4/ ^4
pişmanlık ve acı duyacaklar. Ber1        ^ ^  ^   ^
ama ruhları hep burayı özleyec	6A ^? .. % ^c^
 n
    Sadakatsiz ve dönekk         f  *</.   e<*y> °<? v^y
eylemlerine ortak olara1         ^/^^% ^    ^
Gönüllü olarak Türki	*    *•   **>?>  * - *h
lerinin ortağı olurla-	p%, *
    Zorla ve istemedt. olmak, acımasız eylemler, tiyanlar, Türkler arasına ksu miyeti altında en az iki defa ölme

52
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    SORU   10:    Avrupalı    seyyahlar    Osmanlı'yı    nasıl gördü?
    Ahmet Evin'in araştırmaları, 1630'lara kadar Osmanlı İmpa-ratorluğu'na gelmiş olan seyyahların eserlerinin çoğunda bilinç altındaki korku ve ön yargı sebebiyle basmakalıp düşüncelerin tekrarlandığını ortaya çıkarmıştır. En ufak bir hadise bile Türkleri aşağılamak için yeterli olmaktadır. Çünkü Türkler onların gözünde Hristiyanların barbar düşmanlarıdır. Seyyahlar Osmanlı Impara-torluğu'na peşin bir Türk düşmanlığı düşüncesiyle gelmektedirler. Türkiye'ye gelip de bir kitap yazmış olanlar ile hiç gelmeden Osmanlılar hakkında bir eser kaleme almış olanlar kıyaslandığında çoğu zaman aralarında hiçbir fark görülmez. Kitaplar bir gözlem eseri olarak değil, Avrupalılar arasında yaratılmış olan efsanevi Türk tipinden hareketle yazılmışlardır. Ayrıca gelen seyyahların çoğu Türklerle fazla temasa girmediği için karşılarındaki insanları tanıyıp, anlama durumu da olmamıştır. Türk aleyhtarı kitap ve risaleler yazmak bir nevi modadır.
    Bu seyahatnamelerde Türkler "korkak, okuma-yazma bilmeyen cahil, zalim, miskin, tamahkâr, aşırı gururlu, kaba ve Hristiyanları hiçe sayan insanlar" olarak tasvir edilir.
    SORU 11: Avrupalı seyyahların Osmanlı'ya bakış açısı nasıl değişti?
    Ahmet Evin, 1630'lardan sonra Osmanlı ülkesine gelen sey-yalıların eserlerinde, yavaş yavaş Türkler hakkındaki peşin fikir' lerden vazgeçildiğini ve gözlemin ön plana çıktığını tespit etmiştir. Daha önce Türkiye barbarlığın kol gezdiği, hiçbir şeyin iyi olmadığı bir yer iken, artık ön yargısız gözlem yapan seyyahların eserlerinde kanunların ve iyi işleyen kurumların bulunduğu bir imparatorluktur. Osmanlı genişlemesinin durması yüzünden bir kâbus hâline gelmiş olan Türk korkusunun azalması ve Osmanlı Impara-torluğu'nun gücünü kaybetme sebeplerinin merak edilmesiyle seyyahlar eserlerinde objektif davranmaya başlamışlardır.

53
AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
r
    XVIII- yüzyılın sonlarında ise Antik çağlar hakkındaki araştırmaların ilerlemesi ve Avrupa'nın eski Yunan'ı kendi medeniyetinin temeli olarak görmesi sonucu Osmanlı Imparatorluğu'na karşı veni bir düşmanlık başlamıştır. Osmanlılar, Avrupa medeniyetinin kurulduğu topraklardaki Hristiyanları idare eden despotlardır ve Avrupa'dan tamamen atılmalıdırlar.
     SORU 12: Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili haberler Avrupa'da nasıl yayılırdı?
    Osmanlı imparatorluğu ile ilgili Avrupa'nın en önemli haber alma merkezi Venedik'ti. Çok erken tarihlerden itibaren Osmanlılarla temasta bulunan Venedikliler, İstanbul'da bulunan ve balyos olarak adlandırılan elçileri ve imparatorluk topraklarında ticaret yapan tüccarları sayesinde Türkler hakkında Avrupa'nın en geniş haber ağına sahipti.
    Osmanlı İmparatorluğu'nda görev yapan balyoslar hizmetlerini tamamladıktan sonra ülkelerine dönerler ve burada meclisin karşısına çıkarak Türkler hakkındaki gözlemlerini ihtiva eden raporlarını okurlardı.
    XVI. yüzyılda Avrupa'da yayın yapan gazetelerin Türklerle ilgili haber kaynaklarına bakıldığında çoğunun Venedik kökenli olduğu görülür.

55

54
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Bibliyografya
Turgut   Akpınar,   "Alman   Seyahatnamelerinde   Edirne",   Edirne:
        SerhattakiPayitaht, İstanbul 1998, s. 255-277. Nazan Aksoy, Rönesans İngilteresi'nde Türkler, İstanbul 1990. N. Melek Aksululu, Mohaç Esiri Bartholomaeus Georgievic (1551.
1566) ve Türklerle İlgili Yazıları, Ankara 1998.
Albertus Babouvius Ya da Santuri Ali Ufkî Bey'in Anılan, Topkapı Sarayı'nda Yaşam, haz. S. Yerasimos-A. Barherem, çev. Ali Berktay, İstanbul 2002. W. E. D. Ailen, Problems of Turkish Power in the Shcteenth Century,
       London 1963. Alman Gezginlerin Gözüyle 19. Yüzyıl Anadolu Şehirleri, haz. İlhan
       Pınar, İzmir 1998. Anabasis'ten Atatürk'e Seyahatnamelerde Trabzon, haz. Veysel Usta.
Trabzon 1999.
Metin And, 16. Yüzyılda İstanbul, Kent'Saray'Günlük Yaşam, İstanbul 1993.
	,   Tiyatro,  Bale  ve  Opera  Sahnelerinde Kanuni Süleyman
İmgesi, İstanbul 1999.
Zeki Arıkan, "Montaigne ve Türkler", Otam, 4, Ankara 1993, s. 23-42.
	, "Busbecq'in Türklere Karşı Savaş Tasarısı", Belleten, sayı:
218 (Ankara 1993), s. 113459.
	,   "XVII.  Yüzyılda  Fransa'da  Türk  Görüntüsü:  Racine  ve
Bajazet", XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1994, s. 2734' 2749.
	,  "Avrupa'da Türk İmgesi",  Osmanlı, IX, ed. Güler Eren,
Ankara 1999, s. 81-93.
	, "Guillaume Postel ve "De la Republique des Turcs", Tarih
İncelemeleri Dergisi, II (İzmir 1984), s. 68-82.
Necla Arslan, Gravür ve Seyahatnamelerde İstanbul: 18. Yüzyıl Sonu ve 19. Yüzyıl, İstanbul 1992.

AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
c heyla Artemel, "The Great Türk's Particular Inclination to Red Herring': The Popular Image of the Türk During the Renaissance in England", Journal of Mediterranean Studies, V/2, Malta 1995. Gülgün Üçel-Aybet, Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası
ve İnsanları (1530-1699), İstanbul 2003.
Zeynep Bailey,  Alman  Tarihi Halk Şarkılarında Birinci ve İkinci Viyana   Kuşatmaları,   Ankara   Üniversitesi,   Doktora   Tezi,
      Ankara 2002. Henri Baudet, Paradise on Earth: Some Thoughts on European Images
       of Non'European Man, Yale Universty 1965. Brandon Beck,  From  Rising of the Sun: English Images of the
       Ottoman Empire to 1715, New York 1987. Foti Benlisoy, "Stefanos Yerasimos ile Söyleşi; Avrupalıların Gözünde
Osmanlılar", Toplumsal Tarih, sayı: 118   (İstanbul 2003), s.
      24-29. Kemal Beydilli, "Stephan Gerlach'm Rûznâmesi'nde İstanbul", Tarih
       Boyunca İstanbul Semineri, İstanbul 1989, s. 81-105. Mustafa L. Bilge, "Carsten Niehbur ve Seyahatnamesi", Akademik
       Araştırmalar, sayı: 4-5 (İstanbul 2000), s. 307-329. Faruk Bilici, XIV. Louis ve İstanbul'u Fetih Tasarısı=Louis XIV Et
       Son Projet De Conquete D'lstanbul, Ankara 2004. Kaya Bilgegil, Rönesans Çağı Cihan Edebiyatında Türk Takdirkârlığı,
Erzurum 1973.
Bir Yeniçerinin Hatıratı, çev. Kemal Beydilli, İstanbul 2003. Birinci  Uluslararası  Seyahatnamelerde   Türk  ve Batı İmajı  Sempozyumu Belgeleri, Eskişehir 1987. Salvatore Bono,  Yeniçağ İtalyası'nda Müslüman Köleler, çev. Betül
       Parlak, İstanbul 2003. Auguste Boppe,  XVIII.   Yüzyıl Boğaziçi Ressamları, Nevin Yücel-
Celbiş, İstanbul 1998.
Wilfiried Buch, "14./15. Yüzyılda Kudüs'e Giden Alman Hacılarının Türkiye İzlenimleri", çev. Yüksel Baypmar, Belleten, sayı: 182 (Ankara 1982), s. 509-534.

56	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
	, "16, Yüzyılda İki Genç Alman'ın Türklerle İlgili İzlenimleri"
çev. Zeki Cemal Arda, Belleten, sayı: 183 (Ankara 1982), s 745-786.
Orhan Burian, Byron ve Türkler, Ankara 1938.
	, Babıali Nezdinde Üçüncü İngiliz Elçisi Lello'nun Muhtırası,
Ankara 1952.
	, "Türk İngiliz Münasebetlerinin İlk Yılları", DTCF Dergisi,
IX/l-2 (Ankara 1951), s. 1-17.
	,    "Kraliçe   Elizabeth'den   Üçüncü   Sultan   Murad'a   gelen
Hediyenin Hikâyesi", DTCF Dergisi, DC/1-2 (Ankara 1951), s. 19-41.
	, "Türkiye Hakkında Dört İngiliz Seyahatnamesi", Belleten,
sayı: 58 (Ankara 1951), s. 223-245.
	, "Üç Yüzyıl Önce Memleketimizi Gezen İngilzlerden Peter
Mundy", Belleten, sayı: 61 (Ankara 1952), s. 27-33.
	, "Richard Knolles and Sir Robert Cotton", Notes and Queries,
sayı: 192/2 (1952), s. 31-32.
	, "Türk Görüntüsünün Rönesans Dönemi İngiliz Edebiyatına
Yansıması", çev. Çiğdem İpek, Belleten, sayı: 216 (Ankara 1992), s. 567-589.
	,  "Interest of the English in Turkey as Reflected Enlgish
Literatür of the Renaissance II: Thomas Goffe",  Osmanlı Araştırmaları, IXX (İstanbul 1999), s. 99-121.
Ogier Augerius De Busbecq,  Türkiye'yi Böyle Gördüm, haz. Aysel
       Kurutluoğlu, İstanbul tsz. Franco Cardini, Avrupa ve İslam, çev. Gürol koca, İstanbul 2004.
Edmund D. Chishull,   Türkiye Gezisi ve İngiltere'ye Dönüş, çev. Bahaattin Orhon, İstanbul 1993.
Claude Delaval Cobham, Ecerpta Cypria'dan Mağusa Yazıları (M:Ö. 66-M.S. 1772), çev. Ata Atun, GaziMağusa 2002.
Paul Coles, Avrupa'da Osmanlı Tesirleri, çev. Vecdi Bürün, İstanbul 1975.

57
AVRUPA'DA TÜRKfİMAJI
Elisabeth Craven, 1786'da Türkiye, çev. Reşat Ekrem Koçu, İstanbul
       1939. Samuel Crew, The Crescent and the Rose: islam and England During
the Renaissance, New York 1965.
Benedict Curipeschitz, Yolculuk Günlüğü 1530, çev. Özdemir Nutku,
       Ankara 1977. Aslı Çırakman, From the "terror of the world" to the "sick man of
Europe" : European images of Ottoman Empire and society
       from the sixteenth century to the nineteenth, Nevvyork 2002.
	,   "Hıristiyanlıktan   Uygarlığa:   Değişen   Avrupa   İmgeleri",
Toplumsal Tarih, sayı: 112 (İstanbul 2003), s. 34-39.
A. Dilaçar,  "1612'de Avrupa'da Yayınlanan İlk Türkçe Gramer'in Özellikleri", TDAYBelleten 1970, s. 197-210.
İsmail Hami Danişmend, Garb Menba'Ianna Göre Eski Türk Seciye ve
        Ahlâkı, İstanbul 1982. R. H. Davison,   "Türkiye'nin Batı'daki Tarihsel İmajı",   Tarih  ve
Toplum, cilt: XIX (Ocak 1993), s. 34-38.
Nevide Akpmar Dellal, Das Türkenbild in Deutschsprachigen "Newen Zeitungen" Aus Der Ersten Halfte Des 16. Jahrhunderts (16. yüzyılın Birinci Yarısında Alman Dilinde Yayımlanmış Olan "Newe Zeitungen" Adlı Belgelerle Türk İmgesi), Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Adana
       1997.
?	,   Alman   Kültür   Tarihi'nden   Seçme   Tarihi   ve   Yazınsal
Ürünlerde Türkler (Avrupa'da Türk İmgesi'ne Bir Katkı),
       Ankara 2002 Hans Dernschvvam, İstanbul ve Anadolu'ya Seyahat Günlüğü, çev.
       Yaşar Önen, Ankara 1987. P. A. Dethier, Boğaziçi ve İstanbul (19.  Yüzyıl Sonu), çev. Ümit
       Öztürk, İstanbul 1993. Feridun Dirimtekin, Fetihten Sonraki İstanbul: Ecnebi Seyyahlara
        Nazaran, İstanbul 1953.
	, Ecnebi Seyyahlara Nazaran XVI. Yüzyılda İstanbul, İstanbul
1964.

L

59
58
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Trandafir G. Djuvara,  Türkiye'nin Paylaşılması için Yüz Proje, çev
       Pulat Tatar, Ankara 1999. d'Ohsson,   18.   Yüzyıl Türkiyesi'nde  Örf ve Adetler,  çev.  Zerhan
Yüksel, İstanbul tsz.
DTCF Batı Dil ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1/4, Ankara 1964. Richard Ebermann, Die Türkenfurcht, Ein Beitrag zur Geschichte det
öfflentlichen    Meinung    in    Deutschland    iVahrend   der
        Reformationszeit, Halle 1904-Jean Ebersolt, Bizans İstanbulu ve Doğu Seyyahları, çev. İlhan Arda,
       İstanbul 1996. Sir  Charles  Norton  Edgecumbe  Eliot,  Avrupa'daki  Türkiye,  çev.
Adnan Sınar-Şevket Serdar Türet, İstanbul 1931.
Osman Eravşar, Seyahatnamelerde Kayseri, Kayseri.
Ahmet   Ö.   Evin,   "1600-1700   Yılları   Arası   Batılıların   Türkiye'yi
Görüşlerinde Değişim",  Türkiye İktisat Tarihi Semineri, ed.
       Osman Okyar, Ankara 1975, s. 169-196. Semavi   Eyice,   "Avrupalı   Bir   Ressamın   Gözüyle   Kanuni   Sultan
       Süleyman", Kanuni Armağanı, Ankara 1970, s 129-170. Kate Fleet, "italian Perceptions of the Turks in the Fourteenth and
Fifteenth Centuries", Journal of Mediterranean Studies, V/2,
       Malta 1995. Durant   De   Fontmagne,   Kırım   Harbi  Sonrasında   istanbul,   çev.
       Gülçiçek Soytürk. İstanbul 1977. Fransız Seyahatnameleri ve Tarihin Aynasında izmir Kolokyumu ,
       İzmir 2002. R. W. Frantz,  The English Traveller and the Movement of Ideas;
        1660-1732, New York 1968. Antoine Galland, İstanbul'a Ait Günlük Hatıralar (1672-1673), l-II,
       yay. Charles Schefer, çev. Nahid Sırrı Orik, Ankara 1987. Daniel Goffman,  Osmanlı imparatorluğu'nda ingilizler, 1642-1660,
çev. Ayşe Başçı-Sander, İstanbul 2001.
	, Osmanlı Dünyası ve Avrupa, 1300-1700, çev. Ülkün Tansel,
İstanbul 2004.

İJSIO*
AVRUPA'DA TÜRK İJflAJI '' !!
r rl GöUner,   Turcica, Die Europaischen  Türkendrucke des XVI.
       Jahrhunderts, I-II, Bucuresti-Berlin 1961. ____—,   Turcica,  Die  Türkenfrage in der Öffentlichen Meinung
       Europas im 16. Jahrhunderts, III, Baden 1978.
	> "İstanbul'un Düşüşünden Sonra Haçlı Seferi Planları", çev.
Doğan Gün,  Tarih Araştırmaları Dergisi, sayı: 35 (Ankara
2004), s. 251-257.
Tahsin Görgün, "Avrupa'nın Sosyo-Politik Oluşumunda Bir Faktör Olarak Osmanlı Devleti", Osmanlı, VII, Ankara 1999, s. 134-
       145. Nejat  Göyünç,   "Saloman  Schvveigger  ve  Seyahat-nâmesi",   Tarih
       Dergisi, sayı: 17-18 (İstanbul 1963), s. 119-140.
	, "Yabancı Gözü ile 16. yüzyılda Türk Zaferlerinin Sebepleri",
        Türk Kültürü, sayı: 94 (İstanbul 1970), s. 636-639.
	, "Cari Göllner, Turcica, Die Europaischen Türkendrucke des
XVI. Jahrhunderts", Tarih Dergisi, sayı: 19 (İstanbul 1964), s.
       171-174.
	, "16. Yüzyılda Avrupa'da Türklerle İlgili Yayınlar", Cogito,
       sayı: 19 (İstanbul 1999), s. 313-319 Helene Desmet-Gregoire, Büyülü Divan, XVIII. Yüzyıl Fransa'sında
Türkler ve Türk Dünyası, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İstanbul
       1991. Josephus Grelot, İstanbul Seyahatnamesi, çev. Maide Selen, İstanbul
       1998. Alain Grosrichard, Sultan'm Sarayı, Avrupalıların Doğu Fantezileri,
       çev. Ali Çakıroğlu, İstanbul 2004. Ahmad Gunny, Images of islam in Eighteenth Century Writings,
       London 1996. Emre Gültekin, 300 Jahre Türken an der Spree, eir Vergessenes
        Kapitel Berliner Kulturgeschichte, Berlin 1983. Ümit Gürol, İtalyan Edebiyatında Türkler (Başlangıcından 1987'ye),
İstanbul 1987.
L
Hacılar, Seyyahlar, Misyonerler ve İzmir: Yabancıların Gözüyle Osmanlı Döneminde İzmir: 1608-1918, çev. İlhan Pınar, izmir 2001.

60
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Thierry Hentch, Hayali Doğu, Batının Akdenizliği Doğu'ya Bakışı,
       çev. Aysel Bora, İstanbul 1996. Aubrey Herbert, Ben Kendim: Osmanlı Ülkesine Son Seyahatler, çev.
       Yılmaz Tezkan, Ankara 1999. Historical Image ofthe Türk in Europe : 15th Century to the Presem:
Political and Civilisational Aspects,   ed.  Mustafa   Soykut,
       İstanbul 2003. George William Frederick Howard,   Türk Sularında Seyahat çev.
       Şevket Serdar Türet, İstanbul 1978. Image of the Other. Europa and the muslim World Before 1700,
       Kahire 1997. Arzu İtensel İldem, Fransız Gezginlerin Gözüyle Türkler ve Fransızlar,
       İstanbul 2000. Cavidan  Çöltü  İmren,  Barok Dönemi Alman Baladlarında   Türk
İmgesinin   Yazın   Derslerinde   Öğretbilimsel Açıdan   İrde'
lenmesi,  Çukurova Üniversitesi  Sosyal Bilimler Enstitüsü,
       Doktora Tezi, Adana 2001. Rana  Kabbai,   Europe's Myth  of the  Orient:  Devise and Rule,
       Macmillan 1986. Esther Kafe, "Rönesans Dönemi Avrupa gezi Yazıları'nda Türk Miti
ve Bunun Çöküşü", çev. Zeki Arıkan,   Tarih incelemeleri
        Dergisi, II (İzmir 1984), s. 203-243. Thomas Kaiser, "The Evil Empire? The Debate on Turkish Despotism
in Eighteenth Century French Political Culture", Journal of
        Modern History", sayı: 72 (Mart 2000). Hans    Kissling,    "Die   Türkenfrage    als   Europaisches    Problem",
Südostdeutsches Archiv, 7 (1964), 39-57.
	, "Militaerische Politische Problematiken zur Türkenfrage im
15. Jahrhundert" Bohemia: Jarbuch des Collegium Carolinum, 5 (1964), 108-136.
Manfred Köhler, Melanchton und der islam, Leipzig 1938.
H. U. Krafft, Türklerin Elinde Bir Alman îacir, çev. Turgut Akpmar, İstanbul 1996.

61
•IÖU-VA   AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
Orhan Koloğlu, La Turc Dans la Presse Française, Beyrut 1971. _^_—, "Papanın Tacındansa Türk'ün Sarığı Deyiminin Kökeni", Haçlı   Seferleri   ve  XI.   Asırdan   Günümüze  Haçlı  Ruhu Semineri, İstanbul 1998, s. 99-116.
	, "Batıya Özeleştiri Aracı Olarak Osmanlı", Süleyman Demirel
Üniversitesi Fen-edebiyat Fakültesi, Sosyal Bilimler Dergisi, sayı: 4 (İsparta 1999), s. 11-14.
Klaus   Kreiser,   "Türklerde   Akıl   Var   mı?,   Napolyon   Dönemi Avrupası'ndaki   Doğu   Tartışması   Üzerine",   çev.   Mustafa Tüzel, Cogito, sayı: 19 (İstanbul 1999), s. 93-113. Onur Bilge Kula, Alman Kültüründe Türk İmgesi, I, Ankara 1992 II, Ankara 1993 111, Ankara 1997.
	, Batı Düşününde Türk ve İslâm İmgesi, İstanbul 2002.
	, "İncil'deki Bir Söylemin Türk İmgesi'ne Uyarlanışı", Tarih ve
Toplum, sayı: 112 (İstanbul 2000), s. 198-200.
	, "Almanca "Yeni Haber" (Newe Zeitungen) Gazeteleri ve Türk
İmgesine Katkılar",   Tarih  ve  Toplum,  sayı:  204  (İstanbul 2000), s. 45-50.
	, "Klasik Batı Müziğinde Osmanlı/Türk İmgesi-I",  Tarih ve
Toplum, sayı: 212 (İstanbul 2001), s. 12-14.
	, "Klasik Batı Müziğinde Osmanlı / Türk İmgesi-II", Tarih ve
Toplum, sayı: 213 (İstanbul 2001), s. 136-44.
Akdes Nimet Kurat,   Türk İngiliz Münasebetlerinin Başlangıcı ve Gelişmesi (1553-1610), Ankara 1953.
?	,   The Despatches  of Sir Robert Sutton,  Ambassador in
Costantinople, 1710-1714, London 1953.
Küçük Asya Seyahatnamesi: Anadolu'da Bir ingiliz subayı: 1876 Frederick Burnaby, önsöz Peter Hopkirk çev. Meral Gaspıralı, İstanbul 1998.
Bernard Lewis, "Doğuya Giden Bazı İngiliz Seyyahları", çev. Salih Özbaran, Tarih İncelemeleri Dergisi, II (izmir 1984), s. 245-264.

63

62
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Machiavelli, Hükümdar (İl Principe), çev. İstanbul 1985.
Gabriele Mandel, Anneciğim Türkler Geliyor, Hilalin Öteki Yüzü, çev Nihat Aksoy, İstanbul 2004-
Giovanni P. Marana, Bir Türk Casusunun Mektupları, haz. Arthur J, Weizman, çev. Mehmet Öz-Fatma Acun, Ankara 1999.
Nabil Matar, islam in Britain, Cambridge 1998.
	, Turks, Mors and Englismen in the Age of Discovery, New
York 1999.
Stanley Mayes, Sultan'm Orgu, çev. M. Salim Spatar, İstanbul 2000.
Francisco Miranda, Venezualla'lı GeneralMiranda'nm Türkiye'ye Dair Hatıratı, çev. Fuad Carım, İstanbul 1965.
Moltke'nin Türkiye Mektupları, çev. Hayrullah Örs, İstanbul 1969.
Lady Montagu, Türkiye Mektupları 1717'1718, çev'. Aysel Kurutluoğlu,
       İstanbul tsz. S.  H. Moore,  "The Turkish Menace in the Sbcteenth Century",
Modern Language Review, XL (1945), 30-36.
Angelico Maria Müler, İzmir 1726 (Seyahatname), çev. Ayla Sevim Uhri, İzmir 1999.
Georgina Max Müler, istanbul'dan Mektuplar, çev. Afife Buğra, İstanbul 1978.
Dorina L. Neave, Eski istanbul'da Hayat, çev. Osman Öndeş. İstanbul 1978.
Gerard De Nerval, Doğuya Seyahat: Ramazan Geceleri, çev. Muharrem Taşcıoğlu. Ankara 1984.
Daniel Norman, islam and the West: The Making of an Image, Edinburgh 1960.
	, Europe islam andEmpire, Edinburgh 1966.
Özdemir Nutku, "XVI. Yüzyılda III. Murad'a Gönderilen Avusturya Elçilik Heyeti", Tarihimizden Kültür Manzaraları, İstanbul, s. 121-131.
Olivier, Türkiye Seyahatnamesi, çev. Oğuz Gökmen, I-II, İstanbul 1991.

AVRUPA'DA TÜRK^İMAJI
"On War Against the Türk, Luther's Work", cilt XLVI, The Christian
       in Society, III, Philadelphia 1967, s. 155-205. Osmanlı Kadını ve Yabancı Gezginler, haz. Burçak Evren, Dilek Girgin
      Can çev. Sevin Okyay, İstanbul 1996. Osmanlı Kentleri ve Yabancı Gezginler, haz. Necdet Sakaoğlu, çev.
      Priscilla Mary işin, İstanbul 1996 Osmanlı ve Dünya, Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri, ed.
      Kemal Karpat, çev. Mustafa Armağan vd., İstanbul 2000. Osmanlıda Bir Köle, Brettenli Micheal Heberer'in Anıları, 1585-1588,
çev. Türkis Noyan, İstanbul 2003.
İlber Ortaylı, "Bazı 16. Yüzyıl Alman Seyahatnamelerindeki Türkiye Şehir  ve  Köylerine  Ait Bilgiler Üzerine",   Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, XVII/4 (Ankara 1977), s. 135-139. Mehmet Önder, Seyahatnamelerde Konya, Konya 1948. Salih Özbaran, "Antonio Tenrerio'nun Osmanlı Topraklarında yaptığı ,Gezi Notları", Tarih incelemeleri Dergisi, II (İzmir 1984), s. 55-67.
	,   "Tarihçi  Richard  Knolles  ve  İngiltere'de  Türk  İmgesi",
Ölümünün    50.     Yıldönümünde    Prof.     Orhan    Budan Sempozyumu (5-6 Mayıs 2003), ha. Zeki Arıkan, İzmir 2004, s. 145-155. Miss Pardoe,  Şehirlerin Ecesi istanbul, Bir Leydi'nin Gözüyle 19.
        Yüzyılda Osmanlı Yaşamı, çev. Banu Büyükal, İstanbul 2004. V. J. Parry, Richard Knolles1 History of Turks, yay. Salih Özbaran,
İstanbul 2003.
J. Pennier, "Calvin et les Turcs", Rev. Historique, CLXXX (1937). N. M. Penzer, Harem, çev. Doğan Şahin, İstanbul 2000. Hans  Pfeffermann,  Rönesans Papalarının   Türklerle işbirliği,  çev.
       Kemal Beydilli, İstanbul 2003. Polonyalı   Simeon'un   Seyahatnamesi:   1608-1619,   çev.   Hrand   D,
       Andreasyan, İstanbul 1964. Edward Raczynski,  1814de İstanbul ve Çanakkale'ye seyahat, çev
Kemal Turan, İstanbul 1980.

64
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Tülay Reyhanlı, ingiliz Gezginlerine Göre XVI. Yüzyılda istanbul'da Hayat: (1582-1599), Ankara 1983.
Ricaut, Türklerin Siyasî Düsturları, çev. M. Reşat Üzmen, İstanbul tsz.
R. Rouillard, The Türk in French History, Thought, and Literatüre (1520-1660), Paris 1938.
Cemal Sakallı, Die Darstellung der Türken in den Newen Zeittungen in der Zweiten Hâlfte des 16. Jahrhunderts (16. Yüzyılın ikinci Yansında Yayımlanan Newen Zeittungen-Yeni Haber-Gazetelerinde Türk imgesi), Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Adana 1996.
	,   "16.   Yüzyıl   Altnanyası'nda   "Günlük  Yazm"   Tarihinde
Türkler", Tarih ve Toplum, sayı: 212 (İstanbul 2001), s. 15-28.
Tanju Sarı, Gezginlerin Gözüyle Bir imparatorluk, ingiliz Seyahatnamelerinde 17. Yüzyıl Osmanlı İktisadi Yapısı, İstanbul 1998.
Manuel Serrano Y. Sanz, Türkiye'nin Dört Yılı: 1552-1556, çev. Aysel
       Kurutluoğlu. İstanbul tsz. Klaus  Schvvarz,   "16.  Yüzyılın Ortalarında Protestanların Umudu
Türkler", Tarih ve Toplum, X/59 (İstanbul 1988), s. 9-13.
	, "15. ve 16. Yüzyılda Berlin, Brandenburg ve Türkler", çev.
Erol Özbek, Tarih ve Toplum, sayı: 49 (İstanbul 1988), s. 24-29; sayı: 50, s. 35-40.
Soloman Schvveigger, Sultanlar Kentine Yolculuk, 1578-1581, çev. Türkus Noyan, İstanbul 2004.
Kari von Scherzer, İzmir 1873, çev. İlhan Pınar, İzmir 2001.
Johannes Schiltberger, Türkler ve Tatarlar Arasında (1394-1427), çev. Turgut Akpmar, İstanbul 1995.
Georg Schreiber, Edirne'den Viyana Kapılarına Kadar,  Türklerden
        Kalan, çev. Esat Mermi, İstanbul 1982. Winfred,   Schulze,    Reich   und   Türkengefahr   im   Spaeten   16.
Jahrhundert, München 1978.
Robert Schvvoebel, The Shadow of the Crescent: The Renaissance Image of the Türk, 1967.

65
 AVRUPA'DA TÜRK İMAJI
yi. Kenneth Setton, The Papacy and the Levant (1204-1571), 1-1V, Philadelphia 1976.
__——, "Lutheranism and the Turkish Peril", Balkan Studies, 111 (1962).
Seyahatnamelerde Bursa, der. Nurşen Günaydın, Raif Kaplanoğlu. Bursa 2000.
Ezel Kural Shaw-C. J. Heywood, English and Contiental Views of the Otoman Empire, 1500-1800, Los Angeles 1972.
Mary Lucielle Shay, The Ottoman Empire From 1720 to 1734, As Revealed in Despatches of the Venetian Baili, 1978.
S. A. Skilliter, William Harborne and The Trade With Turkey (1578-
       1582), Oxford 1977. Jan Slomp, "Calvin and the Turks", Christian-Muslim Encounters, ed.
       Yvonne Yazbeck Haddad-Wadi Zaidan Haddad, Elorida 1995. Richard W. Southern,  Orta Çağ Avrupası'nda islam Algısı, çev.
       Ahmet Aydoğan , İstanbul 2001. Mustafa Soykut, Image of the "Türk" in İtaly : A History of the
"Other" in Early Modern Europe : 1453-1683, Berlin 2001.
	, "Tarihi Perspektiften İtalyan Şarkiyatçıları ve Türkologları",

Doğu-Batı, sayı: 20 (Ankara 2002), s. 41-82.
Magret Spohn, Herşey Türk işi, çev. Leyla Serdaroğlu, İstanbul 1996.
Wolfang Steglich, Die Reichstürkenhilfe in der Zeit Karls V", MilitaergeschichtlicheMitteilungen,^. (1972), s. 7-55.
Hans Sturmberger, "Das Problem der Vorbildhaftigkeit des Türkischen Staatswesens im 16. und 17. Jarhundert und sein Einflub auf den Europaischen Absolutism", XII. Congres International des Sciences Historiques, Horn 1966.
	,     "Türkengefahr     und     Österreischische     Staatlichkeit",
Südostdeusches Archiv, X (1967), s. 132-145.
Jean Baptiste Tavernier, XVII. Asır Ortalarında Türkiye Üzerinden İran'a Seyahat, çev. Ertuğrul Gültekin, İstanbul 1980.
	, Topkapı Sarayı'nda Yaşam, çev. Perran Üstündağ, İstanbul
1984.
Kari Teply, Dersaadet'te Avusturya Sefirleri, çev. Selçuk Ünlü, Ankara 1988.

66

SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU

	, "Nemçe İmparatorlarının İstanbul'a Yolladığı Elçi Heyetleri ve
Bunların Kültür Tarihi Bakımından Değerleri", Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Vll/2-3 (Ankara 1973). Jean Thevenot, 1655'1656'da  Türkiye, çev. Nuray Yıldız, İstanbul
       1978. Baron de Tott, Türkler ve Tatarlara Dâir Hatıralar, çev. M. Reşat
Üzmen, İstanbul tsz.
Jean-Henry Abdolonyme Ubicini, Osmanlı'da Modernleşme Sancısı, çev. Cemal Aydın, İstanbul 1998.
	, Türkiye 1850, çev. Cemal Karaağaçlı, İstanbul tsz.
	, 1855'de Türkiye, 1-11, çev. Ayda Düz. İstanbul 1977.
Luvette Valensi,   Venedik ve Bâb-ı Ali, Despotun Doğuşu, çev. A.
       Turgut Arnas, İstanbul 1994-Doroty M. Vaughan, Europe and the Türk, A Pattern of Alliances
        1350-1700, Liverpool 1954. Voltaire,   Türkler, Müslümanlar ve Ötekiler, der. Osman Yenseni,
       İstanbul 1975. Şehnaz Yılmaz, "Korkunç Türk İmajı ile Mücadele", Toplumsal Tarih,
       sayı: 120 (İstanbul 2003). Helmuth-Wolfhart Vielau, Luther und der Türke, Götingen 1936.
Wiener, XIX. Yüzyılda İstanbul Hayatı, İstanbul 1988.
Vraçalı Sofroni, Osmanlı'da Bir papaz, Günahkâr Sofroni'nin Çileli
Hayat  Hikâyesi,   1739-1813,   çev.   Aziz   Nazmi   Şakir-Taş,
       İstanbul 2003. Robert Withers, Büyük Efendi'nin Sarayı, çev. Cahit Kayra, İstanbul
       1996. Baron W. Writaslaw, Anılar "16. Yüzyıl Osmanlı imparatorluğu'ndan
Çizgiler", çev. M. Süreyya Dilmen, İstanbul 1981.

I.MURAD
SORU 1: I. Murad tahta nasıl çıktı? 1. Murad, Orhan Gazi'nin altı oğlundan ikincisiydi. Aynı an-neden   (Nilüfer Hatun)   olan  ağabeyi Rumeli fatihi  Süleyman Paşanın bir av sırasında attan düşerek ölmesi ona saltanat yolunu açmıştı. Ağabeyinin ölümü üzerine Rumeli fetihlerinde onun yerini aldı. Osmanlı ordusunun komutanlığı görevini üstlendi. Orhan Gazi'nin oğlu Şehzade Halil, Foça korsanlarından kurtarıldıktan sonra, Şehzade Murad ve Lalası Şahin'in idaresinde Osmanlı fetih faaliyetleri yeniden başlamıştı. Trakya'nın sistemli olarak fethi bu dönemde başladı. Dimetoka 1359'da bu taarruz sırasında Türklerin eline geçti. Gaziler aynı yıl İstanbul surları karşısındaydı. İstanbul-Edirne yolu üzerindeki belli başlı kaleler, yani İstanbul cihetinden başlayarak Çorlu, Misini, Burgaz (Lüleburgaz) kaleleri alındı.
    Ağabeyi Süleyman Paşanın yerine geçtikten sonra başarılı faaliyetler yürüten 1. Murad, babasının 1362'de ölümünden sonra Osmanlı tahtına geçti. Ağabeyi yaşasaydı tahta geçme ihtimali yoktu. Süleyman Paşanın zamansız ölümü ona tahta giden yolu
açmıştı.
  I. Murad, tahta geçince Ankara'nın geri alınmasıyla meşgul oldu.  Bu  durumdan  istifade  eden Bizans,  Osmanlıların  elinde bulunan Çorlu, Burgaz ve Malkara gibi yerleri geri almıştı. 1. Murad Anadolu'daki durumu sağlamlaştırdıktan sonra Rumeli'ye dönerek bu  yerleri  tekrar   ele   geçirdi.   Fethedilen  yerlerde   daha  önce başlanılmış olan Türk nüfusunun iskânına devam etti. Dimetoka'ya giderek, orayı Rumeli akınları için merkez yaptı. 1363'te Lala Şahin, Filibe'yi fethetti. Filibe'nin fethiyle Edirne kuzeyden emniyete alındığı gibi, İstanbul'a hububat ve vergi geliri sağlayan Meriç Vadisi de Osmanlıların kontrolü altına girdi. Bu gelişmeler üzerine Bizans, 1363 yılında Osmanlı Beyliği ile anlaşma yoluna gitti. Bizans,   yapılan   anlaşmayla   Osmanlıların   Avrupa   fetihlerini tanıyordu.
  
69
I 5} O t
68
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    SORU 2: Tahta çıktığında kardeşlerine karşı davrQ nişi ne oldu?
    I. Murad tahta çıktığında hayatta iki kardeşi vardı: Halil ve ibrahim. Bunlardan Halil, Orhan Gazi'nin eşlerinden Theodora'dan doğmuştu. Theodora, daha önce Bizans İmpara. torluğu yapmış olan Kantakuzenos'un kızı idi. Şehzade Halil aym zamanda Bizans imparatoru Ioannes'in kızı ile nişanlıydı. Bursa sancak beyliği yapan şehzadenin babası tarafından çok sevildiği ve Osmanlı tahtına aday olarak gösterildiği rivayetleri vardır, Hayattaki diğer şehzade ibrahim de, I. Murad'dan daha büyük olabilir.
    I. Murad, Osmanlı hakimiyetinden çıkan Ankara'yı geri aldıktan sonra Eskişehir civarına yönelerek, bu bölgede olan kardeşlerini ortadan kaldırdı. Osmanlı tarihleri bu olay hakkında fazla bilgi vermez. Şehzadelerin isyan ettiklerine dair ufak kayıtlar vardır. Bu iki şehzadenin öldürülmesi ile birlikte hanedanda ilk kardeş kanı akıtılmış oluyordu.
    SORU 3: Osmanlı hanedanındaki ilk şehzade isyanı nasıl gerçekleşti?
    I. Murad'ın üç oğlu vardı. Bunların her birisi bir Osmanlı sancağında yöneticiydi. Şehzade Bâyezid, Kütahya'da; Yakup Çelebi, Karesi'de; Savcı Bey ise Bursa'da görevliydi.
    Sultanın en küçük oğlu Savcı Beyin çok geniş taraftara sahip olması babası I. Murad'ın gözünden kaçmamıştı. Bu yüzden, oğulları içinde yaşça en büyüğü olan Bâyezid'e mektup yazarak, kardeşleri hakkında kendisine bilgi vermesini istedi. Şehzade Bâyezid, cevaben yazdığı mektubunda, Yakub'un çok sessiz ve sakin olduğunu, ancak Savcı'mn, çevresinden etkilenerek bazı yanlış hareketlerde bulunabileceğini söylüyordu.
    Osmanlı Devleti'nde yaşanan bu olaya çok benzer bir Hurum Bizans Devleti'nde de yaşanıyordu. Bizans imparatorunun oğlu Andronikos, babasının kendisine haksızlık yaptığını düşünüyor ve kardeşi   Manuel'in    yıldızının    gitgide    parlamasını    bir    türlü

i. MURAD
edemiyordu.   Veliahtlığı   kaybederek  uzaklaştığı   hükümdar hayalini, bu kez imparator olarak geri almak niyetindeydi. Bu denle,  muhtemelen,   kendisi   gibi  düşündüğünü  bildiği   genç Osmanlı şehzadesine haber göndererek birlikte isyan etme teklifi otı. Savcı Bey de devletin başına geçmeyi istiyordu. Bu yüzden nindakilerin ^e teşvikiyle kendisine yapılan teklife olumlu yanıt verdi. İsyancılar için ortam çok müsaitti. Tarih kitapları, Savcı Beyin, adına hutbe okutup para bastırdığını belirtirler.
   Babalarının Anadolu'da seferde olması bu iki prense isyan için uygun ortamı sağlamıştı. I. Murad, 1385 yılında isyan eden beylere haddini bildirmek amacıyla Anadolu'ya sefere çıkmıştı. Bizans İmparatoru V. İoannes de dostluk anlaşması gereği Sultan Murad'ın yanındaydı.
  Bu  iki  taht  heveslisinin  gözü  kara  isyan  teşebbüslerinde planladıkları gelişme yaşanmadı. Onlar, babalarının henüz Anadolu'ya geçmiş olduklarını ve geri dönünceye kadar idareyi çoktan ele geçireceklerini düşünüyorlardı.  Ancak evdeki hesap çarşıya uymamıştı. Her ikisi de babalarının eskiden beri onları izlediklerinden habersizdi. Tecrübeli hükümdarlar ise böyle bir ihtimali hiç akıllarından çıkarmamışlardı. Beklenen isyanı ilk anlayan Sultan Murad oldu. Sultan Murad Hüdâvendigâr, Anadolu seferini iptal etti. Hemen geri dönerek asi ikilinin üzerlerine yürüdü. Osmanlı kaynaklarına göre, Bursa'da Kete ovasında; Bizans kaynaklarına göre, Edirne civarında çarpışma meydana geldi. Çarpışma esnasında Şehzade   Savcı'mn  yanında   yer   alan   askerlerin   çoğu   şehzade tarafından  kandırıldıklarını  ileri   sürerek Murad  Hüdâvendigâr tarafına geçtiler. Genç isyancıların ordusu kısa sürede dağıtıldı ve Savcı Bey ile Andronikos kaçarak Dimetoka Kalesi'ne sığındılar. Sultan Murad kaleyi kuşattı. Açlık sıkıntısı çekmeye başlayan kale halkı,   başka   çareleri  olmadığını  ve   sultana  karşı   direnmenin anlamsız olduğunu bildikleri için fazla zaman kaybetmeden kalenin kapılarını açtılar. Savcı Bey ve Andronikos ele geçirildi.
    I. Murad, vassali hâlindeki Bizans İmparatoru V. İoannes'ten asi oğlunun gözlerini oydurmasını istedi. İmparator bu işe taraftar
    
I. MURAD

71

70
SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
olmamasına rağmen sultandan korktuğu için oğlunun ve torunun gözlerine mil çektirdi.  Ancak yine  de hafif mil çektirdiği iC' Andronikos'un sadece bir gözü kör oldu.
    Osmanlı cephesinde ise, Savcı Beyin infazı için 29 Eylül 137ı tarihine kadar bekledi Sultan I. Murad. Kaynaklar Sultan Murad'm oğlunu   affetmek  niyetinde   olduğunu,   bu  yüzden   onu  hemen cezalandırmadığını belirtirler. Belki Sultan I. Murad, oğlunu bir parça azarlamak sonra da affetmek niyetindeydi. Ancak, padişahın bu iyi niyetini anlamayıp babasına karşı hoş olmayan davranışlarını söze de döken şehzade, Sultan Murad'ı daha da hiddetlendirdi, Sultan Murad Hüdâvendigâr da Şehzade Savcı Beyin gözlerine mil çektirdi. Ancak, oğlunun bu hareketine çok kızdığı için, yaptıklarını bir türlü hazmedemiyordu. Sonuçta oğlunu boğdurttu.
    Şehzadelerin babalarına karşı isyan etmesi Osmanlı Beyliği'nde daha önce örneği görülen bir durum değildi. Savcı Bey bir ilkti. Savcı   Bey,   muhtemelen   Andronikos'tan   etkilenmişti.   Çünkü, Bizans  Imparatorluğu'nda bu  tip  örneklere  sıkça rastlanıyordu. Osman Bey ve Orhan Bey döneminde böyle bir olaya rastlanmamıştı. Ancak Savcı Beyin bu hareketi Osmanlı tarihinde kanlı sayfaların açılması için bir dönüm noktası oldu. Kardeşinin isya-nından ders alan Yıldırım Bâyezid, babasının Kosova Savaşı'nın hemen sonrasında şehid edilmesi üzerine tahta çıktığında, ilk iş olarak kardeşi Yakub Çelebi'yi boğdurttu.
    SORU 4: Anadolu beylikleri nasıl hakimiyet altına alındı?
    I. Murad, 1362 yılında tahta çıktığında babası zamanında, 1354'te fethedilmiş olan Ankara, Osmanlı hakimiyetinden çıkmıştı. Derhal Ankara üzerine sefere çıkarak, burayı tekrar Osmanlı topraklarına dahil etti.
    Osmanlıların Rumeli'deki fetihler sonucu zenginleşmeleri, durgun bir ekonomik yapıya sahip Anadolu'daki diğer beyliklerin ahalilerini ve askeri zümrelerini etkilemiş ve onları Osmanlı Devleti'ne yönlendirmişti. Osmanlıların Hristiyanlara karşı Ru-

,fte yürüttüğü, kutsal savaS y«... o_.
111      itibar kazandırmıştı. Osmanlı Beyliği gazi yönlerini Anauuıu U  Vkleri arasında çok iyi propaganda yaparak, kendilerine saygınlık ,.ger beylikler karşısında üstünlük kazandı.
  İlhanlıların zayıflaması ve Germiyan Beyliği'nin de Batı Anadolu'daki Türkmen  beylikleri  üzerindeki  denetimini kaybetmesinden sonra Karaman Beyliği bu bölgeler üzerinde hakimiyet kurmaya çalışıyordu. Ancak Osmanlıların gaza siyaseti o kadar tesirliydi ki Selçukluların mirasçılığına soyunan ve Anadolu'daki Türkmen beyliklerinin en büyüğü olan Karamanoğulları, bunun karşısında duramamışlardı. Karamanoğullarmm bu bölgelerdeki ahali ve askerlerin üzerindeki Osmanlıların nüfuzunu kırmak için kendilerinin daha büyük gaziler olduklarını ispatlamaları gerekiyordu.
  1367'de Karaman Beyliği'nin önderliğinde Türkmen beylikleri, Latin hakimiyetindeki Gorigos kalesine bir sefer düzenlediler. Bu sefer, Anadolu beyliklerinin bir nevi güç gösterisi idi. Osmanlılara karşı  kendilerinin   de   büyük   gaziler   olduklarını   ispat   etmeye çalışıyorlardı. Memluk Devleti tarafından da desteklenen bu sefer istenen neticeyi vermedi ve başarısızlıkla sona erdi. Bu başarısızlık Karamanlıların nüfuzunu sarstı ve Osmanlıları daha fazla ön plana çıkardı. 1387'de Frenk Yazusu savaşında Karamanlıların, Osmanlı Devleti karşısında mağlup olmaları, Batı Anadolu'daki Türkmen beylikleri üzerinde izledikleri siyasetin sonunu getirdi. Bu savaşın ardından  Batı   Anadolu  beylikleri,   Karamanoğulları   ve  Kuzey Anadolu'daki Candaroğulları, Osmanlı hakimiyetini kabul ettiler.
  Karaman Beyliği'nin  taarruzundan  çekinen  Germiyan beyi Süleyman Bey kızı Devlet Hatun'u 1. Murad'm büyük oğlu Yıldırım Bâyezid'le   evlendirerek   Osmanlı   himayesini   kazanmayı   düşünüyordu. Teklifi 1. Murad da olumlu karşılayınca evlilik gerçekleşti. Ancak Osmanlılar, Kütahya, Simav, Eğrigöz (Emet) ve Tavşanlı'yı Çeyiz   olarak   aldılar.   Muhtemelen  bu   şehirlerin   terki   gönüllü olmamış, Osmanlıların siyasi baskısı sonucu gerçekleşmişti. Fakat iki beylik arasında kalan Germiyanlılarm yaşam sürelerini uzatmak için başka çareleri de yoktu.

I. MURAD

73

72
SORULARLA OSMANLI tMPARATORLUĞU

    Gorigos   seferinden   sonra  Karaman  Beyliği'nin   etkisi^ kurtulmak   isteyen   Hamidoğulları   Osmanlılara   yaklaşmıştı. 5 ' durumdan istifade eden I. Murad, Hamidoğlu Beyi Kemaleddi Hüseyin Beye,  Karamanoğullarının  saldırıları karşısında yardın, etmek için Karaman sınırındaki bazı kalelerin Osmanlara satmasın, teklif etti. Daha sonra I. Murad oğlu Bâyezid'in evliliği ile eldc edilen Germiyan topraklarını görmek için Kütahya tarafına hareket ettiğinde telaşlanan Hamid beyi, bir elçi göndererek istenilen yerleri satmaya razı olduğunu belirtti. 1381 veya 1382'de yapılan satış anlaşmasına göre Hamidoğulları 80 bin altın karşılığında Akşehir, Beyşehir, Seydişehir, Yalvaç ve Karaağaç'ı Osmanlılara verdiler, Aslında bu durum iki beyliğin arasında kalmış olan ve direnme güçleri  bulunmayan  Hamidoğullarının   gördükleri  baskı  sonucu topraklarını Osmanlılara terk etmelerinden başka bir şey değildi, Osmanlılar bu fetihlerini meşrulaştırmak için bu bölgeleri para ile aldıkları propagandasını yaptılar. Fakat bu topraklarda gözü olan Karamanlılar ile Osmanlıların arası açıldı. İki beylik bu şehirler yüzünden defalarca savaştı. I. Murad daha sonra 1387'deki Karaman seferi sırasında, Hamidoğullarının merkezi Eğirdir'i de aldı.
SORU 5: Sırp Sındığı diye bir savaş var mıdır?
    Osmanlı tarihlerinde 1364 yılında Hacı Ilbey'in, Macar kralı idaresindeki Macar, Sırp ve diğer Balkan devletlerinin kuvvetle' rinden oluşan haçlı ordusunu bir gece baskını sonucunda büyük bir mağlubiyete uğrattığı ve bu savaşa "Sırp Sındığı^Sırpların mağlup edildiği yer" adı verildiği belirtilir. Ancak aynı yıllara ait olayları anlatan  Balkan  milletlerine   ait  eserler  ile  Bizanslı  tarihçilerin eserlerinde, bu savaştan bahsedilmemektedir. Sırp Sındığı Savaşı hakkında bilgi veren Osmanlı tarihleri, bu savaştan çok uzun yıllar sonra kaleme alınmışlardır. 1371 yılında meydana gelen ve Sırpların müttefikleri ile birlikte büyük bir bozguna uğratıldığı Çirmen savaşı da, Osmanlı tarihlerinde yer almamaktadır.
    Halil İnalcık, Osmanlı tarihlerinin 1352'de Rumeli'ye geçen Süleyman Paşanın, Sırplarla yaptığı savaşları, Edirne'nin fethini ve

1
(1371)  savaşını birbirine karıştırdıklarını belirtir. Muh-len Süleyman Paşa zamanında Sırplarla yapılan savaşlar sırada meydana gelmiş olan bir baskın (1352'deki Dimetoka Savaşı ı) 1371'deki Çirmen savaşı ile birleştirilerek, 1364 yılında yeni bir savaş meydana çıkarılmıştır.
SORU 6: Çirmen Savaşı'nın önemi nedir? 1360'lı yılların ortalarında, Osmanlı fetihleri ile iyice baskı altına alınan, Edirne'nin fethine girişildi. Şehir halkı hiçbir yerden yardım alamayınca şehri teslim etti. Edirne'nin fethi Osmanlıların Avrupa'da kati şekilde yerleştiğini gösteren bir hadiseydi. Edirne'nin fethi, Anadolu Türk tarihi için olduğu kadar, Balkanlar ve Avrupa için de bir dönüm noktası oldu. Bunun ardından 1371'deki Çirmen zaferiyle, Edirne ve Batı Trakya emniyete alındı. Meriç nehri  tamamen   Osmanlı   kontrolüne   girdi.   Osmanlılara   karşı Balkanlarda oluşturulmaya çalışılan direniş kırıldı ve Balkanlardaki Macar nüfuzu azaldı. Ayrıca bu savaş sonunda Makedonya'daki Sırp prenslikleri, Bulgar Kralı ve Bizans İmparatoru, Osmanlı hakimiyetini tanıdılar.
    Çirmen Savaşı'ndan sonra Bulgarların elinden Trakya'nın Karadeniz kıyıları alındı. Böylece Bizans'ın Avrupa ile olan son karayolu irtibatı da kesilmişti. Daha sonra Orta Bulgaristan'a kadar ilerlendi ve 1385'te Sofya fethedildi. Batı Trakya ve Makedonya'nın bir kısmı alındı. Bu arada Kavala, Drama, Serez ve Selanik fethedildi. Arnavutluk içlerine kadar gidildi.
    SORU   7:   I.   Kosova   Savaşı   neden   çıktı   ve   önemi nedir?
    Çirmen Savaşı'ndan sonra Orta kol komutanı Kara Timurtaş Paşa, Vardar ovasından, Balkan dağlarının kuzey ve batı yönüne doğru fetihler yaptı. Samakov'dan başlayarak Manastır ve Pirlepe'yi almıştı.   1386'da   Sırbistan'a   girerek  Niş'i   fethetti.   Akınlarını Bosna'ya kadar uzatması üzerine Sırp Prensleri ve diğer mahalli prensler harekete geçerek, 1388'de Morava kıyısındaki Ploçnik'te, Timurtaş Paşayı mağlup ettiler. Bu, Türklere karşı kazanılan ilk

75

74
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Hristiyan zaferiydi. Bu zaferden cesaret alan ve I. Murad'ın An dolu'da olmasını fırsat bilen Bosna, Sırp ve Bulgar Kralları ittif ı kurdular. Osmanlılar ise bu ittifakı küçültmek için faaliyete geçtile Arnavutluk'taki bazı prenslerin bu ittifakın içinde yer alman sağlandı.
    1388  sonbaharında,  Çandarlı Ali Paşa  süratli bir baskınla Bulgar Kralını saf dışı bırakarak Osmanlı ordusunun arkasını etn. niyet altına aldı. 15 Haziran 1389'da meydana gelen Kosova sah-rasmdaki savaşta ise Osmanlılar, büyük bir zafer kazandılar. 1, Kosova   zaferi   neticesinde   Tuna   nehrinin   güneyindeki  Balkan bölgesinde Osmanlılara karşı direnebilecek bir kuvvet kalmadı ve Kuzey Sırbistan yolu açıldı. Güneydoğu Avrupa'da bu dönemde I ayaktaki tek güçlü devlet ise Macaristan'dı. Sırp Prensi Lazar da bu savaşta ölmüştü.
    Kosova   savaşından   sonra  Balkanlarda,   Macarlardan  başka Osmanlılara  karşı  koyabilecek  bir  güç  kalmadı.  Macar  desteği olmadan Balkan devletlerinin Osmanlılara karşı bir faaliyete girme durumları yoktu.  Fetret devrinde dahi Sırplar ve  diğer Balkan milletleri bu bölgelerdeki Osmanlı teşkilatlanmasının güçlü olması ve eski kuvvetlerini kaybetmeleri sebebiyle bağımsızlıklarını tam olarak  tekrar  kazanamadılar.   Sırp  prenslikleri ve  diğer  Balkan devletlerinin    Osmanlı    hakimiyeti    altına    girmeleri    artık   an meselesiydi.   Ankara   Savaşı'ndaki   mağlubiyet   bu   süreyi   biraz uzatmışsa da, XV. yüzyılın ortalarında Balkanların hemen hemen tamamı, Osmanlı toprağı haline geldi.
SORU 8: I. Murad nasıl öldü?
    Kosova Savaşı'nda düşmanın bozguna uğrayıp kaçmasından sonra, büyük bir zafer kazanmış olan I. Murad harp sahasını dolaşmaya başlamıştı. Zafer için Allah'a şükrediyordu. Bu sırada savaşta yaralanmış olan Sırp despotunu damadı Miloş Obiliç (Kobiliç), Müslüman olacağını ve önemli bilgiler vereceğini söy-leyerek hükümdarın yanına geldi. Bir hançer ile Murad Hüdavendigâr'a saldıran Miloş Obiliç, hükümdarı kalbinden ya-

I. MURAD
    rak   attan   düşürdü.    Saldırgan,   hükümdarın   etrafındaki f d tnlar tarafından hemen öldürüldü.
X. Murad'ın yaralandığı yerde bir çadır kurularak hükümdar davi altına alındı. Ancak yarası ağırdı. Hayatından ümit kesildiği • in büyük oğlu Yıldırım Bâyezid çağrıldı ve hükümdar ilan edildi. Bu hadiseden sonra Osmanlı hükümdarlarının huzuruna çıkacak yabancıların,   devlet   görevlileri   tarafından   iki  koluna   girilmek suretiyle padişahın eteğini öpmelerine izin verildi. SORU 9: "Hüdavendigâr" ne demektir? I. Murad, tarih kitaplarında Murad-ı Evvel (Birinci Murad), Murad Hüdavendigâr ve Gazi Hünkâr diye anılır. Avrupa kaynaklarında ise "Amurad" diye bahsedilir. Murad Hüdavendigâr en çok kullanılan  ismidir.  Farsça  bir  kelime  olan  Hüdavendigâr, "hükümdar" manasına gelir. 1. Murad, babası ve dedesi gibi sadece "Bey" diye anılmamış, hükümdar olarak da zikredilmiştir. Osmanlı Devleti'nin ulaştığı çizgiyi göstermesi açısından ilginç bir noktadır. Onun bu unvanı sonradan Bursa'nın merkez olduğu sancağın ismi oldu.   Bu  bölgeler   Osmanlı   taşra  yönetiminde   "Hüdavendigâr Sancağı" olarak geçer.
    SORU  10:  I.  Murad,  oğlu  Yıldırım Bâyezid'e nasıl bir miras bıraktı ?
  Osmanlı   Beyliği'nin   ilk   dönemlerindeki   askeri   kuvvetleri Edirne'nin fethinden sonra, imparatorluğun artan askeri ihtiyacını karşûamamaya başlamıştı.  Ayrıca  Osmanlı Beyliği  yavaş  yavaş merkezileşmeye başlıyordu. Bütün bu ihtiyaçlar merkezde bulunacak daimi bir ordu tarafından karşılanabilirdi. 1. Murad devrinde Çandarlı Kara Halil ile Kara Rüstem, Hristiyan esirlerden merkezi bir ordu için istifade edilmesi düşüncesini ileri sürdüler. Bu teklif üzerine Rumeli'de akınlarda bulunan beylere haber salınıp alman esirlerin beşte birinin devlet hissesi olarak ayrılması emredildi. Devlete verilen esirler belirli bir eğitimden geçirildikten sonra asker olarak kullanılmaya başlandı. Böylece yeniçerilerin de içinde yer aldığı Kapıkulu  Ocakları'nın  temeli  atıldı.  I.  Murad devrinde
   
76

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

\> '>ij,j>;O'î'A:i .'-'i

77

kurulan Kapıkulu sistemi, Yıldırım Bâyezid'in zamanındaki merkezileşme çabalarıyla birlikte oldukça büyük bir gelişme gösterdi.
    I. Murad, Balkan devletleri ile mahalli senyörleri vasal haline getirerek, vasal devletlerden mürekkep bir imparatorluk kurmuştu. Onun hükümdarlığı zamanında Osmanlılar, beylikten devlete geçtiler. I. Bâyezid, babasının vasal prenslik ve beyliklerden oluşan devletini, merkeziyetçi bir imparatorluk haline getirmeye kalkışacak, ancak bu teşebbüsü Timur'un vurduğu darbe ile yarım kalacaktır.
Bibliyografya
Ahmedî, Iskendernâme, İnceleme-Tıpkı basım, haz. I. Unver, Ankara 1983.
Anonim Tevârih-i Al-i Osman, neşr. F. Giese, haz. Nihat Azamat, İstanbul 1992.
Anonim Osmanlı Kroniği (12994512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul
2000.
Enverî, Düsturnâme, yay. Mükrimin Halil (Yinanç), İstanbul 1928.
Gelibolulu Mustafa Âli, Kitâbü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, 1/1, haz. İ. Hakkı Çuhadar vd., Kayseri 1997.
Hadîdî,   Tevârih-i Âl-i Osman  (1299-1523), haz.  Necdet  Öztürk, İstanbul 1991.
Hoca Sadeddin, Tacü't-Tevârih, I, İstanbul 1279.
Mehmed Neşri, Kitâb-ı Cihan-nümâ, Neşri Tarihi, I, yay. Faik Reşit Unat-Mehmed Altay Köymen, Ankara 1987.
Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah, Camiü'd'düvel, Osmanlı Tarihi (1299-1481), haz. Ahmet Ağırakça, İstanbul 1995.
Oruç Beğ Tarihi, haz. Nihal Atsız, İstanbul 1972. Osmanlı Tarihleri, I, haz. Nihal Atsız vd., İstanbul 1949. Sarıca Kemal, Selatîn-nâme, haz. Necdet Öztürk, Ankara 2001. Solak-zâde Tarihi, 1, haz. Vahid Çabuk, Ankara 1989.

i

Nihal Atsız, "Fatih Sultan Mehmed'e Sunulmuş Tarihî Bir Takvim", İstanbul Enstitüsü Dergisi ,111 (İstanbul 1957), s.17-23.
—	, Osmanlı Tarihi'ne Ait Takvimler, I, İstanbul 1961.
Dukas, Bizans Tarihi, çev. VI. Mirmiroğlu, İstanbul 1956.
Himmet Akın, Aydmogulları Tarihi Hakkında Bir Araştırma, Ankara 1968.
Münir Aktepe, "Kosova", İslâm Ansiklopedisi, VI, 869-876.
Âli, "Birinci Murat'ın Sikkeleri", Türk Tarih Encümeni Mecmuası,
       sayı: 4 (1340/1924), s. 244-256. İbrahim Artuk, "1. Murad'm Sikkelerine Genel Bir Bakış,761-792
(1359-1389)", Belleten, sayı: 184 (Ankara 1982), s. 787-794.
Fehamettin Başar, "Çirmen Savaşının Balkan Tarihindeki Yeri", Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı: 12 (İstanbul 1998), s. 51-55.
George Castellan, Balkanların Tarihi, çev. Ayşegül Yaraman Başbuğ, İstanbul 1993.
İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, I, İstanbul
       1971. Mustafa Cezar, Mufassal Osmanlı Tarihi, I, İstanbul 1958.
Hüseyin Dağtekin, "I. Murat Zamanında Osmanlı-Bizans Münasebetlerine Genel Bir Bakış", Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, XIX//3-4 (Ankara 1961), s. 189-199.
Feridun M. Emecen, İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası, İstanbul 2001.
	,   "Osmanlı  Devleti'nin  Kuruluşundan  Fetret  Dönemine",
Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 15-32.
	, "Hüdâvendigâr", TDVİslâm Ansiklopedisi, XVIII, 285-286.
İsmail Eren, "Kosova' da 1. Murad Hüdâvendigâr Türbesine Ait Tarihi Bir Belge", Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı: 4-5 (İstanbul 1976), s. 67-80.

 I. MURAD

79

78
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
M. Tayyib Gökbilgin, "Savcı Bey", İslâm Ansiklopedisi, X, 250-253. T. Emmert, "The Battle of Kosovo, Eariy Reports of Victory an(j
Defeat", Kosovo, Legacy of Medieval Batcle, ed. W. Vucinfch.
       T. Emmert, Minneapolis 1991, s. 19-40. Nimetullah Hafız, "Sultan Murat Türbesini Korumak İçin Verilen Bit
       Berat", Çevren, II/3 (1974), s. 39-42. A. Hayek, "Sırbistan", İslâm Ansiklopedisi, X, 556-566. Mücteba İlgürel, "Yeniçeriler", İslâm Ansiklopedisi, XIII, 385,395.
Halil İnalcık, "Osmanlı Devletinin Kuruluşu", islâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti, I, çev. Hulusi Yavuz, İstanbul 1988, s. 271-281.
	,   "Türkler   (Osmanlılar:   Başlangıçtan   XVI.   asrın   sonuna
       kadar)", İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 286-290.
	, "Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış", Osmanlı, I (Ankara
       1999), s. 37-132.
	, "Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu", Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-
       K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 66-88.
	, Osmanlı imparatorluğu, Klâsik Çağ (1300'1600), çev. Ruşen
       Sezer, İstanbul 2003. Sait  Kofoğlu,   XIII-XV.   Yüzyıllarda   Güney-Batı  Anadolu   Tarihi:
Hamid Oğulları Beyliği, Marmara Üniversitesi sosyal Bilimle
       Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1993. Kosova Meydan Muharebesi, Ankara 1987. Kosova Savaşı'nm 600. Yıldönümü Bildirileri, Ankara 1990.
Anthony Luttrel, "1389 Öncesi Osmanlı Genişlemesine Latin Tepkileri", Osmanlı Beyliği (13004389), ed. Elizabeth A. Zachariadou, çev. Gül Çağalı Güven vd. İstanbul 1997.
Robert Mantran, "Doğu Sorununun Başlangıçları", Osmanlı İmpa' ratorluğu Tarihi, I, ed. R. Mantran, çev. Server Tanilli, İstanbul 1992, s. 27-57.
Erdoğan Mercii, "Aydınoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, IV, 239-241.

f
n nald M. Nicol, Bizans'ın Son Yüzyılları (12614453), çev. Bilge Umar, İstanbul 1999.
Oikonomids,  "Avrupa'da  Türkler   (1300-1389)   ve  Küçük Asya'da Sırplar  (1313)",  Osmanlı Beyliği, ed. Elizabeth A. Zachariadou,  Osmanlı Beyliği (13004389), çev. Gül Çağalı Güven vd. İstanbul 1997. George Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan, Ankara
      1995. Abdulkadir Özcan, "Devşirme", TDV İslâm Ansiklopedisi, IX, 254-
257.
S. Reinnert, "A Byzantine Source on the Battles of Bileca and Kosovo Polje. Kydones' Letters 396 and 398 Reconsidered", Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Menage, İstanbul 1994, s. 249-272.
Haşim Şahin, Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Döneminde Abdalân-ı Rum (13004400), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya 2001.
Şehabeddin Tekindağ, "Karamanlıların Gorigos Seferi", Tarih Dergisi, sayı: 6 (İstanbul 1954), s. 161-174.
—	,   Karaman  Beyliği  (XIII.XIV.  Asırlarda   Cenubî Anadolu
Tarihine Ait Bir  Tedkîk),  İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Doktora Tezi, İstanbul 1947.
—	, "Karamanlılar", İslâm Ansiklopedisi, VI, 316-330.
?	, "Hamidoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, XV, 471-476.
İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I, Ankara 1988.
	, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri,
Ankara 1969.
	, "Murad I", İslâm Ansiklopedisi, VIII, 587-597.
Süheyl Ünver, "Yıldırım Bâyezid'in İvaz Fakih'e Verdiği Tımar; II. Yıldırım Bâyezid'in Oğlu İsa'nın Bir Emri; III. Yıldırım Bâyezid'in Oğlu Musa Çelebi'nin Bir Hükmü; IV. Emir Sü-

FETRET DEVRİ
SORU 1: Fetret ne demektir?
    Fetret kelimesi sözlükte "zaaf, gevşeme, gücünü ve tesirini" kaybetme manalarına gelir. Dinî literatürde "Fetret" kelimesi Hazreti Isa ile Hazreti Muhammed arasında geçen döneme denilir. Tasavvufta müridlerin tarikat adab ve erkânını yerine getirmede gevşeklik gösterdiği dönemler "fetret" olarak adlandırılır. Siyasi tarihte ise devletlerde merkezi otoritenin zayıflayıp yönetim boşluğunun doğduğu dönemlere "Fetret Devri" denilir.
    Osmanlı tarihinde Yıldırım Bâyezid'in, Timur'a 1402'de mağlup olup, esir düşmesinden Çelebi Mehmed'in bütün kardeşlerini bertaraf edip tek başına Osmanlı tahtına çıktığı 1413 yılma kadar olan dönem "Fetret Devri" olarak adlandırılır. Bu döneme "Fasıla-i Saltanat", yani "Saltanat arası" da denilir.
    Ankara Savaşı, Osmanlı tarihinin ilk dönemlerinin en önemli başarısızlığıdır. Bu mağlubiyet yüzünden, adım adım büyük zorluklarla kurulan Osmanlı Beyliği bölünme ve dağılma tehlikesiyle karşı karşıya geldi. 11 yıl boyunca Yıldırım'ın oğulları arasında mücadeleler devam etti.
    28 Temmuz 1402'de Yıldırım Bâyezid idaresindeki Osmanlı ordusu Timur karşısında Osmanlı tarihinin en ağır mağlubiyetlerinden birisini alıyordu. Osmanlı ordusu dağılmış, sultan iki oğlu ile birlikte esir düşmüştü. Yıldırım'ın savaş meydanından kaçmayı başaran üç oğlu ise devletin birliğini sağlayacak durumda değildiler.
    Timur, Anadolu'dan ayrılırken Osmanlı Devleti'nin tekrar eski haline gelmemesi için topraklarını parçalamıştı. Yıldırım zamanında ilhak edilmiş Anadolu beyliklerinin topraklarım eski bey ailelerine

80
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
leyman'm Tuğrası  Hakkında",  Belleten,  sayı:   42   (Ankara 1947), s. 335-339.
Ernst Werner, Büyük Bir Devletin Doğuşu, Osmanlı Feodalizminin Oluşma Süreci, I, çev. Orhan Esen - Yılmaz Öner, İstanbul 1986.
Mustafa Çetin Varlık, Germiyanoğullan Tarihi; 1300A4Z9, Ankara
       1974.
	, "Germiyanoğulları", TDVİslâm Ansiklopedisi, XIV, 33-35.

SORU 2: Fetret Devri nasıl başladı?

83

82
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
geri vermiş, üç Osmanlı şehzadesini de bulundukları yerlerin emiri olarak tayin etmişti.
    Böylece Osmanlı Devleti'nde dağılma ve parçalanma gündeme gelmişti. Yaklaşık bir asır süren bir mücadele sonunda oluşturulmuş olan devlette kaos vardı. Geleceği belli değildi. Bu durum şehzadelerin kendi aralarında ve Anadolu beylikleri ile mücadeleye girmesine sebep oldu.

SORU 3: Yıldırım Bâyezid'in kaç oğlu vardı?
    Yıldırım'ın küçük yaşta ölenlerin haricinde yedi oğlu vardı. Ancak bunlardan Ertuğrul, Kadı Burhaneddin ile yapılan Kırkdilim Savaşı'nda ölmüştü. Yıldırım Bâyezid, Ankara Savaşı'nda esir olup, kısa bir süre sonra öldüğünde, arkasında Süleyman, İsa, Musa, Mustafa, Mehmed ve Kasım adlarında altı oğlu kalmıştı.
    Ankara Savaşı'nın kaybedildiğini anlayan şehzadelerin bir kısmı adamlarıyla birlikte harp sahrasından kaçmışlardı. Yıldırım'ın büyük oğlu Emir Süleyman, Veziriazam Çandarlı Ali Paşa ve diğer devlet ileri gelenleriyle devletin başkenti Bursa'ya gelmiş ve buradaki devlet hazinesi ile arşivini alarak Anadoluhisarı'na geçmişti. Bizans'a Rumeli'deki Osmanlı topraklarının bir kısmını bırakarak anlaşan Emir Süleyman önce Gelibolu'ya, oradan da Edirne'ye gitti. Emir Süleyman, Edirne'de hükümdarlığını ilan etti. Ancak Anadolu'da da Şehzade Isa ve Mehmed Çelebi vardı. İsa Çelebi Bursa'yı ele geçirmişti. Mehmed Çelebi ise Amasya-Sivas-Tokat civarlarına hakim olmuştu.
    Yıldırım'ın Mustafa ve Musa isimli oğulları Timur'a esir düşmüş, en küçük oğlu Kasım ise Emir Süleyman tarafından Bizans'a rehin verilmişti.
    Yıldırım'ın şehzadelerinin ilginç bir yönü bir kısmının Çelebi unvanı ile anılmasıdır. Bu unvan şehzade karşılığı kullanılmıştır. Sefine-i Mevleviyye isimli bir eser Yıldırım'ın Germiyan hanedanından Devlet hatunla evli olmasından dolayı Musa, İsa ve Mehmed Çelebi gibi şehzadelere bu ismin verildiğini belirtir. Mevlana'nm kızı Mutahhare Sultan Germiyan beyi Süleyman bey

 FETRET DEVRİ
ile evlenmişti. Bu yüzden Yıldırım'ın çocukları Mevlana'nm torunu olmaktaydı. Bunlara Çelebi unvanı bu yüzden verilmiş gibi gösterilir. Çelebi unvanı daha sonraki dönemlerde de padişah çocuklarına unvan olarak verildiyse de özellikle II. Bâyezid'den sonra yerini şehzade unvanı almıştır.
SORU 4: Şehzadeler arasındaki ilk çatışmalar nasıl
gelişti?
  Başlangıçta Bursa ve civarına hakim olan İsa Çelebi ve Amasya bölgesine    hakim   olan   Mehmed   Çelebi,   Edirne'de   bulunan ağabeyleri     Emir     Süleyman'ın     hükümdarlığını     tanıyorlardı. Timur'un, ülkesine dönerken Musa Çelebi'yi serbest bırakması ilk mücadeleyi başlattı. İsa Çelebi'yi mağlup eden Musa, Bursa'yı onun elinden   aldı.   Bir   süre   sonra   güçlenen  İsa   Çelebi,   Timur'un Anadolu'yu terk etmesini de fırsat bilerek Bursa'yı geri aldı. Musa Çelebi,  Karamanoğullarma   sığındı.  İç  Anadolu'ya  hakim  olan Mehmed  Çelebi'nin  Anadolu'yu  paylaşma  önerisini İsa  Çelebi kabul etmeyince bu sefer iki kardeş Ulubat civarında savaştı. Galip gelen Mehmed Çelebi 1404'te Bursa'ya girerek hükümdarlığını ilan etti. İsa Çelebi ise İstanbul'a kaçmıştı. Emir Süleyman'ın isteği üzerine Edirne'ye gönderildi. Emir Süleyman, İsa'yı bir ordu ile Bursa'yı   almaya   gönderdi.   Ancak  İsa   Çelebi  başarısız   olarak Kastamonu bölgesine hakim olan İsfendiyaroğulları'na sığındı.
    Bir süre sonra Anadolu'daki diğer beyliklerle işbirliği yaparak tekrar sahneye çıktı ise de yine başarısız oldu ve Karaman Beyliği'ne sığındı. 1406 yılındaki son teşebbüsünde ise yakalanarak öldürüldü. İsa'nın öldürülmesi ile Menteşe, Aydın gibi beylikler Anadolu'ya hakim olan Çelebi Mehmed'in hükümdarlığını tanıdılar.
    Durumu takip eden Emir Süleyman, harekete geçerek Bursa'yı aldı ve Ankara'ya doğru ilerledi. Çelebi Mehmed onun karşısında duramamıştı. Ertesi yıl Çelebi Mehmed, Yenişehir'de Emir Süleyman ile karşılaştı, ancak yine yenilmekten kurtulamadı. İçinde bulunduğu zor durumdan kurtulmak için çare aradı. Karaman Beyliği'ne sığınmış olan Musa Çelebi'yi yanma çağırdı ve bir miktar asker vererek onu Rumeli'ye geçirdi. Böylelikle Emir Süleyman'ın
    
84
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Anadolu'dan ayrılmasını sağlamaya çalışıyordu. 1409 yılında Rumeli'ye geçen Musa Çelebi buradaki Osmanlı askerlerinin kendisine katılması ile iyice güçlendi. Eflak ve Sırp kuvvetlerini de yanına almıştı.
    Emir Süleyman bu durum üzerine Rumeli'ye geçince, Çelebi Mehmed, Anadolu'daki topraklan tekrar ele geçirdi. Bizans'ın desteğini alan Emir Süleyman kardeşi ile İstanbul yakınlarında karşılaştı. Sırpların taraf değiştirmesi üzerine mağlup olan Musa, Eflak'a kaçtı. Kendisini toparladıktan sonra tekrar Edirne'ye doğru yürüdü. Yapılan savaşı yine kaybetti. Ancak bir yıl sonra tekrar Edirne üzerine yürüdü ve taraf değiştiren Rumeli beylerinin sayesinde Edirne'yi ele geçirdi. Şehirden kaçan Emir Süleyman ise 18 Mayıs 1410'da Düğüncü köyünde yakalanarak öldürüldü.
    SORU 5: Çelebi Mehmed Osmanlı tahtını nasıl ele, geçirdi?
    Musa Çelebi bu başarısını Mehmed Çelebi'ye borçlu olmasına rağmen Edirne'yi ele geçirince onu tanımadı ve kendi hükümdarlığını ilan etti. Beylerbeyliğe Rumeli uç beylerinden Mihaloğlu'nu, kadıaskerliğe ise Şeyh Bedreddin'i getirdi.
    Mehmed Çelebi'nin üzerine yürümek yerine Rumeli'de durumunu sağlamlaştırmaya çalıştı. Emir Süleyman'a destek veren Sırpların üzerine yürüyerek, onları mağlup etti. İsyan eden Bulgarları sindirdi. Bizans'a verilmiş olan toprakları geri aldı ve 14H'de İstanbul'u kuşattı. Çandarlı İbrahim Paşayı daha önce verdikleri vergileri istemek üzere Bizans'a gönderdi. Ancak İbrahim Paşa İstanbul'da kaldı ve Bizans İmparatoru Manuel'i, Çelebi Mehmed ile temasa geçmesi için teşvik etti. Bizans, Musa Çelebi'nin kuşatması altında sıkıştığı için Çelebi Mehmed'i Bursa'dan çağırarak, anlaştı ve onu Rumeli'ye geçirdi. Fakat Çatalca civarındaki savaşta yenilen Mehmed Çelebi kaçarak zor kurtuldu. Anadolu'ya geri döndü. Musa Çelebi ipleri eline geçirmişken, sertliği yüzünden devlet ileri gelenlerinin önemli bir kısmı ondan yüz çevirdi.

85
r
FETRET DEVRÎ
   Bu sırada tekrar Rumeli'ye geçen Mehmed Çelebi yine mağlup lnuıştu. Rumeli beylerinin Musa Çelebi'den uzaklaşıp, Sırplarla 'sbirliği yaptığını öğrenince onlarla temasa geçti. Musa Çelebi'nin etrafında  birkaç  beyden  başkası  kalmamıştı.   Evrenos   Gazi'nin desteği   ile   tekrar   Rumeli'ye   geçen   Çelebi   Mehmed,   üzerine gönderilen kuvvetleri yenerek Edirne'ye doğru yürüdü. Durumun vahametini gören Musa Çelebi ise şehirden ayrılarak Filibe civarına gitti. Sonunda iki kardeşin orduları Sofya'nın güneyinde Çamurlu-Ova sahrasında karşılaştılar. Musa Çelebi mağlup oldu ve yaralı olarak kaçtı. Ancak kısa bir süre sonra yakalandı ve 5 Temmuz 1413'te boğduruldu. Mehmed Çelebi de, Edirne'de kendisini tek hükümdar olarak ilan etti.
    SORU    6:    Düzmece    Mustafa    gerçekten    Yıldırım Bâyezid'in oğlu değil midir?
    Yıldırım'ın,   Ankara  Savaşı'nda  esir  düşmüş  oğlu  Mustafa Çelebi en ilginç şahsiyetlerden birisidir. Saltanat mücadelesine en son o  katılmıştır.  Timur  tarafından  esir  alınarak Semerkand'a götürülmüştü. Timur'un ölümünden sonra serbest bırakıldı. Bir müddet Niğde civarlarında bulundu. Daha sonra İsfendiyaroğlu'nun topraklarına gitti, buradan da Rumeli'ye  geçti.  1419'da Selanik taraflarında Mehmed Çelebi ile yaptığı savaşı kaybedince Bizans'a sığındı. Osmanlı tahtı için bir tehdit unsuru olarak kaldı. Çelebi Mehmed, onun Bizans'ta tutulması karşılığında yılık 300 bin akçe vermeyi kabul etmişti. Mustafa Çelebi, Çelebi Mehmed hayatta olduğu müddetçe Limni Adası'nda kaldı.
    Çelebi Mehmed'in 1421 yılında Edirne'de ölümü, Bizans'ın elinde bulunan Yıldırım'ın oğlu Mustafa'nın durumu haber alıp, harekete geçmesinden korkulduğu için günlerce saklandı. Gerçekten de durumu haber alan Mustafa Çelebi harekete geçtiğinde bütün Rumeli'yi kısa sürede hakimiyeti altına aldı. Ancak II. Murad'ın yanındaki devlet adamlarının çabalarıyla ordusu dağıtılarak mağlup edildi.   Mustafa   Çelebi   Eflak'a   kaçmak   üzere   iken   Kızılağaç Yenicesi'nde  yakalandı.  Edirne'ye  getirilerek 1422  yılında kale burcuna asıldı.

87
86
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    Osmanlı tarihleri bu Mustafa Çelebi'nin Yıldırım'm gerreı. oğlu olmadığını iddia ederler ve onu Düzme veya Düzmece Mııstaf diye adlandırırlar. Böyle davranmaları onun meşruiyetini kaybet. mesi için yapılan propagandanın bir sonucudur. Düzmece Mustafa ] sahte bir  şehzade  değildir.  Yıldırım Bâyezid'in  gerçek oğludur Çelebi Mehmed'in onun için Bizans'a yıllık 330 bin akçe vermesi onun gerçekten Yıldırım'ın oğlu olduğunu ispatlayan bir durumdur. Yine tarihi takvimlerde de onun Yıldırım'ın gerçek oğlu olduğu açıkça belirtilir.
    Mustafa Çelebi, hakkında romanlar yazılan bir şehzadedir, Abdullah Ziya Kozanoğlu, "Sarı Benizli Adam"da, Yavuz Baha-dıroğlu ise "Sahipsiz Saltanat"ında bu şehzadenin maceralarını romanlaştırmışlardır.
    SORU 7: Anadolu Beylikleri Fetret Devri'nde nasıl hareket ettiler?
    Fetret devrinden en çok faydalananlar arasında Anadolu Beylikleri de vardır. Yıldırım tarafından ilhak edilmiş olan Aydın, Saruhan, Hamid, Germiyan, Menteşe gibi beylikler bu dönemde istiklallerini tekrar kazandılar. Bağımsız durumda olanlar da Os-manii topraklarını işgal ettiler. Fetret devri mücadeleleri sırasında işlerine gelen şehzadeye destek vererek kargaşadan faydalanmaya çalıştılar. Örneğin Aydınoğlu Cüneyd Bey bu politikayı en iyi uygulayanlardandı. Ancak her defasında kaybeden tarafta yer aldı.
    SORU 8: Fetret devrinde başkentte tahta çıkmış olanlar hükümdar değil midir?
    Fetret devri genellikle hükümdarsız geçmiş bir devre olarak gösterilirse de Osmanlı tarihçilerinin bir kısmı bu dönemde tahtta önce Emir Süleyman'ın, sonra da Musa Çelebi'nin bulunduğunu zikrederler. Örneğin Anonim Tevârih'i Al-i Osmanlar'da ve Lütfi Paşa Tarihinde: önce Emir Süleyman'ın tahta çıkıp yedi yıl beylik, yani hükümdarlık yaptığı, ardından da Musa Çelebi'nin yaklaşık 2.5 yıl tahtta bulunduğu ifade edilir.

 FETRET DEVRİ
                                   i SORU 9: Fetret Devri gerçek manada ne zaman sona
erdi?
   Fetret devrinin 1413'te Çelebi Mehmed'in kardeşlerini bertaraf edip tahta tek başına geçmesiyle bittiği genelde söylenirse de, bu tam olarak doğru değildir. Devletin bölünme ve dağılma tehlikesinden  uzaklaşması bu  kadar  kolay  olmadı.  Gerek hanedan üyeleri, gerekse Anadolu beylikleri ve Balkanlardan gelen haçlı tehlikesi Osmanlı Devleti'ni Çelebi Mehmed'den sonra da ciddi olarak tehdit etmeye devam etti.
  Yıldırım'ın sahneye en son çıkan oğlu Mustafa Çelebi önce Çelebi Mehmed, sonra da II. Murad dönemlerinde saltanat mücadelesine girişti. Özellikle 11. Murad döneminde devlet Rumeli ve Anadolu olarak ikiye bölünme tehlikesini çok canlı olarak yaşadı. Mustafa Çelebi'den sonra da başka şehzadelerin faaliyetleri görüldü. Onun kadar etkili olamasalar da Osmanlı tahtını tehdit ettiler. Birinci  Murad'ın   oğlu   Savcı  Beyin   oğlu   Davud,   Balkanlarda haçlılarla   beraber   Osmanlılara   karşı   hareket   etti,   Bizans'ın himayesindeki Cafer ve İsmail isimli iki şehzade de 11. Murad'a karşı çeşitli  faaliyetlerde  bulundu.   Ayrıca  Bizans'ın   elinde  bulunan şehzade Orhan da İstanbul fethedilinceye kadar Osmanlı tahtı için bir tehlike olarak kaldı.
    Fetret devrinin ortaya çıkardığı meseleler İstanbul'un fethine kadar tam manasıyla ortadan kaldırılamadı. Zaman zaman uçurumun kenarına gelindi. Osmanlı Devleti bölünme tehlikesi ve kargaşa ortamından ancak İstanbul'un fethi ile kurtulabüdi. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu'nda fetret devrinin gerçek bitiş tarihini 1453 olarak gösterir.
SORU   10:   Çelebi   Mehmed'in   Osmanlı   tarihindeki
yeri nedir?
    Osmanlı tarih kitapları Çelebi Mehmed'i devletin bâni-i sânisi, yani ikinci kurucusu olarak gösterir. Gerçekten de yaptığı işler incelendiğinde bu sıfatı hak ettiği görülür.
    Çelebi Mehmed, Ankara Savaşı'nm kaybedildiğini görünce maiyeti ile valilik yaptığı Amasya'ya kaçmıştı. Bu sırada on beş
     
89
g8	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
yaşında olan Çelebi Mehmed, diğer kardeşlerine nazaran asker v devletin imkânları bakımından en zayıf durumdaydı. Ancak zekâSl mücadele azmi ve diplomatik kabiliyeti ile tahta tek başına çıkmaya muvaffak oldu.
    Çelebi Mehmed'in bulunduğu Amasya ve çevresi Danişmendli beyliğinin eski toprakları idi. Anadolu'nun fethi sırasında ilk gazi beyliğin kurulduğu bu bölgede gaza ruhu hâlâ canlı idi ve dinamizm vardı. Bu durum Çelebi Mehmed'in fikri ve ruhi gelişimine oldukça tesir etti. Çelebi Mehmed'i iktidara taşıyan yolda en fazla yardımcı olan devlet adamları Bâyezid Paşa, Hacı İvaz Paşa, Bicaroğiu Hamza Bey bu bölgenin insanlarıydılar.
    Fetret devri sırasında "Sultan" unvanını alan tek şehzade Çelebi Mehmed'dir. 1407 yılından önceki bir tarihte bu unvanı almıştır. Bu onun ufkunun genişliğini gösteren bir durumdur.
    Çelebi Mehmed ilk önce Amasya ve civarındaki Türkmenleri itaat altına almak için uzun mücadelelere girmişti. Daha sonra yalnız fetret devrinde değil, tek başına Osmanlı tahtına geçtikten sonraki 8 yıllık hayatını da mücadele ile geçirdi. Öldüğünde vücudunda 30'a yakın yara izi olduğu söylenir.
    SORU 11: Fetret Devri'nin Osmanlı İmparator-luğu'nun tarihi gelişimine tesiri nedir?
    Fetret devrinden önce Osmanlı beyliği kuruluş sürecini ta-mamlamıştı. Ancak Ankara Savaşı mağlubiyeti ve ardından 11 yıl süren mücadeleler, devletin gelişimini engelledi. Yıldırım zama-nında Anadolu'nun büyük bir kısmı fethedilmişti. Bu toprakların çoğu elden çıktı ve ortadan kaldırılmış olan beylikler tekrar kuruldu. Ayrıca bu savaştan sonra Rumeli'de de, başta Selanik olmak üzere bir kısım Osmanlı toprakları kaybedildi. Yıldırım'ın fethettiği yerlerin tamamının Osmanlı Devleti tarafından tekrar ele geçirilmesi, Yavuz Sultan Selim zamanına kadar sürdü, istanbul büyük bir ihtimalle bu dönemde Osmanlıların eline geçecekken, ancak 50 yıl sonra alınabildi. Bütün bunlar olumsuz sonuçlar olarak görünür.   Fakat   Yıldırım   zamanındaki   geniş   fetih   hareketleri

FETRET DEVRİ
T
lendiğûnde, bu durumun sağlıklı bir gelişme olmadığı anlaşıl-ktadır. Osmanlı Beyliği'nin ilk dönemlerinde fetihler tedrici larak ve zamana yayılmış bir şekilde gerçekleştirilmişti. Ayrıca çok vgun şartlar oluşmadıkça ve mecbur kalınmadıkça Anadolu'daki diğer Türk beyliklerinin topraklarına müdahale de edilmemişti. Yıldırım zamanında Müslüman beyliklere karşı yürütülen mücadele, Osmanlıların   "Gazi"   kimliğinin   diğer   Müslümanlar   üzerindeki saygınlığını   zedeledi.   Ayrıca   Osmanlı  Devleti'nin  Doğu   Anadolu'daki genişlemesi Memlükler ile aralarının açılmasına sebep olduğu gibi, Timur'un da Anadolu üzerine yürümesine davetiye
çıkarış oldu.
  Osmanlı Devleti bu yenilgiden önemli dersler çıkardı. İyice
kuvvetlenene kadar geniş çaplı fetih hareketlerine bir daha giri
şilmedi. Özellikle Doğu Anadolu'dan uzak duruldu. Ayrıca tahta
aday hanedan üyelerinin sayısının fazla olmasının ne tür karışık
lıklara sebebiyet verdiği çok açık bir şekilde görüldü. Bu yüzden
"kardeş katli" bir süre sonra kanunlaştı. Yine Fetret devrinde tahta
çıkacak kişinin tayininde Rumeli'deki uç beylerinin oynadığı rol,
padişahların bu  grupların nüfuzunu zamanla  azaltarak merkezi
idareyi   güçlendirmelerine   sebep   oldu.   Bu   yüzden   de   Tür*
aristokratlarının nüfuzu azaldı, onların yerine devşirmeler de'
idaresinde önemli roller üstlendi.	->
 ^480
 ^  r ^
 i'iktisadi'
    Timur'un gelişi aşiret geleneklerini tekrar canlandırdı. T dolayı   Ankara   Savaşı'ndan   sonra   Osmanlılar,   Kayı  V olduklarını özellikle vurguladılar ve Türklüklerini ön r dılar. Timurlulardan daha üstün olduklarını belirtnv şeceresinde önemli bir yere sahip olan Kayı boyur lerini her vesileyle belirttiler. O dönemde yazılmış t bu husus vurgulandığı gibi, silah ve paralara        ^ boyunun damgası vuruldu.
Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk yıllara?	°c<î # «Enstitüsü,
bu darbe imparatorluğun daha sonraki t?	^
etkiledi. Timur'un Anadolu seferi Osr	^
endişe ile hatırlandı. Çelebi Mehmed	^*
Osmanlılar, Timur'un oğlu Şahruh'un ttt

91
90
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
itaat ettiklerini belirtip, hediyeler gönderdiler. Ankara Savaşı'nda uğranılan mağlubiyetin izleri, ancak İstanbul'un fethiyle kapa. tılabildi.
    Ankara Savaşı ağır bir darbe olmasına rağmen Osmanlı Devleti'ni yıkamamıştı. Paul Wittek yıkılan şeyin "İmparatorluk hülyası değil, idealinin" olduğunu belirtir. Osmanlı Devleti'nin ana siyasi organizasyonunu sağladığı bölge Rumeli'ydi. Osmanlı İmparatorluğu Rumeli'de öylesine sağlam bir yapı kurmuştu ki, Fetret Devri'nde Anadolu topraklan çok kısa sürede elinden çı-karken, burasının büyük bir bölümü elinde kaldı ve burası sayesinde varlığını sürdürebildi. Timur istilasından sonra Osmanlılar Rumeli'yi gerçek yurtları saymaya başladılar. Edirne de bu gelişmeler içerisinde başkent oldu. Tarih kitapları 1360'lardaki fethinden sonra Edirne'yi başkent olarak gösteriyorlarsa da bu yanlıştır. Halil İnalcık, Ankara Savaşı'na kadar başkentin Bursa olduğunu, gaza faaliyetleri yüzünden Osmanlı hükümdarlarının devamlı olarak Edirne'de bulunmasından dolayı bu yanlış anlaşılmanın ortaya çıktığını belirtir.
Bibliyografya
Anonim Tevârîh-i AlA Osman, neşr. F. Giese, haz. Nihat Azamat, İstanbul 1992.
Anonim Osmanlı Kroniği (1299'1512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul 2000.
Enverî, Düsturnâme, yay. Mükrimin Halil (Yinanç), İstanbul 1928.
Gelibolulu Mustafa Âli, Kitâbü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, 1/1, haz. İ. Hakkı Çuhadar vd., Kayseri 1997.
Hadîdî, Tevârih-i Âl-i Osman (1299-1523), haz. Necdet Öztürk, İstanbul 1991.
Hoca Sadeddin, Tacü't-Tevârih, I, İstanbul 1279. Mehmed Neşri, Kitâb'i Cihan-nümâ, Negrî Tarihi, II, yay. Faik Reşit Unat-Mehmed Altay Köymen, Ankara 1987.

UHOT.
FETRET DEVRİ
Ivlüneccimbaşı Ahtned b. Lütfullah, Camiü'd-düvel, Osmanlı Tarihi
       (12994481), haz. Ahmet Ağırakça, İstanbul 1995. Oruç Beğ Tarihi, haz. Nihal Atsız, İstanbul 1972. Osmanlı Tarihleri, I, haz. Nihal Atsız vd., İstanbul 1949. Sarıca Kemal, Selatîn-nâme, haz. Necdet Öztürk, Ankara 2001. Solak-zâde Tarihi, I, haz. Vahid Çabuk, Ankara 1989. Osman Turan, istanbul'un Fethinden Önce Yazılmış Tarihî Takvimler,
Ankara 1984.
Nihal Atsız, "Fatih Sultan Mehmed'e Sunulmuş Tarihî Bir Takvim", İstanbul Enstitüsü Dergisi, III (İstanbul 1957), s.17-23.
	, Osmanlı Tarihi'ne Ait TaArvimler, 1, İstanbul 1961.
Dukas> Bizans Tarihi, çev. VI. Mirmiroğlu, İstanbul 1956. İsmail Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı (14054447), Ankara 1994
	, "Timurlular", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, IX
       (İstanbul 1988), s. 181-300. Himmet Akın, Aydınoğulları Tarihi Hakkında Bir Araştırma, Ankara
1968.
Hayrunnisa  Alan,   Osmanlı-Timurlu Münasebetleri, Mimar  Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1992. Ali,  "Emir  Süleyman Han  Sikkeleri",   Tarih'i Osmanî Encümeni
Mecmuası, XIV/6 (İstanbul), s. 353-357.
Fehamettin Başar, "Fetret Devri", TDVİslâm Ansiklopedisi, XII, 480-482.
	, "Fetret Devrinde Osmanlı-Bizans Münasebetleri", Prof. Dr.
Fikret Işıltan "a 80. Doğum Yılı Armağanı, 247-260. Sadedin Baştürk, Fetret Döneminde Osmanlı Dönemi (siyasiAktisadi' içtimai durum), Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2000. Mustafa Cezar vd., Mufassal Osmanlı Tarihi, I, İstanbul 1957.

93

92
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
İsmail Hami Danişmend, izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, I, İstanb ı 1971.
Hilmi Daragenli, "Türk Tarihinde Karanlık Bir Dönem Fetret Devri" Hayat Tarih Mecmuası, sayı: 10 (İstanbul 1975), s. 59-64.
G. T. Dennis, "1403 Tarihli Bizans-Türk Antlaşması", çev. Melelt Delilbaşı, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, XXIX/l-4 (Ankara 1978), s. 157-161.
Feridun M. Emecen, İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler I Dünyası, İstanbul 2001.
	,   "Osmanlı   Devleti'nin   Kuruluşundan   Fetret   Dönemine",
Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 15-32.
Tayyib Gökbilgin, "Süleyman Çelebi", islâm Ansiklopedisi, XI, 179-182.
Ayhan Güldaş, "Fetret DevrP ndeki Şehzadeler Mücadelesini Anlatan İlk Manzum Vesika", Türk Dünyası Araştırmaları, sayı: 72 (Ankara 1991), s. 99-111.
Halil İnalcık, "Osmanlı Devletinin Kuruluşu", İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti, I, çev. Hulusi Yavuz, İstanbul 1988, s. 271-281.
	,   "Türkler   (Osmanlılar:   Başlangıçtan   XVI.   asrın   sonuna
kadar)", İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 286-290.
	, "Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış", Osmanlı, I (Ankara
1999), s. 37-132.
	, Osmanlı İmparatorluğu, Klâsik Çağ (13004600), çev. Ruşen
Sezer, İstanbul 2003.
	, "Bâyezîd I", TDV İslâm Ansiklopedisi, V, 231-234.
Metin Kunt/'Siyasal Tarih (1300-1600)", Türkiye Tarihi, Osmanlı Devleti 13004600, II, ed. Sina Aksin, İstanbul 1988, s. 17-31.
Robert Mantran, "Doğu Sorununun Başlangıçları",Osmanlı İmpa~ ratorluğu Tarihi, I, ed. R. Mantran, çev. Server Tanilli, İstanbul 1992, s. 27-57.

FETRET DEVRİ
Erdoğan Mercii, "Aydınoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, IV, 239-
      241. Donald M. Nicol, Bizans'ın Son Yüzyılları (12614453), çev. Bilge

      Umar, İstanbul 1999. George Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan, Ankara
1995.
Necdet Öztürk,  "Çelebi Mehmed'e  Saltanat Yolu'nu Açan Olay: Çamurlu-Ova Savaşı",   Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 2000), s. 51-66. Stanford J. Shaw, Osmanlı imparatorluğu ve Modern Türkiye, 1, çev.
Mehmet Harmancı, İstanbul 1982.
Max Silberschmidt, Şark Meselesi, Çev. Cemal Köprülü, 1931. M. C. Şehabeddin Tekindağ, "Musa Çelebi", İslâm Ansiklopedisi, VIII, 661-666.
	, "Mustafa Çelebi", İslâm Ansiklopedisi, VIII, 687-689.
	,  Karaman Beyliği (X1II._XIV.  Asırlarda  Cenubî Anadolu
Tarihine Ait Bir  Tedkîk),  İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Doktora Tezi, İstanbul 1947.
?	, "Karamanlılar", İslâm Ansiklopedisi, VI, 316-330.
Sait Kofoğlu, XIII-XV. Yüzyıllarda Güneybatı Anadolu Tarihi: Hamid Oğulları Beyliği, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1993.
	, "Hamidoğulları", TDVİslâm Ansiklopedisi, XV, 471-476.
ismail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I, Ankara 1988.
—	, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri,
Ankara 1969.
	, "Mehmed 1", İslâm Ansiklopedisi, VII, 496-506.
Süheyl Ünver, "Yıldırım Bâyezid'in İvaz Fakih'e Verdiği Tımar; II. Yıldırım Bâyezid'in Oğlu İsa'nın Bir Emri; III. Yıldırım Bâyezid'in Oğlu Musa Çelebi'nin Bir Hükmü; IV. Emir Süleyman'ın Tuğrası Hakkında", Belleten, sayı: 42 (Ankara 1947), s. 335-339.

99

98
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
baskısıyla  gönderilen Kasabzâde  Mehmed Beyin ısrarlarıyla f\ Murad, Bursa'dan gelerek ordunun başına geçti. Çandarlı ve ]ı Murad,  genç padişahı ordunun başına geçme arzusundan zOrı alıkoyabildiler. II. Murad idaresindeki Osmanlı ordusu Varna'da haçlı kuvvetlerini büyük bir mağlubiyete uğrattı. Çandarlı Halil Paşanın   ısrarlarına   rağmen,   II.   Murad  oğlunun   istikbali irin tehlikeli olacağını düşündüğünden tekrar hükümdar olmadı, oğlun» tahtta bırakarak Manisa'ya gitti.
    Varna'da babasının kazandığı büyük zafer, II. Mehmed'in hükümdarlığını gölgelemişti. Çandarlı, Manisa Sarayı'nı devletin en yüksek yeri olarak görüyordu. Genç padişahın kazanacağı Varna'dan daha büyük bir zafer hükümdarlığı üzerindeki gölgeyi kaldırabilirdi. Bu başarı da İstanbul'un fethi idi. II. Mehmed, Zağanos Paşanın etkisi ile İstanbul'un fethini otoritesini kurabileceği tek hadise olarak görmeye başladı. Ancak Balkanların tekrar karışması ve Çandarlı'nın desteği ile çıkan yeniçeri ayaklanması sonucunda babasının tekrar tahta çıkmasıyla, II. Mehmed bu teşebbüsünü bir süre için ertelenmek zorunda kaldı.
    II. Mehmed ilk hükümdarlığında başarısız olup, tahtan inmek zorunda kalınca, Manisa'nın idarecisi olarak görevlendirildi. Ancak, şehzade Manisa'da hâlâ hükümdarmış gibi hareket ederek, kendi adına para bastırdı, Ege denizindeki Venediklilere ait adalara gaza faaliyetlerinde bulundu. II. Mehmed'in babasının 1451'de ölümü üzerine ikinci kez tahta geçişi rahat olmadı. Birinci hüküm' darlığında başarısız olan II. Mehmed, 1451'de tahta çıktığında herkeste birinci hükümdarlık dönemine ait hatıralar canlanmıştı. Tahta çıktığı sırada ayaklanan yeniçeriler Veziriazam Çandarlı Halil Paşanın nüfuzu ile zorla sakinleştirilebildiler. Babasının Varna'dan sonra kazandığı II. Kosova Savaşı ve Balkanlardaki diğer başarıları, batıdan gelebilecek tehlikenin önüne önemli ölçüde set çekmişti. Ancak, II. Mehmed'in ilk hükümdarlığındaki başarısızlığı, hâlâ padişahlığını tehlikeye düşüren bir gölge idi ve bunu ortadan kaldırmak için yıllardır aklında olan İstanbul'un fethini gerçekleştirmesi gerekiyordu.
    İkinci  saltanatının başlarında gerek Anadolu'daki beylikler, gerekse Balkan devletleri ve Bizans, harekete geçerek Osmanlı

İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ
leti'nden tavizler koparmaya çalıştılar. II. Mehmed, Sırplara bazı zler vererek babası zamanındaki barış antlaşmasını yeniledi. V tıedik ve Bizans'la da antlaşmalar imzalandı. Bizans'a bazı topraklar ve İstanbul'da bulunan Orhan Çelebi için 300 bin akçe verilmesi taahhüt edilmişti. Ancak Bizans'ın istekleri bitmedi, daha sonra taleplerine yenilerini ekledi. Fakat bu ters tepti ve sultan 300 bin akçeyi vermekten de vazgeçti
    Osmanlı topraklarına giren Karamanlıların üzerine yürüyen genç padişah, onlara Alanya'yı bırakarak antlaşma yaptı. Dönüşünde isyan eden yeniçerileri şiddetli bir şekilde cezalandırdı ve ağaları Kurtçu Doğan'ı azletti. II. Mehmed bu kargaşa ortamı ve yeniçerilerin üzerindeki nüfuzu yüzünden Çandarlı Halil Paşayı görevinden uzaklaştıramamış, ancak onun çevresini dağıtarak kendi adamlarını Divân-ı Hümâyûn'a almıştır.
    SORU 6: İstanbul'un fethinde Bizans'a hangi gerekçeyle savaş ilan edildi?
    İstanbul'un fethi Türk tarihinin en büyük olaylarından birisidir. Bu konuda çok laf edilmiş, ancak az araştırma yapılmıştır. Bu yüzden birçok ilginç hadise fazla bilinmez. Fetih sırasındaki en ilginç hadise Osmanlılarla Bizans'ın arasının bir koyun alışverişi yüzünden bozulması ve bu olayın savaş sebebi olmasıdır. İstanbul'un fethinde tetiği ateşleyen hadise budur. İstanbul'un fethi için birçok sebep gösterilir. Ancak bu olaydan fazla bahsedilmez.
   II. Mehmed, tahta çıkarken karşılaştığı kargaşa ortamından çıkmasının tek yolunun İstanbul'un fethi olduğunu bildiği için, Karaman seferinden döner dönmez Anadolu Hisarı'nm karşısına bir kale  yapılmasını  emretti.  Bu  durum  karşısında  Bizans,   inşaat durdurulursa Şehzade Orhan için istediği paradan vazgeçeceğini bildirdi. Ancak II. Mehmed, babası II. Murad'm 1444 yılındaki Varna Savaşı'na giderken boğazdan geçişine Bizanslıların engel olduğunu, bu yüzden de babasının Rumeli tarafında bir kale yaptırmaya  ahdettiğini  söyledi.  Bizans  İmparatoru Konstantin bu kalenin yapılmasına mani olmak için Türklere karşı savaşılmasmı önerdiyse de, destekleyen olmadı.

101
   Hapisteki Türkleri serbest bırakan İmparator, Fatih'e de bir elci göndererek özür diledi. Ancak elçiye yüz vermeyen Fatih, bu hadisenin aradaki dostluğu bozduğunu ve Bizanslıların ya İstanbul'u teslim etmelerini, ya da savaşa hazır olmalarını söyledi. Böylece Osmanlılar Bizans'a resmen harp ilan ettiler. Çobanların esirgedikleri birkaç koyun Bizans'ın sonunun başlangıcıydı.
    İbn Kemal'in "Tevârih-i Al-i Osman" isimli eserinin yedinci cildi ile Tursun Beyin "Tarih-i Ebu'1-Feth" adlı kitabında bu şekilde anlatılan hadise, Bizanslı Dukas'm tarihinde de biraz değişik biçimde yer alır:
   "Rumeli Hisarı inşa edilirken Osmanlı ordusuna katılmak üzere  II.  Mehmed'in  eniştesi  olan İsfendiyaroğlu  da İstanbul önlerine geldi. Silivri civarlarında askerlerinin atlarının ekili tarlalara   girmesi  üzerine  köylülerle   aralarında  münakaşa  başladı. Atlara müdahale eden Bizanslı, bir seyis tarafından dövüldü. Bunun üzerine    köylünün    akrabaları   Türklere    saldırdılar.    İki   taraf arasındaki çatışmada birçok insan öldü. Daha sonra padişahın huzuruna çıkılıp durum anlatılınca, II. Mehmed köylülerin cezalandırılmasını emretti. Bizanslılar bu hadise üzerine şehrin kapılarını kapatıp, İstanbul'daki Türkleri hapse attılar. Sonradan özür dileyerek, esirleri serbest bırakırlarsa da iş işten geçmişti. Fatih, Bizans'a savaş ilan etti".
SORU 7: İstanbul kuşatması nasıl cereyan etti? 6 Nisan 1453'te Osmanlı ordusu Bizans surlarının önündeydi. 6 Nisan gecesinden başlanarak surlar top ateşi ile dövülmeye başlandı.   Surlarda  yıkılan  yerler,   müdafüer  tarafından  hemen dolduruluyordu.
    Osmanlı donanması da bu sırada Halic'e girmeye çalıştı, ancak muvaffak olamadı. 18 Nisan'da ilk büyük saldırı gerçekleştirildiyse de, dört saat süren hücumda bir netice alınamadı. 20 Nisan'da Papa'nın gönderdiği üç Ceneviz gemisi ile yapılan deniz muharebesi kaybedildi ve gemiler Halic'e girdi. Bu mağlubiyet Osmanlı ordusunda büyük bir moral bozukluğuna sebep oldu. Askerler
100
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
    Rumeli Hisarı'nın inşaatı hızla ilerliyordu. Üç burçlu olarak inşa edilen kalenin burçları Saruca, Çandarlı Halil ve Zağanos Paşalar tarafından, duvarlar ve diğer yerler ise bizzat padişah tarafından yaptırılıyordu. Binlerce insan inşaatta çalıştı. Boğazda bulunan eski bina harabeleri hisarın inşasında kullanıldı. Bu ge-lişmeye rağmen Bizans'la savaş durumuna girilmemişti. Ancak ' inşaat sırasında Bizanslı köylüler ve çobanlarla Osmanlı askerleri arasında zaman zaman çatışmalar meydana geliyordu, imparator Konstantin çaresiz bir şekilde engel olamayacağı bu faaliyeti seyrettiği gibi, Osmanlı askerlerine yiyecek de gönderiyordu. Osmanlı askerleri İstanbul'u gezebilirken, Bizanslılar da Osmanlı ordugâhında dolaşıyorlardı.
    İmparator, Osmanlı padişahından Rumların ekili tarlalarını korumaları için asker göndermesini bile istemişti. Bunu üzerine bir miktar asker gönderilmişti. Ancak bunların asıl amacı Osmanlı askerlerinin atları Bizanslıların çayırlarına girdiğinde, Rumların Türk atlarını kovmalarına engel olmaktı.
    1452 yılının yazına gelindiğinde Boğazkesen, yani Rumeli Hisarı tamamlanmıştı. Edirne'ye hareket eden padişah, askerlere de izin vermişti. Aylardır çalışmaktan yorulmuş olan Osmanlı askerleri çevrede dolaşıyorlardı. 1452 yılının Ağustos ayında bir grup Osmanlı askeri Beşiktaş ile Kâğıthane arasındaki Kanlıkavak denilen yerde rastladıkları Bizanslı çobanlardan koyun almak iste-diler. Ancak çobanlar koyunlarını satmadılar. Karşılıklı laf atılmasıyla başlayana sürtüşme, kılıç ve bıçakların çekilmesi ile büyük bir çatışmaya dönüştü. İki taraftan da yaralananlar oldu. Birkaç koyun da parçalandı. Olay yerine gelen diğer Osmanlı askerleri kavgayı durdurdular. Ancak çatışma haberi İstanbul'a kadar ulaşmıştı. Süvari ve piyade olarak olay yerine gelen Bizanslılar, Türklere saldırdılar. Bir kısmını şehid edip, bir kısmını da esir aldılar.
    Bu çatışma üzerine Bizans İmparatoru Konstantin şehrin kapılarını kapattırdı. İstanbul'da durumdan habersiz gezmekte olan Türkleri de hapse attırdı. Bir müddet sonra esirleri serbest bırak-tıysa da iş işten geçmişti. Bu çatışma Bizans'ın sonunu hazırlayan hadise oldu. Osmanlı tarihçileri bu olayla ilgili olarak Bizanslıların çobanlara yardım etmek isterlerken Osmanlı padişahına ihanet ettiklerini yazarlar.

İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ

102
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
arasında firarlar görülmeye başlandı. Osmanlı'nın buna cevabı, çok önceden düşünülmüş bir hamleyle oldu. Ormanlık alanda in«a edilmiş olan Osmanlı gemileri karadan hareket ettirilerek Halic'e indirildi. Bu basan üzerine Bizans'ın morali bozuldu, Osmanlı ordu. sunun cesareti arttı.
    7 ve 12 Mayıs tarihlerinde iki büyük saldın gerçekleştirildiyse de, bir netice alınamadı. Bunun üzerine Osmanlı toplarının çoğu Topkapı-Edirne Kapı arasına kaydırıldı ve bu bölgeye yüklenilmeye başlanıldı.
    Kuşatmanın uzaması, Avrupa'dan gelebilecek yardım yüzünden Osmanlı ordusunu zor duruma sokmuştu. Bu sırada Venedik donanması Ege'ye gelmişti. 25 Mayıs'ta Bizans'a son kez teslim ol çağrısı yapıldı. Bizanslılardan şehri teslim etmek isteyenler oldu. Ancak italyanlar buna şiddetle karşı çıktılar. Bu sırada Macarların, yardıma geldiği haberleri Osmanlı ordusunun moralini bozmuştu. Tehlike büyüktü. Sadrazam Çandarlı Halil Paşa, baştan beri savunduğu kuşatmayı kaldırma fikrinde ısrar etti. Ancak Zağanos Paşa, Şehabeddin Paşa, Turahan Bey ve Akşemseddin saldırıya devam edilmesi gerektiğini söylediler. Büyük bir saldırıya geçilmesi için karar alındı. Askere şehir alındığında üç gün yağma izni verildiği duyurusu yapıldı.
SORU 8: Son hücum nasıl yapıldı?
    Kuşatma esnasında Osmanlı ordusu zaman zaman çok zor durumlara düşmüştü. Çandarlı Halil Paşa, devamlı olarak kuşatmayı kaldırıp, Bizans'ı vergiye bağlama fikrini ileri sürüyordu. Ancak genç padişah o zamana kadar hiçbir İslâm hükümdarının alamadığı bu şehri almaya kararlıydı ve sonuna kadar ısrar etti. 28 Mayıs 1453'te bütün orduya İstanbul'a yapılacak son saldırı için hazırlanmaları emri verildi.1
    Hava açıktı. Güneş akşam üzeri gözden kaybolurken surlarda nöbet tutan Bizanslı askerlerin gözlerini kamaştırıyordu. Birden Osmanlı karargâhında bir hareketlilik başladı. On binlerce asker Bizans'a son darbeyi vurmak üzere harekete geçti. Surların önündeki hendekler  dolduruluyor,  toplar  ateşe  hazırlanıyor,  kılıçlar

103
İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ
 -izleniyordu. O sırada hava değişmiş ve yağmur başlamıştı. Ancak yağan yağmur Bizans'ın sonunun habercisiydi. Türk askerleri vağmura aldırış etmeden hazırlıklarına devam ettiler. Surların üzerinde endişe dolu gözlerle onları izleyen Bizanslıların yapacak bir
şeyleri yoktu.
   29 Mayıs sabahı gün ağarmadan genç padişahın emriyle savaş naraları atarak saldıran askerlerin sesleriyle son hücum başladı. Hiç durmadan çalan mehter askeri coşturuyordu. Bizanslılar bu seslere karşılık vermek için şehirdeki bütün kiliselerin çanlarını çalmaya başladılar.   Bir   tarafta   mehter,   diğer   tarafta   çanlar   çalıyordu. İstanbul halkı meleklerin ve azizlerin koruyuculuğuna kendilerini teslim etmişlerdi.  Ayasofya'ya doluşan halk eski bir kehanetin gerçekleşmesini bekliyordu. Düşman buraya geldiğinde karşısında melekleri bulacak, onlar da kılıçlarını çekerek kâfirleri cehenneme
göndereceklerdi.
    Osmanlı askerleri şehre dur-durak bilmeden saldırıyorlardı. Fatih  ilk  olarak  azapları ve  ordusundaki Hıristiyanları  surlara saldırttı. İşin en garibi Avrupalı Hıristiyanlardan Bizans'a birkaç yüz  kişilik  yardım   gelmişken,   Osmanlı  ordusunda   Alman'dan Macar'a, Hırvat'tan Sırp'a kadar binlerce Hıristiyan vardı. Hatta ganimet almak umuduyla şehre saldıran bu Hristiyanlann içerisinde Rum kökenli olanlar bile bulunuyordu. Osmanlı ordusunun en seçkin birlikleri surlara saldıran askerlerin arkasında düşmanın yorulmasını ve sıranın kendilerine gelmesini bekliyorlardı. Saatler süren çatışmaların ardından II. Mehmed son darbeyi vurmak üzere yeniçerileri savaşa soktu.
   Binlerce askerini arka arkaya şehid veren Osmanlı ordusu karşısında Bizans'ın dayanma direnci kalmamıştı. Şehre her taraftan saldırılıyordu.   Ancak  asıl  savaş  Topkapı-Edirnekapı  arasındaki surlarda oluyordu. Fatih, şehrin en zayıf kısmı olduğunu anladığı Topkapı-Edirnekapı arasındaki surları günlerce süren top ateşiyle tahrip ettirmişti. Bu yüzden asıl hücum bu bölgeden yapılmaktaydı. Bir gülle parçası şehrin en büyük savunucularından olan Cenevizli Giustiniani'yi yaraladı. Adamlarının komutanlarını alarak Haliç'teki gemilerine gitmeleri, Bizanslıların son direncini de kırdı. Bu sırada Topkapı civarındaki surlara çıkan Türk askerlerini gören Bizanslılar

105

104
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
haykırarâk şehrin iç kısımlarına doğru kaçmaya başladılar. Topkao surlarında   ardı   ardına   Türk   bayrakları   dalgalanmaya   başlat İstanbul bir anda "Şehir düştü, şehir düştü" sesleriyle çalkalanmaya başladı. Surlarda dalgalanan Bizans kartalı ve Aziz Markos'un asla^ bulunan   bayrakların   yerini   Türk   sancakları   almıştı.    Şehrin savunması çökmüştü. Binlerce Türk askeri içeriye girmeye başladı, Bizanslılar evlerine, ailelerinin yanına giderken, bir kısım ahali ile yabancılar Haliç'teki gemilere kaçıyorlardı. Öğlen olduğunda şehit tamamen Türklerin eline geçmişti. Şehir zorla alındığı için askerin yağma hakkı vardı. İstanbul üç gün yağmalandı.
    Durumun tehlikeli bir hal aldığını gören Bizans İmparatoru bir kısım adamlarıyla kaçarken, yolda ganimet arayan Osmanlı askerlerine rastladı. Sayıca az olan Osmanlı askerleri şehid olurken, yaralı durumda bulunan bir tanesi üzerine saldıran imparatoru öldürdü. Son imparator kim vurduya gitmişti. Fatih'in arattığı cesedi, daha sonra ölüler arasında bulundu. Kafası olmayan vücut Bizans kartalı işlemeli çoraplar ve zırhlarından tanınmıştı. İmparatorun cesedi Bizanslılara verildi. Ancak onun gerçek imparator olup-olmadığı şüpheliydi. Vefa semtindeki isimsiz bir mezarın son Bizans İmparatoru Konstantin'e ait olduğu söylendi, durdu.
    Şehir tam olarak Osmanlıların eline geçince artık Fatih unvanını kazanmış olan II. Mehmed şehre yeniçerileri ve vezirle' riyle birlikte girdi. Kafile şehrin sokaklarından geçerek, Ayasofya'ya geldi. Burada atından inen genç hükümdar, yerden aldığı bir avuç toprağı kavuğunun üzerine serpti. Bu hareketi ile Allah'a sığındığını belirtiyordu. Ayasofya'ya girdi. Bir müddet sessizce bekledi. Belki de bu zafer için şükrediyordu. Bu sırada bir askerin kilisenin mermerlerini sökmeye çalıştığını gördü. Askere kızarak bunların ganimet olmadığını söyledi. Bu yapılar padişahındı.
    Kilisenin içerisinde korku ile bekleşen Bizanslıların emniyet içerisinde evlerine götürülmelerini söyledi. Daha sonra kilisenin camiye dönüştürülmesini emretti. Ulemadan birisi ezan okudu. Fatih, namaz kıldıktan sonra bu zaferi için dua edip, Ayasofya'dan ayrıldı. Eski İmparatorun sarayına gitti. Sarayın harap salonlarını dolaşırken, yanındakiler padişahın şu mısraları söylediğini duydular:

İSTANBUL
KUŞATMALARI VE FETHİ t'
ıen"—
SORU 9: İstanbul'un fethi açık unutulan bir kapıdan
oldu?
rni
   Hammer'den Stefan Zvveig'e kadar birçok batılı tarihçi ve edebiyatçı İstanbul'un fethinin son safhasını şu şekilde anlatırlar; Surların arasında dolaşan birkaç Türk askeri Edirnekapı ile Eğrikapı arasında   bulunan   "Kerkoporta/Cambazhâne"   denilen   yayalara ayrılmış küçük kapılardan birisinin akim alamayacağı bir unutkanlık yüzünden açık kaldığını görürler. Diğer askerlere de haber verilir ve Türkler   bu   kapıdan   girerek  İstanbul'u   fethederler.   Herkesin unuttuğu bir kapı olan Kerkoporta, küçücük bir rastlantı, dünya tarihinin gidişini değiştirmiştir.
    Bu bilgi sadece Dukas Tarihi'nde vardır ve dönemin diğer kaynakları ile uyuşmaz. Dönemin Türk kaynakları ile Barbaro ve Dolfin incelendiğinde fethin son aşamasının hiç de bu şekilde olmadığı anlaşılmaktadır.
    Açık kapı söylentilerinin gerçekle alakası yoktur. Fethin şokunu atlatmak ve şehrin Türklerin eline geçmesini küçümsemek için çıkarılmıştır. Bu rivayet batıda çok yaygındır. Ancak yerli ve yabancı tarihlerin çoğuna göre Türk askerleri bugünkü Topkapı'ya yakın bir yerden savaşarak şehre girmişlerdir. Nitekim bu bölgenin ismi de, surların gördüğü tahribat sebebiyle, fetihten sonra Top Yıkığu Mahallesi olarak anılmıştır.
    SORU   10:   İstanbul'un fethi   Hristiyan   dünyasında nasıl karşılandı ?
    İstanbul'dan kaçanların Ege'deki adalara varmasından sonra, istanbul'un düştüğü haberi her tarafa yayıldı. Mektuplar yazılarak hızlı gemilerle Venedik senatosuna ve papaya gönderildi. 29 Haziran akşamı haber İtalya'ya ulaşmıştı. Mektup senatoda okunduğunda salonu derin bir sessizlik kapladı. Senato üyeleri korku ve şaşkınlık ile birbirlerine baktılar. Ağıtlar, çığlıklar birbirini takip

106
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
etti. Kimisi saçını başını yolarken, kimisi de göğsünü yumruk luyordu.
    Hıristiyan dünyası bugün dahi atlatamadığı bir şoka girmişti Kimse bu duruma inanamıyordu. Kimisi Bizans'ın yardımına gi. dilmediği için Avrupa'daki Hıristiyan devletleri suçlarken, kimisi de Bizanslıların işledikleri günahların sonucunda bunların olduğunu ifade ediyordu. Haber yayıldıkça her yerde yeni bir haçlı seferi düzenleme fikri hakim oldu. Haber papaya ulaştığında, Papa V. Nicolas, "Hıristiyanlığın utancıdır bu!" diye bağırmıştı. En başta papa olmak üzere birkaç yıl heyecanla birlik sağlamaya çalışıldıysa da, namuslarını kurtaracak bir sonuca varamadılar.
    italya'dan Sırbistan'a herkes sıranın kendilerine geldiğine inanıyor ve korkuyordu. Vaizler şehir şehir dolaşarak halka durumu duyurdular. İnsanların günahları yüzünden Doğu Roma'nın başkentinin Türklerin eline geçtiği, eğer insanlar dine dönmezlerse Fatih'in Roma'ya kadar geleceğini anlattılar.
    İstanbul'un Türklerin eline geçmesi Hıristiyan dünyasında birçok ağıt yakılmasına sebep oldu. Bir Venedik şiirinde Hıristiyanlığa şöyle sesleniliyordu: "Ağıtlar yaksın, korkunç düşüşüme gökyüzü ve bütün Hıristiyanlar! Bu ne biçim kader. Hıristiyanları körleştiren günahım ne benim. Felaketin bana yaklaştığını görmedi mi onlar". Bir diğer anonim çağrıda da Hıristiyanlar bir araya gelmeye çağrılıyordu: "her şeye kadir Tanrım lütfunla Hıristiyanlığa güç ver. Barış ve birlik sağla. Ne Yunanistan'da ne Asya'da ve ne Avrupa'da tek bir Türk kalmayana kadar kovalamamız için bize büyük bir ordu kurmayı nasip et ".
    Hıristiyanlar İstanbul'un Türklerin eline geçmesini Romalıla-rın Kudüs'ü yakıp yıkması, Hazreti İsa'nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi insanlık tarihindeki büyük felaketlerden birisi olarak algıladılar.
    SORU 11: Fethin Osmanlı tarihinin gelişimine ne tesirleri oldu?
    İstanbul'un fethi genç padişaha sonsuz bir kudret ve otorite sağlamıştı. Fetih öncesi büyük karışıklıklar içerisinde çalkalanan

107
İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ
f
!
Osmanlı Devleti bu fethin getirdiği büyük prestijle hem İslâm dünyasının en parlak devleti haline geldi, hem de düşmanları üzerinde psikolojik yılgınlık yarattı. Fatih fetihten hemen sonra iktidarını sınırlayan Çandarlı'yı görevden aldı ve bir müddet sonra öldürttü. Aynı şekilde hükümdarlığı üzerinde bir tehdit olarak gördüğü Orhan Çelebi de fetih sırasında ortadan kalkmıştı.
   Fatih'in veziriazamlarının sonuncusu hariç hepsi kapıkulu kökenlidir. Bu durum hükümdara aristokrat Türk ailelerinin nüfuzundan kurtulması imkânını vermiştir. Ancak her şey devşirmelere bırakılmamış, dinî, idarî ve malî bürokrasi Türk kökenlilerden teşkil edilmiştir. Böylelikle kapıkulları ile Türkler arasında bir denge kurularak devlet yönetiminde tek söz sahibinin padişah olması sağlanmıştır. Halil İnalcık, fetret devrinin gerçek bitişinin İstanbul'un fethi ile olduğunu söyler. İstanbul'un fethi öncesinde sallanan imparatorluk, fetihle kazandığı büyük itibar sayesinde dünya siyasetine yön verecek bir imparatorluk olma yoluna girdi.
  H. İnalcık, fetih sayesinde II. Mehmed'in kendisini cihanşümul bir   imparatorluğun   temsilcisi   olarak   gördüğünü,   mutlak   ve hudutsuz bir iktidar kazandığını belirtir. Bu durum merkeziyetçi devletin kurulabilmesini ve devamlı fütuhat faaliyetlerinde bulu-nulabümesini sağladı. Fatih'in cihanşümul hakimiyet fikrinin temelleri geniş bir yelpazeden oluşuyordu: Türk-Moğol hükümdarlık geleneği, İslâmî hilafet telakkisi ve Roma imparatorluk fikri. Fatih, fetihten sonra kendisini Roma İmparatorluğu'nun yegane varisi sayarak, Bizans İmparatorları ile akraba bütün sülaleleri (Trabzon Rum İmparatorluğu, Mora Despotları vs) ortadan kaldırmak için faaliyete geçmişti. H. İnalcık, Fatih'in şahsında Türk-İran-İslâm ve Roma  hükümdarlık   geleneklerini  birleştiren   Osmanlı  padişahı tipinin doğduğunu belirtir.
     SORU 12: İstanbul'un fethi ile  ilgili bilgilerimizin kaynakları nelerdir?
    İstanbul'un fethi hakkında Türk kaynakları çok az bilgi verirler ve aralarında tutarsızlıklar vardır. İstanbul'un fethi ile ilgili bilgilerimizin çoğunu Bizans ve Latin kaynaklarından öğreniyoruz.
     
108

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ

109

     Aşıkpaşazâde, Tursun Bey, İbn Kemal, Tacizâde Cafer Çeı ı. Kıvamı, Bihişti Ahmed Sinan Çelebi, İdris-i Bitlisi, Oruç g ' Karamanlı Mehmed Paşa, Şükrullah, Sarıca Kemal, Gelibot ' Mustafa Âlî, Mehmed Neşri, Enveri, Lütfi Paşa, Muhyiddin Nişancı Mehmed Paşa, Hoca Sadeddin, Evliya Çelebi, Sola] Mehmed Hemdemi Çelebi, Zaim Mehmed, Mustafa Cenabi, Hezarfen Hüseyin, Müminzâde Hasib, Abdulgaffar Kirimi, Abdut. rahman Hibri, Ahmed Süheyli, Şaban Şifahi ve Müneccimbaa Ahmed Dede gibi çağdaş veya daha sonra yaşamış olan birçok Osmanlı tarihçisinin eserleri ile Anonim Tevârih-i Âl-i Osmânlarda İstanbul'un fethinden bahsedilir. Ancak Türk tarihçilerinin eserlerinde fethe dair verilen bilgiler son derece azdır. İstanbul'un fethi sırasında bu bahsettiğimiz tarihçilerden Aşıkpaşazâde ve Tursun Bey hazır bulunmuşlardır. Osmanlı tarihçileri arasında İstanbul'un fethine dair en geniş bilgi Tursun Beyin tarihinde bulunur.
i	Mikhail Kritovulos, Laonikos Khalkokondyles, Mikhail Dukas,
ı	Nicolo Barbaro, Polonyalı Yeniçeri Mihailoviç, Tedaldi, Sphrantzes,
{	Sakızlı     Leonardo,     Riccherio,     Lomellino,     Dolfin,     Kievli
1	İsodor,Samuele, Nestore Skender gibi Bizanslı ve Latin tarihçilerin
n	eserlerinde veya yazdıkları mektuplarda İstanbul'un fethi ile ilgili
g	önemli   bilgiler   bulunur.   Özellikle   Dukas,   İstanbul'un   fethini
S	teferruatlı olarak anlatır ancak fetih sırasında İstanbul'da bulun-
^      madığından verdiği bilgilerde tutarsızlıklar vardır, bi
nı     Bibliyografya dü
ol-      Anonim Tevârih-i Al-i Osman, neşr. F. Giese, haz. Nihat Azamat, İstanbul 1992.
       Anonim Osmanlı Kroniği (1299-1512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul
tes	2000.
Enverî, Düsturnâme, yay. Mükrimin Halil (Yinanç), İstanbul 1928.
sağ]      Gelibolulu Mustafa Âli, Kitâbü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, 1/2, haz. İ. Hakkı Çuhadar vd., Kayseri 1997.
  
d'dî   Tevârih'i Âl-i Osman   (1299-1523), haz.  Necdet Öztürk, Hal  ' İstanbul 1991.
goca Sadeddin, Tacü't-Tevârih, II, İstanbul 1279. Uehmed Neşri, Kitâb-ı Cihan-nümâ, Neşri Tarihi, I, yay. Faik Reşit Unat-Mehmed Altay Köymen, Ankara 1987.
Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah, Camiü'd-düvel, Osmanlı Tarihi (1299-1481), haz. Ahmet Ağırakça, İstanbul 1995.
OruçBeğ Tarihi, haz. Nihal Atsız, İstanbul 1972.
Osmanlı Tarihleri, I, haz. Nihal Atsız vd., İstanbul 1949.
Sarıca Kemal, Selatîn-nâme, haz. Necdet Öztürk, Ankara 2001.

Solak-zâde Tarihi, I, haz. Vahid Çabuk, Ankara 1989.
İbn Kemal, Tevârih-i Âl-i Osman, VII. Defter, haz Şerafettin Turan,
       Ankara 1991. Kıvamı, Fetihnâme-i Sultan Mehmed, haz. Franz Babinger, İstanbul
       1955. Abdurrahman Sağırlı, Mehmed bin Mehmed Er-Rûmî (Edirneli) nin
Nuhbetü't-Tevârih   ve'1-Ahbâr'ı   ve   Târih-i  Âl-i   Osman'ı,
Marmara    Üniversitesi   Türkiyat   Araştırmaları   Enstitüsü,
       Doktora Tezi, İstanbul 2000. Tursun Bey, Târih-iEbü'1-Feth, haz. Mertol Tulum, İstanbul 1977.
Nicolo Barbaro, Konstantiniye Muhasarası Ruznâmesi, çev. Şemsettin S. Diler, İstanbul 1976.
Zorzi Dolfin,  "1453 Yılında İstanbul'un Muhasara ve Zabtı", çev.
Samim ve Suat Sinanoğlu, Fatih ve İstanbul, 1/1 (İstanbul
1953), s. 19-62.
Dukas, Bizans Tarihi, çev. VL. Mirmiroğlu, İstanbul 1956. Kritovulos, İstanbul'un Fethi, haz. Muzaffer Gökman, İstanbul 1967.
N. Iorga, "İstanbul'un Fethi Hakkında İhmal Edilmiş Bir Kaynak", çev.
Fazıl Işık-Adnan Erzi, Belleten, sayı: 49 (Ankara 1949), s. 83-
       100. Şehir Düştü! Bizanslı  Tarihçi Françis'den İstanbul'un Fethi,  çev.
Kriton Dinçmen, İstanbul 1992.

111

110
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Yeorgios Françes, "Bir Bizans Tarihçisinin Kaleminden Fâtih
Mehmed", çev. Kevork Pamukciyan,  Hayat-Tarih, sayı: 4 (İstanbul 1969), s. 21-23.
Agostino Pertusi,  İstanbul'un Fethi, I, Çağdaşların Tanıklığı, çev Mahmut Şakiroğlu, İstanbul 2004.
Bir Yeniçerinin Hatıratı, çev. Kemal Beydilli, İstanbul 2003.
Ahmed Muhtar Paşa, FethA CelîlA Konstantmiyye, İstanbul 1994.
Adnan Adıvar, "İstanbul'un Fethi Sırasında Bizans ve Türk Kültür Vaziyeti", Tarih Dergisi, sayı: 9 (İstanbul 1954), s. 1-13.
Gabor Agoston, "15. Yüzyılda Batı Barut Teknolojisi ve Osmanlılar", Toplumsal Tarih, sayı: 18 (İstanbul 1995), s. 10-15.
Mahmut Ak - Fehameddin Başar, İstanbul'un Fetih Günlüğü, İstanbul 2003.
Ahmet Ateş, "İstanbul'un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmed Tarafından Gönderilen Mektuplar ve Bunlara Gelen Cevaplar", Tarih Dergisi, sayı: 7 (İstanbul 1953), s. 11-51.
	, "Fetihden Az Sonra Bir İstanbul Tasviri", Fatih ve İstanbul,
1/1 (İstanbul 1953), s. 17-18.
Ekrem Hakkı Ayverdi, "Rumeli-Hisarı ve İstanbul'da İlk Osmanlı Kitabesi", Fatih ve İstanbul, 1/1 (İstanbul 1953), s. 63-98.
Franz Babinger, Fatih Sultan Mehmet ve Zamanı, çev. Dost Körpe,
       İstanbul 2003. Enrico Basso, İstanbul'un Fethini Müteakip İstanbul'daki Hristiyan
Casusların Raporları", Osmanlı, I (Ankara 1999), s. 247-252.
Şerif Baştav, Bizans imparatorluğu Tarihi, Son Devir (1261'1461),
       Ankara 1989.
	, "XIV. Asırda Yazılmış Grekçe Anonim Osmanlı Tarihine
Göre İstanbul'un Muhasarası ve Zabtı", Belleten, sayı: 69
       (Ankara 1954), s. 51-82.
	, "Fatih İstanbul'u Kimlerden Aldı?", Türk Kültürü, sayı: 32
(Ankara 1965), s. 501-507.

İSTANBUL KUŞATMALARI^ FETHİ
Cenard, "Tarih ve Efsaneye Göre Arapların İstanbul Seferleri", çev. İsmail Hami Danişmend, İstanbul Enstitüsü Der-gisi, II (İstanbul 1956), s. 213-259.
Uustafa Cezar vd., Mufassal Osmanlı Tarihi, II, İstanbul 1958. İsmail Lütfi Çakan, "Fetih Hadisi", Hadislerle Gerçekler, II, İstanbul
1993, s. 251-255.
Hüseyin Dağtekin, İstanbul'un Fethinde Kullanılan Yürür Kuleler", Dil ve Tarih'Coğrafya Fakültesi Dergisi, IX/l-2 (Ankara 1951), s. 153-163.
_—	, "Rumeli-Hisarının Askerî Ehemmiyeti", Fatih ve İstanbul, 1/2
(İstanbul 1953), s. 117-137.
İsmail Hami Danişmend, Fatih 'in Hayatı ve Fetih Takvimi, I-II, İstanbul 1953-1955.
	, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, I, İstanbul 1971.
Melek Delilbaşı, "Türk Tarihinin Bizans Kaynakları", Cogito, sayı: 17
       (İstanbul 1999), s. 339-351. Feridun Dirimtekin, İstanbul'un Fethi, İstanbul 1976.
	, Fetihden Önce Haliç Surları, İstanbul 1956.
Feridun   Emecen,   "İstanbul'un   Fethine   Giden   Yol   1451-1453", Toplumsal Tarih, sayı: 17 (İstanbul 1995), s. 22-29.
	, "İstanbul'un Fethi", TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIII, 212-
220.
?	, "İstanbul'un Fethi", Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S.
Koca, Ankara 2002, s. 312-321.
	, İstanbul'un Fethi Olayı ve Meseleleri, İstanbul 2003.
İsmail Hikmet Ertaylan, Fâtih ve Fütuhatı, I, İstanbul 1953.
Fethin 511'inci Yıldönümü Konferansları, İstanbul 1964.
Albert   Gabriel,   "Rumeli  Hisarı",   çev.   Fehmi  Karatay,   İstanbul
        Enstitüsü Dergisi, V (İstanbul 1959), s. 101-131. Tayyib Gökbilgin, "İstanbul'un Fethi", İslâm Ansiklopedisi, V/2, s.
       1185-1189. Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerine Tetkikler, Vesikalar, I, Ankara 1987.
        
112
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
	, "İstanbul'un Fethinin Yakın Sebepleri", Dil ve Tarih
        Fakültesi Dergisi, XI (Ankara 1953), s.345-354.
	,   "Bursa  Seriye   Sicillerinde  Fatih  Sultan  Mehmed'in Fe
       manian", Belleten, sayı: 44 (Ankara 1947), s. 693-709.
	, "Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi ve İmparatorluk"
        Türk Kültürü, sayı: 20 (Ankara 1964), s. 64-71.
	, "Osmanlı Devletinin Yükselişi Fatih Sultan Mehmed", İslğm
Tarihi Kültür ve Medeniyeti, I, çev. Hulusi Yavuz, İstanbul
       1988, s. 301-314.
	,   "Fâtih   Sultan  Mehmed  Tarafından  İstanbul'un  Yeniden
İnşaası", çev. Fahri Unan, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim
Fakültesi Dergisi, sayı: 3 (Samsun 1988), s. 215-225.
	, "Mehmed II", İslâm Ansiklopedisi, VII, 506-535.
	,   "Türkler   (Osmanlılar:   Başlangıçtan   XVI.   asrın   sonuna
       kadar)", İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 295-299.
	, "İstanbul-Türk Devri", TDVİslâm Ansiklopedisi, XXIII, 220
       vd.
	, "Fatih, Fetih ve İstanbul'un Yeniden İnşası", Dünya Kenti
        istanbul, İstanbul
	, Osmanlı İmparatorluğu, Klâsik Çağ (1300*1600), çev. Ruşen
Sezer, İstanbul 2003.
ts., s. 22 -37.
Kenan İnan, "Fatih Sultan Mehmed-İstanbul'un Fethi ve Etkileri",
Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002,
       s. 279-311. istanbul Armağanı, I, Fetih ve Fatih, haz. Mustafa Armağan, İstanbul
       1995. İbrahim Kafesoğlu, "XII. Asra Kadar İstanbul'un Türkler Tarafından
Muhasaraları", İstanbul Enstitüsü Dergisi, III (İstanbul 1957),
       s. 1-16. Hasan Kazankaya, İstanbul'un Fethi ve Fethin Karanlık Noktalan, I-II,
       İstanbul 1990. Mehmet Ali Kılıçbay, "İstanbul'un Latinler Tarafından Zabtı (1204)",
Tarih ve Toplum, sayı: 18 (İstanbul 1985), s.31-35.

İSTANBUL KUŞATMALARI VE FETHİ
in Kunt, "Siyasal Tarih (1300-1600)", Türkiye Tarihi, Osmanlı Devleti 1300-1600, II, ed. Sina Aksin, İstanbul 1988, s. 76-93. v   nis Kordatos, Bizans'ın Son Günleri, çev. Muzaffer Baca, İstanbul
1999.
Necati Lugal-Adnan Erzi, "Fatih Sultan Mehmed'in Muhtelif Seferlerine Ait Fetihnameler", İstanbul Enstitüsü Dergisi, III, İstanbul 1957.
*_ji Maner, "Fethe Fâtih'e Dair", Hayat-Tarih, sayı: 12 (İstanbul
      1970), s. 28-34. Robert Mantran, Osmanlı imparatorluğu Tarihi, 1, çev. Server Tanilli,
İstanbul 1992.
V. Mirmiroğlu, Fatih'in Donanması ve Deniz Savaşları, İstanbul 1946. Donald M. Nicol, Bizans'ın Son Yüzyılları (12614453), çev. Bilge
Umar, İstanbul 1999.
Abdulkadir Özcan, İstanbul'un Fethinin Doğu ve Batı Dünyalanndaki Etkileri", Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakül-tesi, Sosyal Bilimler Dergisi, sayı: 4 (İsparta 1999), s. 99-104.
	, "Akşemseddin, Fatih ve Fetih", Uluslar Arası Kuruluşunun
700.   Yıl Dönümünde Bütün   Yönleriyle  Osmanlı Devleti Kongresi, Konya 2000, s. 245-250. Hans Pfeffermann,  Rönesans Papalarının   Türklerle işbirliği,  çev.
Kemal Beydilli, İstanbul 2003.
S. Runciman-N. Rubistein-R. R. Betts-B. Lewis-P. Wittek, "İstanbul'un Sukutu", çev. Orhan Saik Gökyay, İstanbul Ens-titüsü-Dergisi, II (İstanbul 1956), s. 183-212.
Steven Runciman, Konstantiniyye Düştü, çev. Derin Türkömer, İstanbul 1972. G. Schlumberger, İstanbul'un Muhasarası ve Zabtı, çev. M. Nahid,
       İstanbul 1330. Mithat Sertoğlu, "İstanbul Kaç Defa Muhasara Edilmişti?", Resimli
        Tarih, IV/41 (İstanbul 1953). Stanford J. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, I, çev.
Mehmet Harmancı, İstanbul 1982.

 SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Tarih Boyunca istanbul Semineri, İstanbul 1989. Franz Taeschner, "1453 Yılına Kadar Osmanlı Türkleri", çev. Necini Ülker, Tarih İncelemeleri Dergisi, V (İzmir 1990), s. 283-306. Selahattin    Tansel,    Osmanlı   Kaynaklarına    Göre   Fatih    Sultan
Mehmed'in Siyasi ve Askeri Faaliyetleri, Ankara 1971. Şehabeddin Tekindağ, Fatih'den III. Murad'a Kadar Osmanlı Tarihi (1451-1574), Ders Notları, İstanbul 1977.
	, "İbn Kemal'e Göre Fâtih'in İstanbul Muhasara ve Zabtı", İs-
tanbulEnstitüsü Dergisi, I (İstanbul 1955), s. 1-12.
	, "İstanbul Kuşatmasında İki Önemli Olay",  Tarih Dergisi,
       sayı: 33 (İstanbul 1982), s. 1-6. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Çandarh Vezir Ailesi, Ankara 1986.
	, Osmanlı Tarihi, I, Ankara 1988.
Tahsin Ünal, "İstanbul Fethinin Teknolojik ve Manevi Yanları", Türk
        Kültürü, sayı: 32 (Ankara 1965), s. 727-735. Süheyl Ünver, İstanbul'un Mutlu Askerleri ve Şehit Olanlar, Ankara
1976.
Nicolas Vatin, "Osmanlıların Yükselişi 1392-1512", Osmanlı İmpa-ratorluğu Tarihi, 1, ed. Robert Mantran, çev. Server Tanilli, İstanbul 1992, s. 43-143.
Ali Yardım, "Fetih Hadisi Üzerine Bir Araştırma", Diyanet işleri Başkanlığı Dergisi, XIII/2, s. 116-123. Refet Yinanç, "Fatih'in Türkçe İstanbul Fetihnamesi", Türk Dünyası
        Araştırmaları, sayı: 29, (İstanbul 1984), s.18-23. Stefanos Yerasimos, Kostantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, İstanbul
       1993. Stefan  Zweig,  "Bizans'ın  Fethi",   Yıldızının  Parladığı Anlar,  çev.
       Burhan Arpad, Ankara ts., s. 3-27. /.   Uluslararası İstanbul'un Fethi Konferansı  (24-25 Mayıs 1996),
       İstanbul 1997. 2. Uluslararası İstanbul'un Fethi Konferans (30-31 Mayıs-1 Haziran
1997), İstanbul 1997.
Hakkı    Dursun    Yıldız,    "İstanbul'un    Müslümanlar    Tarafından Muhasaraları", Lâle, VI (İstanbul 1982), s. 27-32.

II. BÂYEZİD
    SORU   1:   II.   Bâyezid'i   şehzade   iken  babası   niçin azarladı?
    Fatih Sultan Mehmed, büyük oğlu Bâyezid'in ismini tesadüfen vermemişti. Bu isim Timur yenilgisine rağmen Osmanlı tarihinde gazanın ve fütuhatın en büyük temsilcisi olan dedesi Yıldırım Bâyezid'den gelmekteydi. Ancak Fatih'in büyük ümitler bağladığı ve dedesi gibi bir komutan olmasını beklediği oğlu babasının sağlığındayken bambaşka bir yola girmişti. Bâyezid, Amasya'da sancakbeyi iken çevresinin tesiri ile aşırıya kaçan eğlence meclislerinde gününü gün ediyordu. Şehzade iyice yoldan çıkmış, afyon türü maddeler de kullanmaya başlamıştı.
Şehzade Bâyezid, Hızır Paşazade Mahmud ve Müeyyedzâde Abdurrahman isimli iki kişinin tesiri ile eğlence meclislerine ve afyona alıştırılmıştı. Durumu haber alan Fatih şehzadenin bu duruma düşmesinin asıl sorumlusu olarak, Bâyezid'e devlet işlerinde yardımcı olması ve danışmanlık yapması için orada bulunan Lala Fenârizâde Ahmed Beyi sorumlu tuttu. Lalaya 5 Nisan 1479 tarihli bir ferman göndererek, bu duruma niçin engel olmadığını sordu. Feridun Beyin, Münşeâtü's-Selâtin isimli eserinde yer alan mektupta Fatih, Lala'ya şunları söylüyordu: "Şerefli oğlumun lalası Ahmed
   Bütün dünyanın boyun eğdiği yüce buyruk sana ulaştığında bilesin ki, şu anda oğlum Bâyezid'in hizmetinde olan Mahmud -ki insanlar arasında ahlaksız huylarının sayısı bilinmez- ve de oğlum ile yakın dostluğu bulunan talebe zümresinden Abdurrahman isimli arkadaşının -ki halkın dilinde Müeyyedoğlu ismiyle anılmıştır-, öldürülmelerini icap ettirecek hayli uygunsuz ve hoş olmayan tavırları ortaya çıkmıştır. Daha önceden de Uğurlu Mehmed'in kaçmasına ve Alaüddevle Beyin hapse konulmasına ve Aşık
   
 SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Beyin öldürülmesine sebep olmuşlardı. Ayrıca oğlumun hazinesinin idaresine hıyanet ehli, hayırsız adamları sokup para kaybına yol açtıkları ve Sivas Vilayeti'nin küçüğünden büyüğüne herkesin onlardan ne derecede eziyet çektikleri, benim katıma ayrıntılı olarak bildirilmiş, onların suçlan ve kötü işleri hakkında en ayrıntılı şekilde haberdar olmuşumdur. Bahsedilen kötülüklerinden başka benim oğlumu kendi tabiatı çizgisinden çıkarmışlar, verdikleri telkinlerin yol açtığı şaşkınlık ortamından oğlumun zihni paramparça olmuş. Garip macunlar ve de afyon şurubu ve afyondan yapılmış nice tuhaf keyif verici maddeler getirip, birçok yararlarından ve güzel faydalarından bahsederek insanlık dairesinden çıkarıp mizacına rahatsızlık getirmişler. Sen orada ne iş için oturup duruyorsun ve ne bekliyorsun? Böyle bir edepsizliğin farkına varamamak akıl sahibi insanlara yakışan bir tavır değildir. Eğer bilgin dahilinde olup da bilmezden geliyorsan, bundan büyük hıyanet daha nasıl olur? Şimdi bu hususa bir düzen vermek için seni idam ettirmek en öncelikli iş olurdu. Lakin oğluma verdiğin hizmetin şerefi için ve atalarının yüzü suyu için günah defterine af kalemi çekip, suçunun lekesini merhamet mürekkebiyle kapattım. Ancak bir şartla ki, hüküm vardığı anda bir an bile ertelenmesine fırsat vermeden bütün işlerini bırakıp, emrimi okuyup, orada söylendiği gibi hareket etmelisin.
   Şimdi fermanım budur ki: O bedbahtların kirli vücutları oğlumun muhabbet dairesinden uzaklaştırıla. Sen benim güvendiğim sadık kulum olduğundan, benim zihnimde çeşitli tereddütler oluştuğu için ortadan kaldırılması lazım olan bu durum senin tedbirine bırakıldı. Bundan maksadın, oğlumun zihnine bir bozukluk gelme ihtimaline karşın kendi istikbalini, ırz ve namusunu korumak için olduğunu kendisi de kabul etse gerektir. Şimdi ne şekilde mümkündür? Devlet tarafından hüküm gönderip timar ve maaş verilmekle mi yoksa İstanbul'a davet edip yaramazlıklarına uygun bir çare ile mi olur? Sen benim güvenilir ve doğru bir hizmetkârımsın. Senin tedbirinin mükemmelliğine sonsuz mertebe inancım vardır. Senden umarım ki, hıyanetleri

117
r
 O. BÂYEZİD
bu kadar ortada, velinimetlerine ve efendilerine fenalık kasteden, bütün kötülüklerin sebebi olan bu iki insanı yok etmek sevabın ta kendisidir. Belki bunun karşılığı olarak dünya ve ahirete ait güzel faydalar ve bol sevap bulacaksın. Uygun olan odur ki, bir yolunu bulup macun ile veya esrar ile veya başka bir yolla ikisini de acele olarak yok edesin. Benim yüce tahtım hizmetinde, Allah'a yemin olsun ki bundan önemli iş ve faydalı hizmet yoktur. Hem o bedbahtların yaptıklarının yazılı suretini ayrıntılı olarak hem de oğlumun macunları, afyon, afyon şurubu ve diğer keyif verici tohumları ne şekilde kullandığını ve ne zamandan beri buna başlamış olduğunu yazıp bildiresin. Fermanımın sana ne günde, ne zamanda, ne saatte vardığını; senin de ne zaman işe koyulduğunu ve ortadan kaldırma yollarından hangisini tercih ettiğini yazıp bildiresin. Son derecede uyanık ve dikkat üzere olasın ki, fermanın içeriğinden senden başka kimse haberdar olmaya. Fermanımı okuyanlar orada söylenenlerin gerçekliğini ve doğruluğunu kabul edip, gereğine göre davranıp başka türlü bir harekete giriş-meyeler. 1479 senesi Nisan ayının 5. günü İstanbul'da yazıldı".
    II. Mehmed, fermanında lalaya, şehzadenin bu duruma gelmesinden dolayı suçun kendisinde olduğunu ve bunun cezasının da idam olduğunu söylüyordu. Ancak lala geçmişteki gerek kendisinin gerekse ailesinin hizmetleri dolayısıyla affedildi ve şehzadeyi gizlice bu durumdan kurtarması emredildi.
    Lala Fenârizâde Ahmed Bey ise padişahın fermanını aldıktan sonra şu cevabı vermişti:
   "Ulu dergâha ve yüce divana değersiz ve kıymetsiz kulun arzı budur ki:
   Gönderdiğiniz fermanın muhtevasında, şehzade hazretlerinin adamlarından Mahmud ve Müeyyedzâde Abdur-rahman isimli kimselerin bedbahtlıklarından dolayı ortadan kaldırılmalarının elzem olduğundan bahsedilmiş ve yok edilmeleri ne şekilde gerçekleşir ise geciktirilmeden yerine getirilmesi    emredilmişti.    Zikr    olunan    bedbahtların,

SORU 2: II. Bâyezid tahta nasıl çıktı?
Fatih'in üç oğlu olmuştu. Ancak ortanca oğlu Mustafa baba
sının sağlığında zehirlenerek öldürüldüğü için Fatih'in ömrünüt	,-,      ~ i       -r.       ?	111         11
.       i    .ı .    -i    i	i    n.  ..i     ~,    r,-     -ı    A	»J	kapılarını açtı. Cem bultan, Bursa ya girince padişahlığını ilan edip,
sonlarında ıkı oğlu hayattaydı. Buyuk oğlu Bayezıd, Amasya d;	,,.,,..        ,	\         i
,,     ,.„.	.       . .. ...    „,   ~,     ,.     ..	..    ir        .i	hutbeyi kendi adına okuttu ve para bastırdı.
sancakbeylığı yaparken, kuçuk oğlu Cem m görev yen ise Konya ıdı
    Fatih'in ölümünden sonra devlet adamları tahta kimin gecece? Cem Sukan daha sonra ağabeyine bir heyet göndererek Os-konusunda ikiye bölündüler. Veziriazam Karamanı Mehmed Pa§a manİ1 ülkesini Anadolu ve Rumeli olarak ikiye bölmeyi teklif etti. Şehzade Cem'in tahta geçmesini arzu ediyordu. Ancak devle Heve«e bulunan Çelebi Mehmed'in kızı Selçuk Hatun, II. Bâyezid'e adamlarının çoğunluğu Şehzade Bâyezid taraftarıydı. Bu yüzdei iki ^rdeş arasında kan dökülmemesi için Rumeli ile yetinmesi veziriazam Amasya'da bulunan şehzade Bâyezid'e kapıcıbaşılardaı biyesinde bulundu. Ancak II. Bâyezid devletin bölünemeyeceğini Keklik Mustafa'yı, Cem'e de gizlice başka bir haberciyi göndermişti sövleyerekbu teklifi reddetti.
Ancak Fatih'in ölümünün duyulması üzerine asker ayaklanarat Sava§ kaçınılmaz olunca iki tarafın kuvvetleri Yenişehir'de hükümdarın doktorunu ve sadrazamı öldürüp, evlerini yağmî karşılaştılar. Padişahın kumandasındaki ordu Yenişehir'e vardığı ladılar. Cem Sultan'ın merkezdeki tek destekçisinin ölmesi, ola) gün, İtalya'dan dönen Otranto fatihi Gedik Ahmed Paşa da onlara ların onun aleyhine gelişmesine sebep oldu. Şehzade Bâyezi katılmıştı. Gedik Ahmed Paşa, Cem'in eski lalası idi ve II. Bâyezid'ı taraftarları, o gelene kadar vekâleten tahta İstanbul'da bulunan oğl hiç sevmezdi. Ancak Cem'e iltihakla asi durumuna düşmemek için Şehzade Korkud'u çıkardılar. Cem'e giden ulak da, yolda Şehzâc H, Bâyezid'in yanında kalmayı uygun bulmuştu. Önemli bir Bâyezid'in   kayınpederi   olan   Anadolu   Beylerbeyi   Sinan   Paş komutanın karşı tarafta bulunmasının yanı sıra, kendi taraftarı
118	SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
söylenenlerden daha fazlasını yaptıklarında şüphe yoktur. Lakin şehzade hazretleriyle size arz olunduğu kadar ilişkileri yoktur. Ve fermanınız üzere ortadan kaldırılmaları konusu şehzade hazretlerine bildirildiği takdirde, kabul edeceğinden emin olunduğundan kendisinden gizlemeyip olduğu gibi arz olundu. "Yerine getirilsin" dediğinde padişahımızın rızasına göre hareket edildiği, bütün gerçekliğiyle huzurunuza arz olundu.
Kulunuz Ahmed"
    Gizli tutulan bu durum padişahın isteği doğrultusunda ba§a. rryla bir sonuca bağlandı. Lalanın mektubundan sonra Fatih'e mektup da Şehzade Bâyezid'den geldi. Şehzade kullandığı maddeleri zayıflamak amacıyla aldığını, ancak artık vazgeçtiğini belirterek al diliyordu. Babasının sert uyarısı üzerine bu alışkanlıklarında! vazgeçen Şehzade Bâyezid, tam tersine bir hayatın içine girerek sofi oldu. Osmanlı tarihinde de Veli Bâyezid diye anıldı.

119
II. BÂYEZİD
tara:
yer
fndan yakalanarak öldürüldü. Ufağın öldürülmesi, bulunduğu tibarı ile İstanbul'a daha yakın olan Cem Sultan'ın babasının »r nünü haber alıp bir an önce başkente gelmesine engel oldu.
  Şehzade Bâyezid'e gönderilen haberci ise 8 gün sonra Amas-ı    varmıştı. Babasının ölüm haberini alan Bâyezid ertesi gün yola ktı ve 9 gün sonra İstanbul'a ulaştı. Taht mücadelesinde kardeşine çok büyük bir üstünlük sağlamıştı.
SORU 3:   Cem  Sultan  ile  mücadelesi nasıl cereyan
etti ?
    Fatih'in veliahdının Cem Sultan olduğu yönünde bazı rivayetler vardır. Ancak Türk devlet geleneğinde veliahtlık kurumu yoktur. Fatih de sağlığında bir veliaht seçmemiştir. Cem Sultan'ın Fatih'in veliahdı olduğu yönündeki bilgiler, modern dönem tarihçilerinin yorumlarıdır. Cem Sultan, Fatih'in veliahdı değildir.
    II. Bâyezid'in padişah olması üzerine Cem Sultan, vakit geçirmeden harekete geçip Konya ve çevresinden asker toplamaya başladı. Bursa'ya yaklaştığında, ağabeyinin gönderdiği askerlerle karşılaştı ve onları mağlup etti. Bu zaferin ardından Bursa şehri ona
    
121

120
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
olarak tanınan Gedik Ahmed Paşanın hasımlarıyla birlikte olma Cem Sultan için manevi açıdan da bir sarsıntıydı.
    Yenişehir ovasında Göksu çayının kıyısında 20 Haziran 1481'H meydana gelen savaş, sabahleyin başladı ve öğlene kadar devam etti Astinoğlu'nun karşı tarafa geçmesinin ardından Cem'in ordusu iyiCe bozuldu   ve   şehzade   kaçmak  zorunda   kaldı.   Yolda   eşkıyalar^ saldırısına da uğrayan Cem Sultan perişan bir şekilde Konya'ya vardı. Buradaki divan toplantısına yorgan içerisinde dört kişi tarafından taşınarak katılabildi. Üç günlük istirahatın ardından ailesini ve sadık adamlarını alarak Konya'dan ayrıldı. Cem, peşinden gelen Gedik Ahmed Paşaya yakalanmadan Memlûk Sultanlığı'na sığındı.
    Cem, Mısır'daki durumunu bir mektup yazarak padişaha bildirdiği zaman, II. Bâyezid ona "Saltanat davasından vazgeçerse, karşılığında kendisine yıllık 1 milyon akçe vereceği", cevabını verdi. Ancak Cem Sultan, düştüğü duruma rağmen saltanat hırsından vazgeçmedi.
    Karamanoğlu Kasım Beyin çağrısı ile Anadolu'ya tekrar dönen Cem Sultan, mücadeleyi yine kaybetti ve Akdeniz'e çekildi. Cem Sultan, bütün bu durumuna rağmen ağabeyinin daha önce yaptığı anlaşma teklifini tekrar öne sürmesini kabul etmeyerek, Ana-dolu'daki bazı eyaletlerin kendisine verilmesini istedi. Ancak Cem'in bu teklifini II. Bâyezid, "mülkün bölünemeyeceğini ve boşuna Müslüman kanının aktığını" söyleyerek reddetti. Devlet topraklarının aile fertleri arasında bölünmesinin kabul edilmemesi, Osmanlıların Türk devlet geleneğinden uzaklaşarak, merkezi bir devlet yapısına gittiğini açıkça göstermektedir.
    Cem, ağabeyine karşı yaptığı ikinci mücadeleyi de kaybettikten sonra, Rumeli'ye geçmek için Rodos şövalyelerinden yardım almayı düşündü ve bir adamını Rodos'a gönderdi. Otuz kişilik maiyeti ile bir Karaman gemisine binip Anadolu'dan ayrıldığı sırada Rodos şövalyelerinin gönderdiği üç gemilik, Cem'in Rodos'a giriş iznini taşıyan filo da gelmişti. Cem Sultan'm, tahtı ele geçirme rüyaları ile Rodos gemisine binmesinden sonra ömrünün karanlık dönemi baş' lıyordu.

,? O'1
II. BÂYEZİD
Cem Sultan Rodos Şövalyelerinin elinde uzun müddet Os-
anlı imparatorluğu için bir tehdit unsuru olarak kaldı. Durumu
kında11 takip etmeye çalışan II. Bâyezid ise kardeşinden haber
lrtıak için Avrupa'ya çeşitli casuslar gönderiyordu. Cem Avrupa'da
birçok yeri dolaştıktan sonra, en sonunda Roma'ya götürüldü. Papa
ile Fransa kralı arasında bir çekişmeye sebep oldu. Sonunda Cem
Sultan'ı kullanarak bir haçlı seferi düzenlemeyi tasarlayan Fransa
kralına teslim edildi. Ancak 27 Ocak 1495'te Roma'dan ayrılan Cem
Sultan, Fransa'ya varamadan 25 Şubat 1495'te Castel Capuana'da
öldü.
  Cem'in ölüm haberini alan II. Bâyezid, üç günlük yas ilan etti ve gıyabi cenaze namazı kıldırttı. Cem Sultan hadisesi, Osmanlı Devleti'nin uzun süre Avrupa'ya karşı hareketsiz kalmasına sebep olmuş ve şehzadenin hayatta olduğu yıllarda 11. Bâyezid devamlı şüphe içerisinde yaşamıştı. II. Bâyezid, Cem'in Avrupa'daki durumunu yakından takip etmek ve onun Osmanlı Imparatorluğu'na karşı bir faaliyete karışmaması için azami çaba harcadı. Başta Rodos Şövalyeleri olmak üzere birçok Avrupa ülkesine çeşitli tavizler verdi, paralar ve hediyeler gönderdi. Ayrıca Hristiyanlar için kutsal sayılan çeşitli eşyaları (Rodos şövalyelerine: St. Jean Baptiste (Yahya)'nin elini, Papa'ya: Hazreti İsa'nın böğrünü deldiğine inanılan mızrak ile sirkeye   batırılarak  Hazreti   İsa'nın   susuzluğunu   gidermiş   olan sünger)  da gönderdi. Venediklilere ise çeşitli vergi muafiyetleri
sağlandı.
Cem Sultan'm bir hastalıktan mı, yoksa zehirlenerek mi öldüğü
hâlâ tartışılan bir konudur. Genel kanaat, Cem'in Fransa kralına
teslim edilmeden önce Borgia'lar tarafından ağır ağır tesir eden bir
zehir ile zehirlendiğidir.
Talihsiz şehzadenin cesedi dahi rahat edemedi ve cenaze birçok
devletin çekişmesine sebep oldu. Cem'in cenazesi, namazı Celal ve Sinan beyler ile birkaç sadık adamı tarafından kılındıktan 86 gün sonra Gaeta'ya götürülmüştü. Fransa, Papalık, Napoli ve Osmanlı Devleti arasında iki yıldan fazla süren çekişmeden sonra Lecce'ye nakledildi, orada bir süre bekletildikten sonra 1499 yılında Napoli kralı tarafından Osmanlı İmparatorluğu'na gönderildi

122

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

II. BÂYEZtD -f

,110 E

123

L
    SORU 4: II. Bâyezîd'in hükümdarlığında babası Fatih Sultan Mehmed dönemine nasıl bir tepki oluştu?
    II. Bâyezid tahta geçince Fatih dönemine büyük bir tepki oluşmuştu. Fatih ömrünün son yıllarında mülk ve vakıf toprakların Önemli bir kısmını timar sistemine dahil etmişti. Bundan amacı bitip tükenmek bilmeyen askeri faaliyetler için kaynak sağlamaktı. Bu siyaset yüzünden mağdur olanlar ise Amasya'da şehzade Bâyezid'in etrafına toplanmışlardı. Amasya Fatih'in yaptığı işlere muhalif olanların toplandığı bir mekân hâline gelmişti. Şehzade babasının vakıf ve mülklerle ilgili getirdiği yeni düzenlemeyi ağırdan almış, ayrıca İstanbul'a gönderilmesi istenilen bir tüccarı da teslim etmemişti. Bu yüzden de babası ile arası bozulmuştu.
    Bâyezid padişah olduktan sonra babası zamanında devletleştirilmiş toprakları sahiplerine geri verdi. Fatih'in hükümdarlık döneminde 5 defa paranın değeri düşürülerek hazinenin gelirleri artırılmış, ancak bu durum asker ve halk arasında hoşnutsuzluk yaratmıştı. Bu yüzden Fatih'in ölümünden sonra tahta çıkan oğlu Bâyezid'e babasını değil, dedesi II. Murad'ı örnek alması tavsiye edilmişti. Bâyezid döneminde Fatih'in yaptığı birçok işten vazgeçildi. Avrupalı ressamlar tarafından yapılmış olan resimler saraydan çıkarılarak pazarlarda satıldı.
    Fatih ile oğlu arasındaki uyumsuzluktan dolayı II. Bâyezid'in babasının ölümünde rolü olduğu iddiaları da vardır. Şehzade Bâyezid'in, Veziriazam Karamanî Mehmed Paşanın, Cem Sultan lehindeki teşebbüsleri yüzünden, hekimbaşı Acem Lari'yi kullanarak babasını zehirlettiği söylenilirse de, kanıtlanmamış bir iddiadır.
     SORU 5: lerdir?
II. Bâyezid döneminin siyasal olayları ne-
    Cem Sultan hadisesi ve Fatih dönemindeki bitip tükenmek bilmeyen fetih hareketlerinden dolayı Bâyezid döneminde gaza faaliyetlerine bir süreliğine ara verilmişti. Bu yıllarda daha ziyade akıncılar gönderilerek Dalmaçya ve Tuna kıyıları yağmalandı-1483'te Hersek tam olarak Osmanlı hakimiyetine geçti.
    
Fatih döneminde Osmanlı hakimiyetine giren Kırım Hanlığı ile kara bağlantısı yoktu. Bunun sağlanması için Boğdan'ın elinde bulunan Kili ve Akkirman'ın alınması gerekiyordu. Fatih döneminde buna teşebbüs edilmiş, ancak Stefan Çel Mare karşısında başarılı olunamamıştı. Çel Mare'nin Osmanlı topraklarına saldırıları üzerine harekete geçildi. Macaristan iç meseleler ile ilgilendiği için Stefan Çel Mare'ye yardım edecek durumda değildi. Edirne'den yola çıkan Osmanlı ordusu 1484 yılı yazında rahatlıkla Kuzeybatı Karadeniz'in iki önemli kilit noktasını, Kili ve Akkirman'ı fethetti. Bunun üzerine Stefan Çel Mare Osmanlı hakimiyetini tanıdı. Boğdan ve Macaristan Karadeniz üzerinden ticaret imkânlarını kaybettiler. Kırım'la kara bağlantısı kuruldu.
    Bu sefer ile Boğdan ve Eflak üzerinde Osmanlı hakimiyeti kuvvetlendi. Çel Mare daha sonra ayaklandıysa da başarılı olamadı. 1503'te yapılan anlaşma ile Macaristan ve Lehistan Osmanlı fetihlerini tanıdılar ve iki voyvodalık kesin olarak Osmanlı İmparatorluğu'na tâbi oldular.
    Fatih'in son yıllarında gerginleşen Osmanlı-Memlük ilişkileri II. Bâyezid zamanında daha da kötüleşti. Memlükler, Dulkadir Beyliği'ne müdahale edince, Alaüddevle Bey Osmanlardan yardım istedi. Osmanlı kuvvetleri Memlûk topraklarına girince iki devlet arasında 1485'ten 1491'e kadar 6 yıl sürecek bir savaş çıktı.Yapılan savaşlarda Osmanlı ordusu Memlükler karşısında zor duruma düştü. İlk savaşları Memlükler kazandı. Ancak iki devlet de bu savaşlarda asıl ordularını kullanmamışlardı. Memlükler üstünlük elde etmelerine rağmen kendi iç meseleleri ve maddi durumların-daki olumsuzluklar yüzünden başarılarının devamını getiremediler. Suriye'de bir salgın hastalığın ortaya çıkması ve kıtlık yaşanması üzerine iki devlet arasında 1491 yılı Mayıs'ında antlaşma yapıldı.
    Cem Sultan hadisesini kullanan Venedik, 1482'de yaptığı bir anlaşma ile Osmanlılara vergi vermeyi bırakmış ve ticari imtiyazlarını artırmıştı. Ancak Mora ve Ege'de iki devlet arasında çekişme vardı. 1490'lı yıllara gelindiğinde Anadolu'daki Türkmenler arasında devlete karşı olumsuz bir tavır oluşmuştu. Bu durumun daha geniş kitlelere yayılmaması ve devletin birliğini toplaması için
     
124

SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU

II. BÂYEZfD

125

Hıristiyanlara karşı bir savaş gerekiyordu. Cem Sultan'ın ölümünden sonra Venedik baskı altına alındı. Venedik tüccarlarının Osmanlı ülkesinden tahıl alması yasaklandı. Bazı Venedik gemileri zapt edildi. Venedik'in Dalmaçya'daki topraklarına akınlar yapıldı.
    Venedik bütün bu olanlara rağmen Osmanlılara karşı savaş açmamıştı. Ancak Fransa ile antlaşma yapınca Osmanlılar bunu savaş sebebi olarak kabul ettiler. 1494 yılı Temmuz ayının başlarında başlayan savaşta Osmanlı donanması, kara birliklerinin desteği ile 28 Ağustos'ta İnebahtı'yı fethetti. Mora'da daha önce fethedilemeyen Modon ve Koron alındı. Bu yerler Fatih döneminde ele geçirilemeyen kilit noktalardı. Bu kalelerin ele geçirilmesi Ege denizinde tam bir hakimiyet kurma açısından önemlidir.
    Osmanlı kuvvetleri Hırvatistan ve Dalmaçya'ya girdi. Venedik, Osmanlılar karşısında dayanamıyordu. Papa'nm haçlı seferi düzenleme teşebbüsleri de fazla başarılı olamadı. Milano ve Napoli gibi italya şehir devletleri, Osmanlılardan aldıkları ticaret imtiyazları sebebiyle tarafsız kalmışlardı. Lehistan ve Boğdan'la yapılan antlaşmalarla bu iki devletin de tarafsızlığı sağlandı.
    Papanın çabalarıyla kurulan Haçlı donanması 1501 yılında Ege'ye geldi. Donanma Venedik, Papalık, İspanya ve Fransa gemilerinden oluşuyordu. Osmanlılar denizlerde yeterince kuvvet-lenemedikleri için bu donanmayı engelleyemediler. Midilli düştü. Ancak bir fırtınanın donanmayı dağıtması ve haçlı kuvvetleri arasındaki anlaşmazlıklar yüzünden Osmanlılar açısından tehlike büyümedi. Ekonomik açıdan iyice zor duruma düşen Venedik'in barış istemesi üzerine, Lehistan'ın aracılığıyla iki devlet arasında 1502 yılında antlaşma imzalandı.
    II. Bâyezid döneminde İspanya'daki Müslümanlar iyice zor duruma düşmüştü. Aragon ve Kastilya baskısı yüzünden İs-panya'daki son Müslüman toprağı Gırnata düşmek üzereyken Cem meselesi ve Osmanlıların deniz gücünün zayıf olması sebebiyle Endülüs'ten gelen yardım isteklerine olumlu cevap verilememişti. 1492'de Gırnata'nın düşmesi üzerine yardım istekleri iyice arttı. Fakat bu isteklere sadece Akdeniz ve Afrika'da faaliyet gösteren Türk korsanları ile cevap verilebildi.
    
II. Bâyezid döneminde büyük fetihlerin yapılmaması bir eksiklik olarak görülür. Fatih ve Yavuz gibi iki büyük fütuhatçının arasında kalan hükümdarlık dönemine de bu yüzden fazla olumlu olarak bakılmaz. Ancak Fatih'ten sonra fazla fütuhat yapılmaması devletin sağlamlaşması açısından olumlu olmuştur. Bu dönemde daha önce fethedilen yerlerde Osmanlı düzeni oturtulmuş, Osmanlı devlet teşkilatı ve askeri yapısı da gelişmiştir.
    SORU 6: II. Bâyezid döneminde Safevi tehlikesine karşı nasıl önlem alındı?
    II. Bâyezid'in hükümdarlığının son yıllarında Anadolu'dan giden Türkmenlerin kurduğu Safevi Devleti, Osmanlılar için bir tehlike arz etmeye başlamıştı. Şah İsmail'in halifelerinin Anadolu'daki Türkmenler arasında yaptığı propaganda İran'a büyük bir göçe sebep olmuştu. Şahın tesiri Rumeli'ye doğru yayılıyordu. Hasta olan II. Bâyezid bu tehlikeyi önleyebilme hususunda düzgün adım atamadı. Sadece bazı ufak tedbirler alındı. Bunlar propaganda aracı olarak kullanılan Safevi paralarının Osmanlı ülkesinde bulunmasının yasaklanması, Türkmenlerin İran'a göç etmesinin önlenmeye çalışılması ve 16 bin Türkmen'in Mora'ya sürülmesiydi. Ancak bunlar yeterli olmadı. Tehlikenin farkına varan Trabzon sancak beyi Şehzade Selim kendi başına Safevi topraklarına akın yaptı. Şah İsmail'in durumu şikâyet etmesi üzerine, babası tarafından azarlandı.
    1511 yılı Nisan ayında büyük bir ayaklanma meydana geldi. Temmuz'a kadar süren Şahkulu isyanı sırasında Antalya'dan Bur-sa'ya kadar olan bölge yakılıp, yıkıldı. Osmanlı orduları Türkmen ayaklanmacılar karşısında birkaç defa mağlup oldular. Tokat'ta hutbe Şah İsmail adına okundu. İsyan zorlukla bastırıldı. Veziriazam Hadım Ali Paşa da bu ayaklanmayı bastırırken şehid düştü.
    SORU 7: II. Bâyezid döneminde Türk denizciliği nasıl gelişti?
    II. Bâyezid döneminin en önemli olaylarından birisi Osmanlı denizciliğinin gelişmesidir. Fatih döneminde donanmada bazı gelişmeler olduysa da Osmanlı denizciliği esas itibariyle oğlu zamanında

127
r
126
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
teşekkül etti. II. Bâyezid'den önce Osmanlı donanması daha ziyade nakliye ve kara kuvvetlerine destek gücü olarak görev yapıyordu. Bu dönemdeki gelişmeler sayesinde bir harp kuvveti hâline geldi.
    Akdeniz'in en büyük deniz gücü olan Venedik ile başa çıkabilmek için donanmanın geliştirilmesi gerekiyordu. Özellikle 1489'da Venedik'in Kıbrıs'a hakim olması Osmanlı açısından olumsuz bir durumdu. Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak için harekete geçen sultan ilk olarak Akdeniz'de faaliyet gösteren Kemal Reisi, 1495 yılında Osmanlı Imparatorluğu'nun hizmetine aldı. Kemal Reis, Osmanlı donanmasını yeniden teşkilatlandırdı. Akdeniz ve Afrika'da faaliyet gösteren birçok Türk denizcisini Osmanlı hizmetine aldı. Tersane sayısı çoğaltıldı. Osmanlı donanması için daha büyük gemiler yapıldı. Kalyon sınıfından "göke" isimli gemiler ilk defa bu dönemde Osmanlı donanmasında görülür. Gemilerde uzun menzilli toplar kullanılmaya başlandı. Bütün bu gelişmelerin sayesinde Venedik'in Mora'daki üstleri fethedilebilmiştir.
SORU 8: II. Bâyezid oğullarını öldürdü mü?
    II. Bâyezid'in sekiz oğlundan beşi hükümdarın sağlığında ölmüşlerdi. Osmanlı kaynakları bu şehzadelerin sadece öldüğünü belirtip, nasıl öldükleri konusunda bir bilgi vermezler. XVI. yüzyılda Türkçe'den Almanca'ya çevrilmiş ve daha sonra bazı ilaveler yapılmış olan bir Osmanlı tarihinde bu konuda enteresan bilgiler bulunmaktadır. Haniwaldanus Anonimi olarak bilinen bu tarihin bugün orijinal Türkçesi mevcut değildir. Bu esere göre nikris hastalığı dolayısıyla hareket kabiliyetini kaybeden II. Bâyezid'in otoritesi sarsılmış; bu yüzden isyan eden Şehzade Mahmud, Mehmed ve Şehinşah da babaları tarafından öldürülmüşlerdir. Bu bilgi başka kaynaklarda yer almaz. Bu yüzden doğru olup olmadığını tam olarak tespit edemiyoruz. Ancak sultanın hastalığı ve yaşlılığı sebebiyle saltanatının son yıllarında Şehzade Selim'in isyanından önce bir huzursuzluk ortamı olduğu anlaşılmaktadır.

II. BÂYEZİfD
SORU 9:  Yavuz Sultan Selim babasını nasıl tahttan
dirdi?
    Trabzon valisi şehzade  Selim, II. Bâyezid'in hayatta kalan oğullarının en küçüğü olmasına rağmen en sert ve en gözü kara olanıydı.   Devlet   adamları   arasında   fazla   taraftarı   olmamasına rağmen, sert tabiatı yüzünden askerler tarafından beğeniliyordu. II. Bâyezid ve devlet adamlarının önemli bir kısmı ise padişahın büyük oğlu Ahmed'i tahtta görmek istiyorlardı. Ancak Şehzade Ahmed, atak bir yapıda olmaması ve Şahkulu isyanı sırasındaki beceriksiz davranışları sebebiyle askerler arasında fazla tutulmuyordu. Şehzade Korkud ise alim ve şair tabiatlı bir insan olmasından dolayı tahtı arzulasa da pek fazla şansa sahip değildi.
  Babasının ölümü hâlinde İstanbul'a bir an evvel gelerek tahtı ele geçirme şansına sahip olmak isteyen şehzade Selim'in, Rumeli'de bir sancak isteği kabul edilmedi. Bunun üzerine Trabzon'dan ayrılan Şehzade Selim, Kefe'ye geçip, burada kuvvet topladıktan sonra Rumeli'ye geldi. Baba ile oğul arasında, gidip-gelen elçilere rağmen anlaşma sağlanamayınca, ihtiyar padişah ordusunu toplayarak oğlunu Edirne yakınlarında karşıladı. Bu sırada araya giren Rumeli beyleri,  şehzadeye Rumeli'de  Semendire,  Alacahisar ve Izvornik   sancaklarının   verilmesini   sağlayınca   savaşılmadı.   II. Bâyezid, Şehzade Ahmed'i veliaht yapmayacağına dair bir ahidnâme de verdi. Fakat padişah bu ahidnâmeye rağmen Ahmed'i yerine geçirmekten vazgeçmedi ve Rumeli beylerini toplayarak, onlardan şehzade Ahmed'in padişahlığına itiraz etmeyeceklerine dair söz aldı. Ahmed'i yerine geçirip, kendisi de saltanattan çekilmek istiyordu. Ancak yeniçeriler, II. Bâyezid'in sağlığında başkasını padişah olarak görmek istemediklerini söyleyerek, bu durumu kabul etmediler.
    Bu gelişmeler üzerine tekrar harekete geçen Şehzade Selim, Çorlu yakınlarındaki Karışdıran ovasında babasının karşısına çıktıysa da, yapılan muharebeyi kaybederek Kefe'ye geri dönmek zorunda kaldı. Onun yenilmesi ile Ahmed'in tahta çıkma şansı çoğalmış gibi görünüyordu. İstanbul'a çağrılan Şehzade Ahmed, Maltepe'ye kadar gelmişken, yeniçeriler ayaklanarak, taraftarlarının evlerini yağmaladılar. Saltanatın kimin olacağı artık padişahın değil

128
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
askerin elindeydi. Bu sırada İstanbul'a gelen Şehzade Korkud da taht mücadelesine karıştı. Askerler ona hürmet göstermekle beraber, onun hükümdarlığını istemediklerini, tahta Selim'in geçmesine taraftar olduklarını belirttiler. Asker gün geçtikçe büyüyen Safevi tehlikesini Selim'in ortadan kaldıracağına inanıyordu. Yavuz, daha önce Trabzon valisi iken Safevilere karşı babasının rızasını almadan askeri harekâtta bulunmuş ve bazı başarılar kazanmıştı.
    Kefe'den tekrar hareket eden Şehzade Selim, Rumeli'ye geldiğinde askerler tarafından İstanbul'a davet edildi. Yavuz'un İstanbul'a gelmesine rağmen II. Bâyezid saltanattan çekilmeye hâlâ rıza göstermiyordu. Bunun üzerine 25 Nisan 1512'de Şehzade Selim yeniçeri ve sipahilerle birlikte sarayın önüne geldi. Gürültülere dışarı çıkan padişah, askerin yerini oğluna bırakmasını istemesi üzerine tahtan çekilip, Selim'in padişahlığını kabul etti. Yavuz'un babasını devirerek tahtı ele geçirmesi, bu şekilde bir taht değişikliğinin Osmanlı tarihindeki ilk ve son örneğidir.
SORU 10: II. Bâyezid nasıl öldü?
    Tahttan çekildikten sonra yirmi gün İstanbul'da kalan II. Bâyezid, ömrünün kalan kısmını geçirmek üzere Dimetoka'ya doğru yola çıktı. Ancak buraya varamadan 26 Mayıs'ta yolda öldü. Yavuz ileride bir mesele çıkmasını önlemek için babasını zehirletmişti. Şehabettin Tekindağ, bu konuda yaptığı araştırmada II. Bâyezid'in zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varmıştır.

-J6 .i.i-U>T*        II. BÂYEZİD        ,S>>	129
r
  .1 *d döneminde Osmanlı devlet yapısı gelişti ve Fatih
e, i . ^thedilen topraklarda Osmanlı düzeni kuruldu. Os-
,1ı denizcili.	^	
i  i        '-iği nakliye gucu yerine bir savaş aracı olarak gerçek
ısılda dürv
1 Uc Ai\    ^nernde ortaya çıktı. Osmanlı İmparatorluğu'nun 16.
' 9. siyasetine yön verecek alt yapısı oluşmaya başladı.
         ^id dönemi Osmanlı tarih yazıcılığı bakımından da son $ y i ^U bir dönemdir. Osmanlı İmparatorluğu'nda tarih y^ c hükümdarın döneminde başlamıştır. Osmanlı tarihine $.    ı    ,   U  bilgi  veren   asıl   eserler   II.   Bâyezid  döneminde
Bu döt\
ı	^rnde II. Bâyezid'in emriyle Idris-i Bitlisi, ilk sekiz hü-
$ oi ^tan Heşt Bihişt isimli Farsça bir tarih kaleme aldı.
y i vtı emriyle Türkçe bir tarih kaleme alan ve daha sonra
$..	. ^^> eserini ilk on padişahın anlatıldığı 10 ciltlik bir tarih
1 w
t^,        İJ1^11 İbn Kemal ise Osmanlı tarihçiliğinde bir dönüm
fl°   ı.       ^» İbn Kemal'in eseri ile ilk dönem Osmanlı tarihçiliği en
.      -L.1^1^ verdi. Müellif daha önce yazılmış tarihlerde olduğu
1	birbiriyle  ilgisi  olmayan  olaylar  dizisi  olarak  değil,
 1 V ^l kü- hadiseler zinciri olarak ele almıştı. Bir konuyu * .. . , °rıun meydana gelmesine sebep olan önceki hadiselerin ^UZerm^ durmuştu.
hadiseler zinciri olarak ele almıştı. Bir konuyu

     SORU      11:      II.      Bâyezid tarihindeki yeri nedir?

döneminin      Osmanlı

     Fatih Sultan Mehmed ile Yavuz Sultan Selim arasında II. Bâyezid'in hükümdarlığı askeri başarılar açısından sönük kalır. Hatta bu yüzden ağabeyine göre daha atak bir yapıda olan Cem Sultan'ın padişah olmamasına hayıflananlar olur. Ancak her şey askeri başarı demek değildir. Ayrıca Cem Sultan meselesinin uzun süre II. Bâyezid'i meşgul etmesi, fetihlerin önünde önemli bir engel olmuştu.
     
131

130
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Bibliyografya
Robert Anhegger, "Mehmed b. Hacı Halîl ül-Kunevî'nin Tarih-i Âl-i Osman'ı", Tarih Dergisi, sayı: 3-4 (İstanbul 1951), s. 51-66.
Anonim Tevârih'i Âl'i Osman, neşr. F. Giese, haz. Nihat Azamat, İstanbul 1992.
Anonim Osmanlı Kroniği (1299-1512), haz. Necdet Öztürk, İstanbul
2000 .
İsmail Hami Danişmend, "Gurbetname-i Sultan Cem", Fatih ve İstanbul, 11/7-12 (İstanbul 1954), s. 211-271.
Feridun Ahmed Bey, Münşeâtü's'Selâtin, I, İstanbul.
Hadîdî, Tevârih'i Âl-i Osman, haz Necdet Öztürk, İstanbul 1991.
Hamdi  Savaş,  İshale Çelebi ve Selim-nâmesi, Erciyes  Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri 1985.
Burhan Keskin,   Selimnâme  (Jshak bin ibrahim), Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İzmir 1998.
Mustafa Karazeybek, Tarih-i Al-i Osman, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1994.
Gelibolulu Mustafa Âli, Kitâbü't-Târih-i Künhü'l-Ahbâr, 1/2, haz. İ. Hakkı Çuhadar vd., Kayseri 1997.
Hoca Sadeddin, Tacü't'Tevârih, II, İstanbul 1279.
İbn Kemal, Tevârih'i Al-i Osman, VIII, haz. Ahmet Uğur, Ankara 1997.

Kıvamî, Fetihnâme-i Sultan Mehmed, haz. Franz Babinger, İstanbul 1955.
Ceyhun Vedat Uygur, Kıvamî'nin Fetihnâme-i Sultân Mehmed'i ve Dil Özellikleri (İmlâ'Gramer'Metin'Lügat), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans tezi, Konya 1991.
Lütfi Paşa, Tevârih-i Al-i Osman, neşr. Âli Bey, İstanbul 1341.

II. BÂYEZİD
d Neşri, Kitâb-ı Cihan-nümâ, Neşri Tarihi, II, yay. Faik Reşit Unat-Mehmed Altay Köymen, Ankara 1957. fylüneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah, Camiü'd-düvel, Osmanlı Tarihi
       (1299-1481), haz. Ahmet Ağırakça, İstanbul 1995. Sarıca Kemal, Selatîn-nâme, haz. Necdet Öztürk, Ankara 2001. Osmanlı Tarihleri, I, haz. Nihal Atsız vd., İstanbul 1949. Oruç Beğ Tarihi, haz. Nihal Atsız, İstanbul 1972. Solak-zâde Tarihi, I, haz. Vahid Çabuk, Ankara 1989. Nicolas Vatin, Sultan Djem, Ankara 1997. Richard Kreutel, Haniwaldanus Anonimine Göre Sultan Bâyezid-i
Veli (1481-1512), çev. Necdet Öztürk, İstanbul 1997. Faruk Söylemez, Anonim Tevarih-i Âl-i Osman (1481-1512), Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Kayseri
1995.
Tursun Bey, Târih-i Ebü'l-feth, haz. Mertol Tulum, İstanbul 1977. Nuri Ünlü, Camiu "d-Düvel (II. Bâyezid ve Yavuz Sultan Selim Devri) Müellif Müneccimbaşı Ahmet Dede (Tenkitli Metin Neşri), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1990.
Yaşar Yücel-Halü Erdoğan Cengiz, "Ruhi Tarihi-Oxford Nüshası-Değerlendirme, Metnin Yeni Harflere Çevirisi", Belgeler, sayı: 18 (Ankara 992), s. 359-472. Feridun Emecen-İlhan Şahin, //. Bâyezid Dönemine Ait 906/1501
        Tarihli Ahkâm Defteri, İstanbul 1994. Sadi Abaç, "Cem Sultanın Bastırdığı Para", Yapı-Kredi Bankası, Üç
Aylık Büken, 111/12 (İstanbul 1961), s. 7-8.
İbrahim Artuk, "Fatih Sultan Mehmed ve Onu Müteakip II. Bâyezid'le Cem Adına Kesilmiş Sikkeler", Fatih ve İstanbul, 11/7-12 (İstanbul 1954), s. 1-44.
M. Cavid Baysun, "Cem", İslâm Ansiklopedisi, 111, 69-81.
	, Cem Sultan, Hayatı ve Şiirleri, İstanbul 1946.

132

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

II. BÂYEZİD

133

N. Beldiceanu, "1484 Osmanlı Seferi Hazırlıkları ve Kronolojisi", çev. Zeki Arıkan, Belleten, sayı: 186 (Ankara 1983), s. 587-598.
İdris Bostan, "Kemal Reis", TDVİslâm Ansiklopedisi, XXV, 226-227. Mustafa Cezar vd., Mufassal Osmanlı Tarihi, II, İstanbul 1958.
Nilgün Dalkesen, 15. ve 16. Yüzyıllarda Safevi Propagandası ve Etkileri, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1999.
İsmail Hami Danişmend, İzahlı OsmanlıTarihi Kronolojisi, I, İstanbul 1971.
Oktay Efendiyev, "Sultan II. Bâyezid ve Şah İsmail", XIII. Türk Tarih Kongresi, III/l (Ankara 2002), s. 89-96.
Mustafa Ekinci, Erdebil Tekkesinin Kuruluşu, Gelişmesi ve Ana-dolu'daki Dinî ve Siyasi Faaliyetleri, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Urfa 1997.
Feridun Emecen, "Kuruluş'tan Küçük Kaynarca'ya", Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, I, ed. Ekmeleddin İnsanoğlu, İstanbul 1994, s. 29-33.
H. Yavuz Ercan, "Sultan II. Bâyezid" in Siyasi Hayatı", Tarih Araştırmaları Dergisi, sayı: 4/6-7 (Ankara 1968), s. 547-554.
İsmail Erünsal, "Türk Edebiyatı Tarihinin Arşiv Kaynakları I: II. Bâyezid Devrine Ait Bir İnvamat Defteri", Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı: 10-11 (İstanbul 1980), s. 303-342.
İsmail Hikmet Ertaylan, Sultan Cem, İstanbul 1951.
Semavi  Eyice,   "II.   Bâyezid   Zamanında  Davet   Edilen  Batılılar",
Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, sayı: 19 (İstanbul 1969), s. 23-
       30. A. Galotta-B. Bova, "Venedik Devlet Arşivi'nde Osmanlı Şehzadesi
Sultan Cem ile İlgili Belgeler", çev. Mahmut Şakiroğlu, Tarih I
ve Toplum, sayı 30 (İstanbul 1986), s. 19-27.
M. Tayyib Gökbilgin, "Korvin Mathias (Matyas)'ın II. Bâyezidxe Mektupları, Tercümeleri ve 1503 (909) Osmanlı-Macar Muahedesinin Türkçe Metni", Belleten, sayı: 87 (Ankara 1958), s. 369-381

__	,   "Napoli  Kralı  Tarafından  II.  Bâyezid  ve   Ahmed  Paşa
(Gedik)" ya Gönderilen Mektubların Türkçe Suretleri ve Diğer İlgili İki Mektub", Prilozi, sayı: 22-23 (1976), s. 33-60.
_	, "Korkut", İslâm Ansiklopedisi, VI, 855-860.
.	,   "Un  Registre   de  Depenses   de  Bâyazid  II.  Durrant  la
Campagne de Lepante de 1499", TurcicaV (Paris 1975), s. 80-93.
Jean-Louis  Bacque  Grammont,  "XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Os manidar ve Safeviler", Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan, İstanbul, s. 205-220.
Halil İnalcık, Türkler (Osmanlılar: Başlangıçtan XVI. asrın sonuna kadar)", İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 286-290.
	, "A Case Study in Renaissance Diplomacy: The Agreement
Between Innnocent VIII and Bâyezîd II on the Djem Sultan", Journal of Turkish Studies, III (1979), s. 209-230.
	, "Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış", Osmanlı, I (Ankara
1999), s. 37-132.
	—, "Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu", Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-
K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 66-88.
	, Osmanh İmparatorluğu, Klâsik Çağ (1300-1600), çev. Ruşen
       Sezer, İstanbul 2003. Jacques Lefort, Topkapı Sarayı Arşivlerinin Yunanca Belgeleri, Cem
Sultan Tarihine Katkı, Çev. Hatice Gonnet, Ankara 1981. Behset Karaca, "Safevi Devleti'nin Ortaya Çıkışı ve II. Bâyezid Dönemi Osmanlı-Safevi İlişkileri",  Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 409-420. Hedda Reindl-Kiel, Manner Um Bâyezid, Berlin 1983 H. J. Kisling, "Sultan Bâyezid II ve Francesco II Gonzaga", Türkiyat Mecmuası, XV (İstanbul 1968), s. 47-73.
	-, "II. Sultan Bâyezid'in Deniz Politikası Üzerine Düşünceler:
(1481-1512)", Türk Kültürü, sayı: 84 (Ankara 1969), s. 18-30.

135

134
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Kazım Yaşar Kopraman, "Osmanlı-Memlûk Münasebetleri", Türkler IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 470' 485.
Kemal Kozanoğlu, "Cem Sultan Olayında Avrupa'ya Giden Hristiyan
Kutsal Emanetleri", Tarih ve Toplum, sayı: 14 (İstanbul 1985),
       s. 30-34. Yusuf Küçükdağ, II. Bâyezid, Yavuz ve Kanunî Devirlerinde Cemali
        Ailesi, İstanbul 1995. Necdet Öztürk, "II. Beyazıt Devri Kronolojisi", Bir Dergisi, sayı: 4
(İstanbul 1995), s. 153-172.
Ratıp Kazancıgil, Edirne Sultan II. BayezıdKülliyesi, Edirne 1988. Fatih Müderrisoğlu, "Edirne II. Bâyezid Külliyesi,   Vakıflar Dergisi,
sayı: 22 (Ankara 1991), s. 151-198.
V. L. Menage, "The Mission of an Ottoman Secret Agent in France in
       1486", Journal ofRoyal Asiatic Society (1965), s. 112-132.
	, "Osmanlı Tarihçiliğinin Başlangıcı", çev. Salih Özbaran, Tarih
        Enstitüsü Dergisi, sayı: 9 (İstanbul 1978), s. 230. Stanford J. Shaw, Osmanlı imparatorluğu ve Modern Türkiye, I, çev.
       Mehmet Harmancı, İstanbul 1982. Faruk Sümer, Safevî Devleti'nin Kurulmasında Anadolu Türklerinin
        Rolü, Ankara 1976. Mahmut Şakiroğlu, "Cem Sultan",  Yeni Türkiye, sayı: 31 (Ankara
       2000), s. 124-127. Selâhattin Tansel, Sultan II. Bâyezit'in Siyasi Hayatı, İstanbul 1966.
	, Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969.
	, "II. Beyazıt Hakkında Bazı Mütalâalar", Belleten, sayı: 106
       (Ankara 1963), s. 185-236. Şehabettin Tekindağ, Fatih'den III. Murad'a Kadar Osmanlı Tarihi
        (1451-1574), Ders Notları, İstanbul 1977.
	,  "II. Bâyezid'in Tahta Çıkışı Sırasında İstanbul'da Vukua
Gelen Hadiseler", Tarih Dergisi, sayı: 14 (İstanbul 1959), s.
85-96.

IH O-'<" A:
II. BÂYEZİD
_______ "Şah Kulu Baba Tekeli İsyanı", Belgelerle Türk Tarihi Dergisi,
      1/4 (İstanbul 1967), s. 34-39. ______ "Korkut Çelebi ile ilgili İki Belge", Belgelerle Türk Tarihi
       Dergisi, 111/17 (İstanbul 1969), s. 36-42. ___——, "II. Bâyezid'in Ölümü Meselesi",   Tarih Dergisi, sayı:  24
      (İstanbul 1970), s. 1-16.
_	, "II. Bâyezid Devrinde Çukurova'da Nüfuz Mücâdelesi: İlk
Ösmanh-Memlûklu Savaşları (1485-1491)", Belleten, sayı: 123
(Ankara 1967), s. 345-373.
Şerafettin Turan, "Bâyezid II", TDVİslâm Ansiklopedisi, V, 234-238.
—	,   "Barak Reisin  Şehzade   Cem  Meselesi  İle  İlgili  Olarak
Savoie'ya Gönderilmesi", Belleten, sayı: 103 (Ankara), s. 539-
555.
	, "Otranto'nun Zabtından Sonra Napoli Kralı ile Dostluk Gö
rüşmeleri", Belleten, sayı: 100 (Ankara 1961), s. 595-608.
Ahmet Uğur, "Kemal Paşazadevnin VIII. ve IX. Defterleri ve Bu
Defterler Işığında Yazarın Tarihçiliği",   VIII.   Türk  Tarih
Kongresi, II, Ankara 1981, s. 1007-1019.
Çağatay Uluçay, "Yavuz Sultan Selim Nasıl Padişah Oldu ?", Tarih '
       Dergisi, sayı: 6-8. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, Ankara 1988.
	, "Cem Sultan'a Dâir Beş Orijinal Vesika", Belleten, sayı: 95
(Ankara 1960), s. 457-483.
	, "Fatih Sultan Mehmed'in Vefatı Üzerine Vezir İshak Paşanın
II.  Bâyezid'i  Saltanata  Davet  Arizası",   Belleten,   sayı:   97 (Ankara 1961), s. 75-77.
—	,  "Otranto'nun Zaptından Sonra Napoli Kralı ile Dostluk
Görüşmeleri", Belleten, sayı: 100 (Ankara 1961), s. 595-608.
	, "Değerli Vezir Gedik Ahmed Paşa 11. Bâyezid Tarafından
Niçin Katledildi", Belleten, sayı: 114 (Ankara 1965), s. 355-
361.
Aydın Yüksel, Osmanlı Mimarisinde II. Bayezıd-Yavuz Selim Devri (886-926A4814520), İstanbul 1983.

SORU 1:    DUİuu, „„    ...
  Osmanlı denizciliğinin en önemli ismi olan Hızır Reis, Barbaros lakabıyla tanınmıştır. Avrupalılar, ağabeyi Oruç Reis'e havuç rengine çalan kırmızı sakalından dolayı "Barbarossa"  adını vermişlerdi. Bu konudaki bir diğer rivayette, Barbaros'un, Baba Oruç isminin bozulmuş hali olduğudur. Bu ismi daha sonra Hızır Reis için de kullandılar. Hayreddin lakabı ise Osmanlı hizmetine girdiğinde, ona Yavuz Sultan Selim tarafından verildi. Zaman zaman bazı yazarlar, Hızır Reis'in, Avrupalıların verdiği Barbaros lakabıyla anılmasının yanlış olduğunu belirterek bu ismin kullanılmamasını, Hayreddin Paşa denilmesi gerektiğini yazmışlardır
SORU 2: Barbaros Kardeşler Türk müdür? Türklerin denizcilikle fazla alakalarının olmaması ve Avrupalı birçok   dönmenin   de   Afrika'da   faaliyet   göstermeleri   sebebiyle Barbaros kardeşlerin Türk olmadığını söyleyenlere rastlanır. Ancak bizzat Hızır Reis'in hatıralarında kendi kimliklerine ilişkin açık bilgiler vardır. Babaları Vardar Yenicesi'nden gelerek, Midilli'nin fethinden sonra buraya yerleşen Yakup isimli bir sipahidir. Barbaros Hayreddin Paşa üçüncü çocuk idi. 1483 yılında doğduğu tahmin edilmektedir. En büyükleri İshak, ondan sonraki Oruç, en küçükleri ise İlyas adını taşıyordu. İshak, Midilli'de kalmış, İlyas ise deniz savaşlarının   birisinde   şehid   düşmüştür.   Oruç'tan   ise   aşağıda bahsedeceğiz.
SORU 3: Oruç Reis nasıl Cezayir Sultanı oldu? Adada yaşamanın bir sonucu olarak dört kardeş de denizcilikle uğraşıyordu. İshak Midilli'de oturarak ticaret yaparken, Oruç en
136
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Nicolas Vatin, "Osmanlıların Yükselişi 1481-1512", Osmanlı /^ ratorluğu Tarihi, I, ed. Robert Mantran, çev. Server Tan İstanbul 1992, s. 99-143.
Zülfiye Veliyeva, //. ve 15. Yüzyıllarda Azarbeycan'da Türkmenlet (Oğuzlar), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara 2000.

r
BARBAROS HAYREDDİN PAŞA
SORU 1: "Barbaros" ne demektir':

138
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
küçük kardeşi İlyas ile birlikte Mısır ve Suriye kıyılarında, Hızır j Selanik taraflarında mal alıp satardı.
    Oruç  Reis  seferlerinden  birisinde  Trablusşam'dan  geliri Rodos şövalyelerinin saldırısına uğradı, kardeşi İlyas şehid olurken kendisi de  yaralı olarak esir  düştü.  Rodos'tan kardeşi HızırV gayretleriyle zorlukla kurtuldu. Hapisten kurtulduktan sonra bir müddet Memlüklerin emri altında bir kadırgada kaptanlık yaptı daha sonra Türk denizcilerine büyük yardımlarda bulunan Şehzade Korkud'un desteğiyle bir gemi sahibi olarak korsanlığa başladı. Oruç Reis,    şehzadenin    fikirlerine    uyarak   çeşitli    yerlerde    faaliyet gösterirken, onun taht mücadelesini kaybetmesi üzerine 1510'da Anadolu kıyılarından ayrılarak, kardeşi Hızır ile birlikte Tunus kıyılarındaki Cerbe Adası'na gitti. Burada kazandıkları başarıları şöhretlerini ve servetlerine artırdı. Bu sırada Afrika yavaş yavaş İspanyol hakimiyetine  giriyordu.  Ancak İspanyollar,  Afrika'daki topraklarının   anavatanlarına   uzaklığı   sebebiyle   bu   bölgelerde hakimiyetlerini rahatça kuramıyorlardı. Bu sırada Cezayir'den gelen bir heyet İspanyolların Becaye'den çıkarılmasını talep etti. Bunun üzerine  1512'de  harekete  geçen Barbaroslar,  Becaye'nin  60 mil doğusundaki Çiçel'i ele geçirdiler. Daha sonra Cezayir halkının onları  davetinden  de  istifade   ederek,   1516'da  Cezayir'e  hakim oldular. Oruç Reis hükümdarlığını ilan etti.
SORU 4: Oruç Reis nasıl şehid oldu?
    Cezayir'in Barbarosların eline geçmesi İspanya açısından büyük bir tehlike olarak görüldü, ancak Şarlken'in gönderdiği donanma bir sonuç alamadı. Bunun üzerine İspanyollar, Tlemsen emirini devreye soktular. Durumu haber alan Oruç Reis, Tlemsen'i zapt etti. Fakat daha sonra 1518'de yerli halk ve İspanyollarla yaptığı mücadelede şehid düştü. Oruç Reis son derece atak ve gözü kara idi. Ölümünden sonra yerine kardeşi Hızır Reis geçti. Hem İspanyollarla, hem de yerli ahali ile uğraşan Hızır Reis bir ara Cezayir'i terk etmek zorunda kaldı, ancak kısa bir süre sonra daha kuvvetli bir şekilde buraya hakim oldu.

139
BARBAROS HAYREDDÎN PAŞA r
SORU 5: Hızır Reis nasıl Osmanlı hizmetine girdi? İspanyollar karşısında tek başına mukavemet edemeyeceğini anlayan Hızır Reis, Mısır'ı fetheden Yavuz'a bir heyet göndererek, bağlılığ1111 bildirdi. Durumu memnuniyetle karşılayan I. Selim ona asker ve gemi yardımında bulundu. Daha sonra Kanunî, Avrupa ile jnücadele için son derece isabetli bir düşünceyle denizlerdeki açığı kapatmak gayesiyle Cezayir'i ele geçirmekle kendisini ispat etmiş olan Hızır Reis'i İstanbul'a çağırdı. Padişah gönderdiği fermanda, "İspanya'ya sefer etmek muradımdır, bir yarar adamını yerine koyup gelesin.  Eğer  muhafazaya  kadir  kimse  yoksa  yazıp,  bildiresin" diyordu.
Cezayir'de durumu emniyete alan, Barbaros döneminin tecrübeli denizcilerinden 18 kaptanı da yanma alarak, 1532 Ağus-tos'unda İstanbul'a doğru yola çıktı. Messina açıklarında 18 gemilik bir filoyu ele geçirdi, ardından Koron'da olduğunu haber aldığı Doria'nın üzerine gitti. Onun geldiğini haber alan Doria ise İtalya'ya kaçtı. 1533 yılının Aralık ayında İstanbul'a gelen Hızır Reis büyük şenliklerle karşılandı. Kanunî'nin huzuruna çıkan Hızır Reis, etek öpmeyi bilmediğinden doğrudan ilerleyerek padişahın elini öptü ve karşısına oturdu. Padişahın sorularına da protokol dışı, serbestçe cevaplar verdi. Onun bu davranışları Kanunî'nin hoşuna gitti. Veziriazam İbrahim Paşa o sırada İran seferinde olduğu için onun yanma gönderildi. Halep'te veziriazamı yakalayan Hızır Reis burada 1534 Ocağında Kaptan-ı deryalığa getirildi. Direkt olarak Osmanlı hizmetinde hiç çalışmamış birisinin bu kadar üst düzey bir göreve getirilmesi, Osmanlıların liyakata verdiği önemi göstermesi açısından enteresandır.
SORU 6: Preveze Deniz Savaşı nasıl kazanıldı? Barbaros'un donanmanın başına geçmesi ile Osmanlılar karaların yanı sıra denizde de hakimiyet kurmaya başladılar. İspanya ile Fransa arasında Monsone Ateşkesi yapılınca papanın liderliğinde İspanya-Venedik-Papalık-Malta Şövalyeleri ve diğer küçük İtalyan devletleri arasında Türklere karşı bir ittifak oluşturuldu. Çok büyük

140
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
bir donanma meydana gelmişti, ancak komutanlar arasında geçimsizlik, kıskançlıklar ve itimatsızlıklar mevcuttu. İspanyollar Venediklilerin kendilerini Osmanlı donanmasına yem yapacağından şüphelenirken, aynı şüphe Venedik tarafında da vardı. Barbaros ise düşman donanmasmdaki bu durumun farkındaydı.
    Haçlı donanmasının başına, Venedik'in istememesine rağmen Andre Doria getirildi. Hedef seçiminde de anlaşmazlık çıktı, Venedikliler Doğu, İspanyollar ise Batı Akdeniz'deki Türk topraklarını ele geçirme taraftarıydılar. Anlaşma sağlanamayınca ilk planda Türk donanmasının yok edilmesi, sonra karşılaşılacak duruma göre hareket edilmesi karalaştırıldı. Düşman donanmasının hareketini ve Girit civarında bulunan Salih Reis idaresindeki 20 gemilik filoya saldıracağını haber alan Barbaros da İstanbul'dan ayrıldı. Ege denizinde Osmanlıların eline geçmemiş adaların bir kısmını aldı. 24 Eylül de Osmanlı donanması Preveze limanına varmıştı.
    Barbaros, düşmanlarından önce davranarak Preveze Körfezi'ne girmişti. Doria'nın idaresindeki donanma sayıca kendisinden üstün ve daha büyük gemilere sahip olduğu için Haçlılarla açık denizde karşılaşmak aleyhineydi. Körfezin içinde büyük gemilerin geçemeyeceği bir sığlığın ardına gizlenerek düşmanın açık vermesini bekledi. Düşmanları, karaya asker çıkararak Preveze'yi kuşattıkları takdirde iki ateş arasında kalabilirdi, ancak Doria böyle bir hamle yapmadı. Osmanlı donanmasını oradan çıkaramayacağını anlayan Andre Doria, 26, 27 Eylül gecesi Preveze açıklarından ayrılarak, daha güvenli bir yere doğru hareket etti.
    27 Eylül sabahı Barbaros onları takibe başladı. Haçlı do-nanması kadırga ve kalyonlardan oluşan karma bir filo olduğu için yol alırken problemlerle karşılaşıyorlardı. 28 Eylül'de Osmanlı donanması onları yakaladı. Deniz çarşaf gibiydi. Koskoca kalyonlar hareketsiz kalmışlardı. Barbaros ise, Akdeniz'in rüzgar durumunun her zaman uygun olmaması sebebiyle, rüzgarla hareket eden kalyonlar yerine kürekle çalışan kadırgaları tercih ettiğinden sıkıntıda değildi.

141
BARBAROS HAYREDDİN PAŞA
   Venediğin   en   büyük   denizcilerinden   Alessandro   Condal-miero'nun idaresindeki devasa kalyon haçlı donanmasından ayrı düşerek Türklerin karşısında kalakalmıştı. Bu geminin yanında cüce kalmış olan Türk kadırgaları ona saldırırken, Doria'dan yardım gelmedi.   Akşama  doğru  rüzgar  da  haçlı  donanmasının  lehine esmeye başladı, ancak komutanların yalvarmalarına rağmen Doria, Türklerin üzerine hareket etmedi. Osmanlı gemileri bir taraftan Venedik kalyonuna saldırırken, diğer taraftan da haçlı donanmasından ayrı düşmüş gemileri avlıyordu.
    Andre Doria, Türk donanmasının üzerine gideceğine rotasını açık denize çevirdi. Ancak Barbaros hafif kadırgaları için elverişli kıyıları bırakarak, kendi aleyhine olacak bir ortamda haçlılarla savaşacak kadar basit bir denizci değildi. 29 Eylül günü sabah olduğunda ise Doria donanmasını toplayıp kaçmıştı. Kaçarken kimse görmesin diye Amirallik fenerini bile söndürmüştü. Osmanlı donanması çok az bir kayıpla Preveze Savaşı'nı kazanmıştı.
    SORU  7:   Preveze  Deniz  Savaşı'na,   Batılılar  hasıl bakar?
    Preveze Deniz Savaşı, ülkemizde Türk denizcilik tarihinin en önemli zaferlerinden birisi olarak kutlanırken, bazı batılı yazarlar 5-6 Venedik gemisinin batırıldığını, bu yüzden fazla önemsenmemesi gerektiğini belirtirler. Ancak Hammer dahi, Preveze'deki Haçlı donanmasının kaybını 128 gemi olarak verir.
    Preveze Savaşı, daha sonra 1571'de Türk donanmasının yok edildiği İnebahtı Savaşı gibi büyük bir deniz savaşı değildir. Ancak bu savaştan sonra çeyrek asır boyunca, Türkler Akdeniz'de üstünlüğü elinde tutmuştur.
    Öte yandan Amerikalı Albay B. Taylor, Preveze Savaşı'nın Doria ile Barbaros arasında danışıklı döğüş olduğunu iddia etmiştir. Fakat bu iddiasının aslı yoktur. Lane-Poole ise Cezayir korsanlarını cahil olarak niteler, ancak bu da doğru değildir. Cezayir'de bulunan Türk denizcilerinin icraatları ve Osmanlı donanmasına katkıları açıkça ortadadır.
    
142

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

BARBAROS HAYREDDİN PAŞA

143

     Bir diğer iddia da Barbaros'un İspanyollarla işbirliği ortamı aradığıdır. İspanya Arşivi'nde bulunan bir belgeye göre, 25 Eylül tarihinde Alarcon adlı bir İspanyol ajanı Barbaros'a bir mektup yazarak, "Afrika'daki bazı topraklar ile Trablusgarb'ı ona vermek karşılığında Osmanlı hizmetinden çıkıp Cezayir'e dönmesini" talep etmişti. Barbaros'un cevabının da "eğer İspanya, Venedik'e karşı savaşırsa yardımcı olabileceği" yönünde olduğu iddia edilir. Ancak bu yazışmaların doğruluk derecesi tespit edilememiştir.
SORU 8: Barbaros Hayreddin Paşa nasıl öldü?
    1543'teki Nice seferinden sonra Barbaros Hayreddin Paşa bir daha sefere çıkmadı. Tersanelere çeki düzen vermekle uğraştı. Hastalandıktan kısa bir süre sonra 5 Temmuz 1546'da vefat etti. Ölümüne "Mate Reisü'l-Bahr=953/1546 (Denizin Reisi öldü)" sözü ile tarih düşüldü. Hayatta iken yaptırdığı Beşiktaş'taki medresesinin yanındaki türbeye gömüldü. Osmanlı donanmasının hareket ettiği yer olan bu limana gömülmeyi kendisi vasiyet etmişti. Böylece öldüğünde bile çok sevdiği denizden ve gemilerden uzak kalmayacaktı. İstanbul'dan ayrılacak olan donanma Beşiktaş'taki Hayreddin iskelesine demir atar, sonra denize açılırdı.
     SORU 9: Barbaros Hayreddin Paşanın gazaları nasıl yazıldı?
    Barbaros Hayreddin Paşa, hayatta iken hatıralarını yazdırmıştı. Böyle bir hatırat yazdırmasının sebebi Kanunî'nin isteğiydi. Kanunî Sultan Süleyman bir gün ona; "Sen ve karındaşın nasıl ortaya çıkıp, cihad meydanına atıldınız? Bunun sebebi ne idi? Kimlerdensiniz? Kul taifesinden mi, sairlerden mi? Bu zamana gelinceye kadar ufak büyük, karada ve denizde, ne şekilde gazalar oldu ise, baştan sona kadar, ne eksik ne fazla, gerek nazım gerek nesirle yazıp, bir kitap düzüp, buraya gönderin ki, eskiden yazılmış tarihlerin yanında, Hazine-i Âmire'mde bulunsun" diye ferman göndermişti.
    Bunun üzerine Barbaros, bir denizci olup yapılan gazaları şi' irlerle anlatan Seyyid Muradî'yi çağırarak, ona; "Baka Muradı! Bizler için artık dünyada işitilmedik nesne kalmamıştır. Hemen

arzumuz, bu fani alemde bir eser bırakıp, torunlarımızın hayır duasına vesile kılmaktır. Benim dediklerimi nesirle ve nazımla yaz. Bu dünyada gazalarımızdan sonra bir de kitap koyup gidelim" dedi. Seyyid Muradı, Barbaros'tan dinlediklerini, kendi gördüklerini ve diğer denizcilerden duyduklarını kaleme aldı. Gazavât'i Hayreddin Paşa adını taşıyan bu hatıralar, birisi manzum, diğeri de mensur olmak üzere yazılmıştı. Bu büyük Türk denizcisi hakkındaki bilgilerimizin çoğunu bu esere borçluyuz.
SORU 10: Akdeniz Bir Türk gölü müydü?
    XVI. yüzyılda Preveze Deniz Savaşı'ndan sonra Akdeniz'in bir Türk gölü olduğu söylenir. Ancak bu doğru değildir. Karadeniz'in bu statüsü Akdeniz'de gerçekleştirilememiş ve burası bir "Mare Nostrum" olmamıştır. Akdeniz'in kuzeyi ve Sicilya, Malta gibi birçok ada da Osmanlıların elinde değildi. Nitekim 1565'de Malta'nın alınamaması bunun en önemli göstergesidir. Osmanlılar Akdeniz'de de var olduklarını göstermişler, ancak belirgin bir üstünlük kuramamışlardı. Bırakın Akdeniz'in tamamını, Doğu Akdeniz'de bile tam bir üstünlük kurmak oldukça zordu. Doğu Akdeniz Osmanlı hakimiyetinde olmasına karşılık İçel, Antalya gibi Osmanlı şehirleri dahi Hristiyan korsanların sık sık baskınlarına uğruyorlardı.
Bibliyografya
Barbaros Hayreddin Paşanın Hatıraları, I-II, neşr. Ertuğrul Düzdağ, İstanbul tsz.
Aldo Galotta, "II Gazavât-ı Hayreddin Paşa di Seyyid Murad", Studi Magrebini, XIII, Napoli 1983 (Madrid nüshasının diğer nüsha farklarıyla birlikte faksimile neşri)
Seyyid Muradi, Kaptan Paşanın Seyir Defteri: Gazavât'i Hayreddin Paşa, haz. Ahmet Şimşirgil. İstanbul 2003.
Gazavât'i Hayreddin Paşa, haz. Mustafa Yıldız. Göttingen 1991.

145

144
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Gülşah Oktay, 18. yüzyıla Ait Bir Barbaros Hayreddin Paşa Gazavat. namesi Üzerinde Sentaks İncelemesi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1997.
Katib Çelebi, Tuhfetü'l-Kibâr û' Esfâri'l-Bihâr, İstanbul 1329.
Sinan Çavuş, Süleymanname, Tarih'i Feth-i Sikloş, Estergon ve İstol-
        Belgrad, ed. Tülay Duran, İstanbul 1999 Râmizpaşazâde Mehmed İzzet, HaritaA Kapudânân'i Derya, İstanbul
       1285. Ali Rıza Seyfi, Barbaros Hayreddin, İstanbul 1330.
Muzaffer   Arıkan-Paulino   Toledo,   XIV,'XVI.    Yüzyıllarda    Türk-
İspanyol İlişkileri  ve Denizcilik  Tarihimizle İlgili İspanyol
        Belgeleri, Ankara 1995. Jean-Louis Belachemi, Barbaros Kardeşler, çev. Nihal Önol, İstanbul
       1995. İdris Bostan, "XV ve XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin Deniz
Politikası", XV ve XVI. Asırları Türk Asrı Yapan Değerler,
       İstanbul 1997, s. 185-197.
	,   "Bir   İmparatorluk  Donanmasının   Teşkili;   Osmanlı   De'
nizciliği'nde Savaş ve Organizasyon", Türk Denizcilik Tarihi,
       ed. Bülent Arı, Ankara 2002, s. 187-220. Emle Bradford,  Sultan'm Amirali Barbaros Hayreddin, çev. Zehra
Ağrah, İstanbul 1970.	"*
Miquela Angel  de  Bunes  Ibarra,   "Kanunî,  Barbaros  Paşa ve Vİ
Charles: Akdeniz Dünyası", Osmanlı, I, Ankara 1999, s. 392-
       397.
	, "Yavuz Sultan Selim ve Kanunî Sultan Süleyman Devirlerinde
İspanya    ve    Osmanlı    İmparatorlukları    Arasında    Deniz
Savaşları", çev. Ramazan Gözen, Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-
K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 599-607.
Afif Büyüktuğrul, "Preveze Deniz Muharebesine İlişkin Gerçekler",
        Belleten, sayı: 145 (Ankara 1973), 51-85. Aldo   Gallotta,   "Gazavât-ı  Hayreddin  Paşa,   çev.   Salih  Akdeniz,
Belleten, sayı: 180 (Ankara 1981), s. 473-500.

BARBAROS HAYREDDİN PAŞA
., "Seyyid Murad'ın Gazavât-ı Hayreddin Paşa Adlı Eseri", çev. Mahmut Şakiroğlu, Erdem, sayı: 10 (Ankara 1988), s. 127-163. yi.   Tayyib   Gökbilgin,   "Venedik   Devlet   Arşivindeki   Vesikalar Külliyatında   Kanunî   Sultan   Süleyman   Devri   Belgeleri", Belgeler, sayı: 2 (Ankara 1965), s. 119-220.
__—	, "Venedik Devlet Arşivindeki Türkçe belgeler Koleksiyonu ve
Bizimle İlgili Diğer Belgeler", Belgeler, sayı: 9-12  (Ankara 1971), s. 1-151.
—	,   "Yeni Belgelerin Işığı  Altında Kanunî  Sultan  Süleyman
Devrinde   Osmanlı-Venedik   Münasebetleri",   Kanuni  Ar-mağanı, (Ankara 1970), s. 171-186. Hüseyin Kazım Kadri, "Barbaros Hayrettin", haz. İskender Pala, Deniz
Kuvvetleri Dergisi, sayı: 560 (1994), s. 42-48. C. H. Imber, "The Costs of Naval Warfare the Account of Hayreddin    '? Barbarossa's Hercez Novi Campaign in  1539",  Archivum Ottomanicum, IV (1972), s. 203-216.
	, "The Navy of the Süleyman the Magnificient", Archivum
Ottomanicum, VI (1980), s. 97-140.
Halil İnalcık, "Osmanlı Deniz Egemenliği", Türk Denizcilik Tarihi, ed. Bülent Arı, Ankara 2002, s. 47-66.
	, "Haçlılar ve Osmanlılar: Barbaros Hayrettin Paşa Fransa'da",
Türk Denizcilik Tarihi, ed. Bülent Arı, Ankara 2002, s. 127-140.
	,    "Barbaros'tan   İnebahtı    (Lepanto)'ya    Akdeniz",    Türk
        Denizcilik Tarihi, ed. Bülent Arı, Ankara 2002, s. 141-144. Fahir İz, "Barbaros Hayreddin Paşa Gazavatnamesi Üzerine Yeni Bir
       Araştırma", TDAYBelleten 1972, s. 81-92. Enver Ziya Karal, "Barbaros Hayreddin Paşa", İslâm Ansiklopedisi, II»
311-315.
Fevzi Kurtoğlu, Barbaros Hayreddin Paşa, İstanbul 1935. Kalelizâde M. Şükrü, Barbaros Kardeşler, İstanbul 1932.

146

SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU

r

Mehmet Özkan, Barbaros Hayrettin Paşa *nm Türk Denizcili^ Tarihindeki Yeri, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1997.
İzzeddin Fahreddin Sertelli, Barbarosun Ölümü, İstanbul 1937. K. Setton, The Papacy and Levant, III, Philadelphia 1984.
S. Soucek, "The Rise of the Barbarossas in North Africa", Archivutn
        Ottomanicum, III (1971), s. 238-250.
	, "Remarks on Some Western and Turkish Sources Dealing
with   the   Barbarossa   Brothers   ",   Güney  Doğu   Avrupa.
Araştırmaları Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 1972), s. 63-76.
İsmail   Soysal,   "Türk-Fransız   Diplomasisinin   İlk   Devresi",   Tarih
        Dergisi, sayı: 5-6 (İstanbul 1953), s. 72-85. Şerafettin Turan, "Barbaros Hayreddin Paşa",  TDV İslâm Ansiklo-
        pedisi, V, 65-67.
	, "Rodos'un Zaptından malta Muhasarasına", Kanuni Arma~
        ğam, Ankara 1970, s. 47-117. İsmail Hakkı Uzunçarşılı,  Osmanh Devleti'nin Merkez ve Bahriye
        Teşkilatı, Ankara 1988. Hüseyin Gazi Yurdaydın, "Muradî ve Eserleri", Belleten, sayı: 107
       (Ankara 1963), s. 453-466. "Büyük  Amiral Hayrettin Barbaros'un Vakfiyenâmesi",  Derleyen:
Emin Yakıtal, Deniz Mecmuası, sayı: 57/375 (1945), s. 43-50.

CELALİ İSYANLARI
SORU 1: Celali adı nasıl ortaya çıktı?
    Yavuz Sultan Selim zamanında meydana gelen bir isyan bütün Osmanlı tarihine damgasını vurdu. Bozoklu (Yozgatlı) Celal adlı bir timarlı sipahi şeyhliğini ilan edip, etrafına binlerce adam toplamıştı. Tokat'ın Turhal ilçesinde bir mağarada yaşayan Celal'in etrafındaki insan sayısı 20 bine ulaşmıştı. Celal, yanındakilere kendisinin Mehdi olduğu söylüyordu. Şah Veli unvanını alan Bozoklu Celal, Tokat-Sivas havalisinde hakimiyet kurunca Osmanlı yöneticileri harekete geçti.
    Merkezden Celal'in üzerine Vezir Ferhad Paşa gönderildi. Dulkadir beyi Şehsuvaroğlu Ali Beye de ona katılması emredildi. Üzerine gönderilen kuvvetlerle başa çıkamayacağını anlayan Bozoklu Celal, Sivas'a doğru hareket etti. İran'a kaçıyordu. Ferhad Paşanın Celal'e yetişememesi üzerine, onu kaçırmamak isteyen Şehsuvar Ali Bey isyancıların Erzincan civarında önünü kesti. 1519 yılında meydana gelen savaşta asiler mağlup edildi, reisleri Celal de öldürüldü.
    İsyan bitmişti. Ama adı yadigar kaldı. Bozoklu Celal'in isyanı Osmanlı literatürüne yeni bir ismi kattı. Bu tarihten sonra Anadolu'da isyan edenlere Celal'e nispetle "Celali" denildi. Celaliler için, ayrıca "eşkiya", "türedi eşkıyası" adları da kullanılmıştır.
SORU 2: Büyük Celali isyanları ne zaman oldu?
    Bozoklu Celal'in isyanından sonra Kanunî döneminde benzeri ayaklanmalar olduysa da "Celali isyanları" adı ile anılan asıl eşkiyalık faaliyetleri 1596-1610 yılları arasında meydana geldi.

149
148
SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
    1593 yılında Osmanlı İmparatorluğu Avusturya ile 13 yıl s^ recek bir savaşa girişmişti. Avusturya ile yapılan 13 yıl savaşlarının asıl sebebi Eflak ve Erdel gibi Osmanlı iaşesinin önemli bir kısnuru karşılayan toprakların kaybedilmemesi içindi. Ancak bu dönemde askeri sistemde meydana gelen değişiklikler Avusturya ile savaşmayı artık pahalı ve zor bir hale getirmişti. Bu savaşlar sırasında özellikle ekonomik açıdan zor durumda olan Osmanlı imparatorluğu, piyade asker ihtiyacını Anadolu'daki işsiz gençlerden sağlamaya başladı. Yeni askeri sistem gereği ok ve kılıçla savaşan süvarinin yerini tüfekli piyade almaktaydı. Bu yüzden timarlar azaltılıp, tüfekli asker istihdamına yönelindi. Ayrıca tağşiş (paranın değerini düşürme) ve umarların zengin kişilere  satılması yüzünden de birçok tımarlı sipahi timarını kaybetmişti. İşsiz kalan timarlı sipahiler 25-50'şer kişilik gruplar hâlinde levend denilen haydut çeteleri oluşturup, eşkiyalığa başladılar.
    Timarlı sipahilerin yerini yavaş yavaş alan sekban adlı tüfekli askerlerin sayısı savaş zamanında aşırı artıyordu. Devlet, sancakbeyi ve beylerbeyileri yeni askeri sistem gereği bu tür sekban bölükleri bulundurmaya teşvik etmekteydi. Savaş bittiğinde işsiz kalan bu gruplar eşkiyalığa başladılar. Ayrıca yeniçeriler gibi imtiyazlı olmak isteyen sekbanlar sık sık problem çıkarmışlardır.
    Büyük celali isyanları Haçova Savaşı'ndan (1596) sonra meydana geldi. Bu zaferden sonra veziriazam olan Cığalazâde Sinan Paşa orduyu disiplin altına almak için çadırının önüne gelmeyecek herkesi asker kaçağı sayacağını ilan etti. Asker kaçakları yakalan' dıklarında idam edilecek, malları da hazineye kaydedilecekti. Savaşa gelmelerine rağmen düzensizlik yüzünden ordudan ayrı düşmüş olan ve sayıları 25-30 bin kişiye ulaşan askerler, bu emir üzerine korkudan kaçarak Anadolu'da eşkiyalık yapan gruplara katıldılar.
    Celaliler Karayazıcı Abdülhalim gibi yetenekli bir lider bulunca oldukça tehlikeli hale geldiler. Karayazıcı, savaşa gitmek istemeyen ve asker kaçağı olan grupları etrafında topladı. 1598'den itibaren büyük celali toplulukları kasaba ve şehirlere saldırmaya başladılar. Orta Anadolu ve Maraş civarında hakimiyet kurdular. 1602'de Karayazıcı'nın öldürülmesinden sonra bütün Anadolu'ya yayıldılar.

CELALİ tSYA.NLARl
SORU 3: Celali İsyanlarının sebepleri nelerdir?
    Celali isyanları genellikle Haçova savaşından sonra askerden (açanların cezalandırılmasına bağlanırsa da, bu doğru değildir. XVI. yüzyılın sonlarında İran (1578-1590) ve Avusturya (1593-1606) ile girişilen ve uzun süren harpler Osmanlı düzenini iyice yıpratmıştı. Ayrıca XVI. yüzyıldaki aşırı nüfus artışı ve enflasyon Osmanlı düzenini tamamıyla alt üst etti. XVI. yüzyıl sonlarında bu bahsettiğimiz sebeplerden meydana gelen buhran ortamı Celaliliği ortaya çıkardı.  İşsiz  sekban ve leventler,  timarını kaybetmiş  sipahiler, geçinemediğinden köyünü terk eden gençler ve sistem çöktüğünden okullarını bırakmak zorunda kalan medrese öğrencileri (suhteler) celali oldular. Celali isyanlarının genişlemesinin önemli bir sebebi de tüfeğin yaygınlaşmasıdır. Osmanlı tarihlerinde "tüfeng eşkiya eline düşüp, Celaliliğin meydana gelmesine ve memleket ihtilalinle sebep oldu" ifadeleri sık sık geçer.
    Bu isyanlar yalnız Osmanlı'ya mahsus değildir. XVI. yüzyıl sonlarında Avrupa'nın birçok yerinde geleneksel düzenin ve ekonomik yapının bozulmasıyla bu tür isyanlar görülmüştür. Ayrıca dünya ikliminde meydana gelen değişiklikler, uzun süreli kuraklıklar yaşanması bu isyanların çıkmasında önemli rol oynamıştır.
SORU 4: Celali Ayaklanmaları nasıl bastırıldı? Safevi hükümdarı Şah Abbas'ın Osmanlıları mağlup edip, Doğu Anadolu kapılarına dayanması celali isyanlarını iyice artırmıştı. Celali isyanlarının en önemlileri Orta Anadolu'da Kalen-deroğlu, Suriye'de Canbolatoğlu ayaklanmalarıydı. Ancak 1608 yazında Kuyucu Murad Paşa liderliğindeki büyük bir orduyla celali isyanları sona erdirildi. Kuyucu Murad Paşanın eşkiya takibi ve sonrasında celali bakiyelerini temizlemek için yaptığı teftişler esnasında binlerce insan celali oldukları gerekçesiyle öldürüldü.
    Celalilerin aralarında bir birliğin olmaması, halkın kendilerine düşman olması ve meydan savaşlarında Osmanlı ordularına karşı koyacak durumda olmadıkları için yenilmişlerdi.
    Osmanlı yönetimi celalileri ya kuvvet kullanarak ya da makam, mevki vererek ortadan kaldırma yoluna gitmiştir. Bazı Türk tarih-

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
150
çileri, Osmanlıların eşkiyaları affedip, devlet kademelerinde görev vermesini  acizlik olarak yorumlarken,  Karen Barkey  isimli bir Amerikalı sosyologun Fransa ile Osmanlı İmparatorluğu'nu mukayese ederek yaptığı incelemede eşkiyaların affının ve bir makam verilmesinin, devletin aczini değil, kuvvetini ve idaresini sürdürme kabiliyetini gösterdiği sonucuna varılmaktadır. Fransa'da merkez-kenar  dengesindeki ciddi kaymalardan dolayı isyanlar meydana gelmiş ve bu isyanlar zorla bastırılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu ise toplumsal sınıfların çoğunu manipüle ederek, çok büyük isyanların çıkmasını engellemiştir. Eşkiyaları affederek, devlet kademelerinde görevlendirmiş, böylece kenardaki kuvvetlerin merkez içerisinde erimesini sağlamıştır. Osmanlıların tarzı hem daha insanî, hem de daha devlet menfaatinedir.
    Suraiya Faroqhi'nin Osmanlıların hac güzergâhında eşkıyalık yapan bedevilerle anlaşmasını izahı da aynı şekildedir. Çölde eşkiyalık yapan bedevilere bazı hediyeler verilmek suretiyle, fazla bir kuvvet bulundurulmadan hac yolu emniyeti ve Osmanlı İmparatorluğu'nun o topraklardaki meşruiyeti sağlanmıştır.
SORU 5: Celali isyanları bir halk ayaklanması mıydı? Celali  ayaklanmalarını kimileri mezhep,  kimileri  ise  ezilen halkın yöneticilere isyanı olarak gösterir. Bazen ise Türk kimliğinin mücadelesi olduğu iddia edilir. Ancak bunların hiçbirisinin aslı yoktur. Bazı ayaklanmaların İran'la ilişkisi varsa da, timarı elinden alınmış sipahiler ve savaş bitince işsiz kalmış sekbanlar bu isyanlarda faal rol oynayan en önemli unsurlardı. Meslekleri askerlik olan bu  kişilerin  işsiz  kaldıklarında  yapacakları bir  iş  yoktu.  Çoğu eşkiyalıkla geçinme yolunu aradılar. Timarları iade edildiğinde veya başka  bir  yolla  orduda  istihdam  edildiklerinde  celalüerin  çoğu devletin yanına geçmiştir.
    SORU 6: Celaliler Osmanlı İmparatorluğu'na ne zarar verdiler?
    Celaliler geçtikleri köy, kasaba ve şehirleri büyük bit baskı al' tına aldılar. Ahalinin mallarına, ürettikleri mahsullere el koydular

151
CELALİ İSYANLARI
Can ve mal emniyeti hiç kalmamıştı. Gençler celalilere katılmaya mecbur kalıyorlardı.
    1596-1610 yılları arasında meydana gelen ve Celali Fetreti diye adlandırılan bu dönemde Anadolu baştan başa harabe oldu. Celali ayaklanmalarının Osmanlı împaratorluğu'na en büyük zararı mevcut düzeni bozmasıydı. On binlerce insan çoluk, çocuğuyla evlerini terk ederek başka diyarlara gitti. Binlerce köy boşaldı. Devlete vergi veren nüfus azaldı.
    Büyük Kaçgun diye bilinen bu dönemde ahali köylerden şehirlere kaçtı. Gittiği yerlerde de emniyet kalmayınca başka bölgelere sığındı. Anadolu'daki insanların varlıklı olanları İstanbul'a, Rumeli'ye ve Kırım'a göçtüler. Halkın yerini yurdunu terk etmesi "celây-ı vatan", "terk-i diyar" ifadeleriyle isimlendirilmiştir. Anadolu halkının büyük kitleler hâlinde yerlerini terk etmeleri 1603-1610 yılları arasında 7 yıl sürdü ve bu karışıklık dönemi resmî kayıtlarda "büyük kaçgun" ve "büyük firar" adlarıyla anıldı.
    Celalüerin yanı sıra halkın yerini terk etmesinin önemli bir sebebi de "ehl-i örf adı verilen taşra yöneticilerinin zulümleriydi. Mahalli yöneticiler zaman zaman kanunlarda bulunmayan vergileri halktan talep etmişlerdir. Merkezi otoritenin sarsıldığı dönemlerde mahalli yöneticiler, halktan kanunsuz olarak "nalbaha", "selamlık", "aylık", "cerime", "pişkeş" gibi adlar altında vergi topladılar. Devletin, ahalinin şikayetleri üzerine bu uygulamaları sona erdirmek için adaletnâme adı verilen fermanlarla, bu işleri yapanları idamla tehdit etmesine rağmen, mahalli yöneticilerin bu suistimalleri sona ermedi. Mahalli yöneticileri bu tür yollara sevk eden sadece daha fazla gelir elde etme isteği değildi. XVI. yüzyılın ikinci yansından itibaren devlet görevlilerinden caize, avaid, pişkeş gibi adlarla alınan resmî vergilerinin miktarları ve sayıları artmıştı. Bir kısım yöneticiler devletin onlardan aldığı dolaylı makam vergilerini (caize, avaid, bohça) ödeyebilmek için bu yola başvurmak zorunda kalkışlardı. Bu uygulamalar da celaliler yüzünden perişan olan halkı ^    ezdi.
    Vergi düzeni bozulduğu için arazilerin boş kalmasını önleyici tedbirler alınmaya çalışıldı. Yerlerini terk eden ahalinin tekrar eski
    
T

152
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
topraklarına döndürülmesine çalışıldı. Vergi muafiyetleri sağlandı, çeşitli teşvikler verildi. Bu iş için memurlar görevlendirildi.
SORU 7: Halk celaliler karşısında ne yaptı?
    Yukarıda bahsettiğimiz gibi halkın çoğunluğu malını ve canını kurtarmak için göç etme yolunu seçmişti. Göç etmeyen halk kaleye sahip bir yerde oturuyorsa buralarda kendisini savunmaya çalıştı. Savunma düzeni olmayan yerlerde oturanlar ise kale ve palangalar inşa ederek kendilerini korudular. Bir kısmı dağlara sığındı, eşyalarını ve yiyeceklerini sakladılar. Kendilerini müdafaa etmek için silahlandılar. Ahvâl-i Celâliyân adlı eserde halkın çiftini çubuğunu dağıtıp, öküzünü satıp at satın aldığı, saban yerine tüfek kullanmaya başladığı belirtilir.
    Halk devlet yönetiminde örgütlenerek de Celalilere karşı koymaya çalıştı. Osmanlı Devleti celali karışıklıklarının artması üzerine köylü ve şehirli gençleri "il eri" adı altında teşkilatlandırdı. Bu mahalli milis kuvvetleriyle asayişin sağlanılmasına uğraşıldı.
     SORU 8: Celalilerin Osmanlı hanedanını yıkma niyetleri var mıydı?
    Celali isyanı çıkaranların çoğunun hanedanı ortadan kaldırma gibi bir niyeti yoktu. Kalenderoğlu gibi bazı eşkiyalar niyetlerinin, Osmanlı otoritesinin Üsküdar'dan ileriye geçmemesi ve Anadolu'da hakimiyet kurmak olduğunu söylemişlerdir. En tehlikeli isyancılardan birisi olan Canboladoğlu Ali Paşa ise Kuzey Suriye'de ayrı bir devlet kurma niyetini taşıyordu. Hutbe okutmuş, para bastırmıştı.
    Bu isyanı çıkaran insanlar haksızlığa uğradıkları için devleti yıkma amaçları olmadan bürokrasisiyle bütünleşmeyi talep edi' yorlardı. Bu yüzden isyanları sisteme muhalefet değil, sistem içinde hareketlilik kazanabilmek için yapılan manevralardı. Osmanlı İmparatorluğu da buna paralel olarak celalileri kendi hakimiyetini sağlamlaştırmakta kullanarak halk üzerindeki denetim gücünü artırdı. Devlet, eşkiyaları otoritesini sağlamlaştırmakta, halk üze-rinde bir tehdit olarak kullandı. Muhtemel rakiplerini saf dışı

153
CELALİ İSYANLARI
r
bıraktı ve taşradaki önemli mevkilere güvendiği güçlü kişileri atadı. Celali liderlerinin çoğu devlete karşı herhangi bir toprak iddiasında bulunmadığından çeşitli konumlarda devlet görevlisi oldular. Bir sancakbeyinin hizmetine girmek ya kethüdalık yapmak, ya da mütesellim olmak istiyorlardı. Bunların devletten bağımsızlık kazanmak gibi bir amaçları yoktu. Esas dertleri devletin memurları olmak ve devleti yönetmekti. Osmanlı esasen böylesi gruplarla her dönemde karşılaşmıştı. Ancak onlar genel olarak yerel olaylar şeklinde kalmış ve siyaset yoluyla halli sağlanmıştı. Yani mevki verilmek suretiyle sindirilmişlerdi.
    SORU 9: Büyük Celali isyanlarından sonra yeni isyanlar oldu mu?
    Kuyucu Murad Paşanın sert tedbirleriyle sona eren celali isyanları, II. Osman'ın öldürülmesi üzerine onun kanını dava ederek ayaklanan Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşa ile yeniden başladı. Kuyucu Murad Paşanın zamanında sinmiş olan celali grupları Abaza Mehmed Paşaya katılmışlardı. Sultan İbrahim devrinde Sivas Valisi Varvar Ali Paşa ve Kara Haydar isyanları meydana geldi. Dördüncü Mehmed'in saltanatının ilk yıllarında celali hareketleri iyice arttı. Kara Haydaroğlu, Gürcü Abdünnebi ve Katırcıoğlu önde gelen celali reisleriydi. Abaza Hasan Paşa ise en büyük celali isyanını başlattı. İsyan Köprülü Mehmed Paşa tarafından zorlukla bastırıldı. Köprülü Mehmed Paşa tarafından teftişle görevlendirilen Müfettiş İsmail Paşa yakaladığı celalileri öldürdü. Her yerde tüfek arandı ve binlercesine el kondu.
    II. Viyana kuşatmasının ardından 16 yıl süren harpler sırasında düzen tekrar bozulduğu ve bölge idarecileri askerleriyle beraber savaş sahralarında bulundukları için celaliler tekrar sahneye Çiktılarsa da asrın başındaki kadar tehlikeli olmamışlardır.
SORU 10: Celaliler nasıl örgütlenmişlerdi?
    Küçük celali grupları büyük kalabalıklar haline süratle gele-biliyorlardı. Bir lider etrafında toplanabilmek varlıklarını devam

154
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
ettirebilmenin en önemli yoluydu. Ancak şuursuz kalabalıklar çabucak bir lider etrafında toplanabildikleri gibi, kısa sürede bu birliklerini kaybedebiliyorlardı. Karayazıcı gibi askeri yetenekleri olan birisinin etrafında toplandıklarında oldukça tehlikeli olmuş, lardır.
    Celaliler kendi aralarında, bölük esasına göre örgütlenmişlerdi. Her bölüğün bir zorbabaşısı ve bayrağı olurdu. Bayraklarda zorba başının adı yazılıydı. Celaliler arasında "yalancı kapıkulları" adı verilen bölükler de vardı. Bunlar kapıkulu ocağından uzaklaştırılan levendler ve taşra yöneticilerinin yanındaki devriye bölüğü mensuplarıydı.
    Celaliler halk arasında garip isimlerle şöhret bulmuşlardır. Ağaçtan Piri, Gün Uğrusu, Baldırı Kısa, Tanrıbilmez, Dağlar Delisi, Kabre Sığmaz, Kâfir Murad, Deli İlahi, Yularkıstı, Kilindir Uğrusu, Domuzoğlan, Şekloz Ahmed, Kekeç Mehmed gibi isimler taşıyorlardı.
Bibliyografya
Fatma Acun,  "Celâli İsyanları 1591-1611",   Türkler, IX, ed. H. C. Güzel-K. Çiçek- S. Koca, Ankara 2002, s. 695-708.
Mustafa Akdağ, Celâli İsyanları 1550-1650, Ankara 1963.
	, Büyük Celali Karışıklıklarının Başlaması, Erzurum 1963,
	,   "Celali   İsyanlarının   Başlaması"   Dil   ve   Tarih-Coğrafya
Fakültesi Dergisi, IV/1 (Ankara 1946), s. 23-27.
	,  "Celali Fetreti",  Dil ve  Tarih'Coğrafya Fakültesi Dergisi,
XVI/l-2 (Ankara 1958), s. 53-107.
	,  "Celâli İsyanlarında Büyük Kaçgunluk 1603-1606",   Tarih
Araştırmaları Dergisi, II/2-3 (Ankara 1964), s. 1-50.
	, "Türkiye Tarihinde İçtimaî Buhranlar Serisinden Medreseli
İsyanları", İktisat Fakültesi Mecmuası, H/14 (İstanbul 1950), s. 361-378.

155
CELALİ İSYANLARI
f
-, "Kara-Yazıcı", İslâm Ansiklopedisi, VI, 339-343.
Hrand Andreasyan, "Bir Ermeni Kaynağına Göre Celâli İsyanları", Tarih Dergisi, sayı: 17-18 (İstanbul 1963), s. 27-42.
__—, "Celalilerden Kaçan Anadolu Halkının Geri Gönderilmesi", İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya Armağan, Ankara 1976, s. 45-53.
Bekir Aydın, Celali İsyanlarının Başlaması, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Doktora Tezi, Ankara.
Karen Barkey, Eşkiyalar ve Devlet,  Osmanlı Tarzı Devlet Merke~ zileşmesi, çev. Zeynep Altok, İstanbul 1999.
Fernand Braudel, Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, I, çev. Mehmet Ali Kıhçbay, İstanbul 1989.
Mustafa Cezar, Osmanlı Tarihinde Levendler, İstanbul 1965
M. A. Cook, Population Pressure in Rural Anatoüa (1450-1600), Oxford 1972.
Sencer Divitçioğlu,   "Oyun Teorisi'   Bağlamında Celali İsyanları", Cogito, sayı: 19 (İstanbul 1999), s. 136-146.
Suraiya Faroqhi, Hacılar ve Sultanlar, çev. Gül Çağalı Güven, İstanbul 1995.
	, "1600 Yıllarında Anadolu Kırlarında Toplumsal Gerilimler",
11. Tez, Kitap Dizisi, 7 (1987), s. 106-120.
Hamit Girdivanlı, "Osmanlı İmparatorluğunda Celali İsyanları (1596-1610)", Askeri Tarih Bülteni, sayı: 2 (Ankara 1976), s. 13-30.
William J. Grisvold, Anadolu'da Büyük İsyan, çev. Ülkün Tansel, İstanbul 2000.
Mücteba İlgürel, "Celâli İsyanları",  TDV İslâm Ansiklopedisi, VII,
       252-257.
	, "Celâ-yi Vatan", TDVİslâm Ansiklopedisi, Vll, 238-240.
	, Abaza Hasan Paşa İsyanı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat
       Fakültesi. Doçentlik Tezi, İstanbul 1976.
	, "Karayazıcı Abdülhalim",  TDV İslâm Ansiklopedisi, XXV,
482-423.

156

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

:,.'..< «OTA.T" ^î"^ " r'

Halil İnalcık, Osmanh İmparatorluğu, Klâsik Çağ (1300'1600), çev Ruşen Sezer, İstanbul 2003.
	, Türkler (Osmanlılar: Başlangıçtan XVI. asrın sonuna kadar)"
İslâm Ansiklopedisi, XII/2, 286-290.
	, "Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış", Osmanlı, I (Ankara
1999), s. 37-132.
	, "Adaletnâmeler", Belgeler, (Ankara 1965), s. 49-145.
	, "The Socio-Political Effects of the Diffusion of Fire-arms in
the Middle East", War, Technology and Society in the Middle East, ed. V.J. Parry-M. E. Yapp, London 1975.
	, "Military and Fiscal Transformation in the Ottoman Empire
1600-1700", Archivum Otomanicum, VI (1980), s. 283-337.
Faruk Sümer, "Osmanlı Tarihinde Celalilik", Resimli Tarih Mecmuası, 111/33 (İstanbul 1952), s. 1722-1727.
	, "Tavil, Canbolatoğlu, Kalenderoğlu Nam Büyük Celalilerin
Hayat  ve  Sergüzeştleri",  Resimli Tarih Mecmuası,  111/34 (İstanbul 1952), s. 1795-1800.
	,  "Celali İsyanlarının Sebebi ve Neticeleri",  Resimli Tarih
Mecmuası, IV/38 (İstanbul 1953), s. 2042-2045.
Orhan Türkdoğan, "Sosyal Hareketler Olarak Celali Ayaklanmaları, Belleten, sayı: 228 (Ankara 1996), s. 421-442.
M.  Çağatay Uluçay,  XVII. Asırda Saruhan'da Eşkiyalık ve Halk
        Hareketleri, İstanbul 1941.
	,  XVIII.   ve XIX. Asırlarda Saruhan'da Eşkiyalık ve Halk
Hareketleri, İstanbul 1944.
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/1-2, Ankara 1988.
Hasan Yüksel, "Celali İsyanlarında Kaybolan Bir Belge: ZeyniTl Arap (veya Ahmed Fakih) Zaviyesi Vakfiyesi", Tarih İncelemeleri Dergisi, sayı: 13 (İzmir 1998), s. 49-5

OSMANLI İMPARATORLUĞUNUN XVII. YÜZYIL
BUHRANI
    SORU 1: XVI.  Yüzyıl sonlarındaki siyasi gelişmeler
nasıldı?	(
    Osmanlı İmparatorluğu, XVI. yüzyılın sonlarında daha önce     ; tarihinde yaşamadığı uzun süreli iki savaşa arka arkaya girdi. 1578-1590 yılları arasında İran Safevi Devleti ile,  1593-1606 yılları arasında ise Avusturya ile savaştı. Yıllarca süren bu iki savaştan da bir netice alınamadı. Ancak bu uzun ve yıpratıcı savaşlar Osmanlı düzeni  için  tahrip   edici  etkiler  yaptı  ve  büyük bir  buhrar girmesinin de ana sebeplerinden oldu.
    SORU 2:   Osmanh yazarları  devletin  içine  düştüğ buhranı ne zamandan başlatırlar?
    Osmanlı İmparatorluğu'nun, XVI. yüzyılın sonlarında girdiği kargaşa ve buhran, o dönemde "tagayyür ve fesad" olarak nitelendirilmekteydi. Buhranın sebeplerini çözmeye çalışan Osmanlı yazarları ilk belirtileri Kanunî döneminde bulmuşlardır. Ancak asıl problemlerin III. Murad döneminde başladığını kabul ederler. En çok tekrarlanan hadise III. Murad dönemindeki sünnet düğününde gösterileri beğenilen oyuncuların Yeniçeri Ocağı'na kanunlara aykırı bir şekilde alınmalarıdır.
SORU 3: Islahat layihalarını kimler yazdı? Devlet düzenindeki aksaklıkları ve çözüm yollarını göstermek için çeşitli devlet adamları raporlar kaleme almışlardır. Bunlara genellikle   Islahat   layihası   denilir.   Ayrıca   nasihatname   veya siyasetname kitapları olarak da bilinir.
    Devlet düzenindeki bu tür aksaklıklara dair ilk kitaplar XVI. yüzyılın   sonlarında yazılmıştır.   Şehzade  Korkud'un  risalesi bu

159
    c- Rüşvet ve mansıpları ehline vermemek: Kanunlara uyulmaması rüşvete bağlanır. Rüşvet ve adam kayırma yüzünden memuriyetler hak edene verilmemiştir. Özellikle Osmanlı askeri ve idari mekanizmasının ana unsuru olan timar sistemindeki rüşvete dikkat çekilir. Timarlar savaşa gidecek olanlara değil de devlet ileri gelenlerinin çevresindeki insanlara verilmiştir. Bu da Osmanlı ordusunda timarlı sipahi sayısının azalmasına sebep olmuştur.
    d- Erkândı Erbaa ve toplum hiyerarşisinde bozulma: Osmanlı İmparatorluğu statücü bir devletti. Herkesin kendi yerini bilmesi gerekirdi. Sınıflar arasındaki geçişler, ilim tahsili dışında fazla istenilmezdi. Timar sistemine ve Kapıkulu ocaklarına dışarıdan kanunlara göre girmemesi gereken kişilerin rüşvet ve iltimasla alınması toplum düzenini bozmuştur.
    e- Hazinenin dengesi: Islahat layihası yazarlarının hemen hemen hepsi hazinenin gelirlerinin artırılmasının üzerinde durmuşlardır Bunu için çeşitli öneriler getirirler. Bunlardan en başta geleni ise devlet kadrolarındaki şişkinliklerin azaltılmasıdır.
    f- Ahlaki çürüme: Toplumun bütün kesimlerinde görülen ahlaki çürümenin üzerinde genişçe durulur. Ahlaki çürüme, rüşvet ve adam kayırma ile ilişkilendirilir. Yazarlar insanların kendi yerini ve haddini bilmemesi, tamahkârlık, helal-haram bilmemenin yaygınlaştığını, faziletli olma, kanaatkârlık gibi özelliklere sahip kişilere itibar edilmediğini söylerler.
    Layiha yazarlarının "Ihtilâl-i nizâm-ı âlem"in, yani Osmanlı devlet' düzenindeki çözülmenin temel sebepleri olarak adaletin aksaması, rüşvet, adam kayırma, memuriyetlerin hak etmeyenlere verilmemesi, kadın ve padişah musahiplerinin sözüyle hareket etme ve devlet işlerinde müşavereye önem vermemeyi gördüklerini belirtir
    SORU 5: Islahat layihalarına göre Osmanlı İmparatorluğu nasıl toparlanabilirdi?
    Mehmet Öz, Islahat layihası yazarlarının devletin düzelmesi için yapılması gereken asıl iş olarak "Kanun-ı kadime riayet", yani
158
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
alandaki ilklerdendir. Bu yüzyılın en ünlü eseri Gelibolulu Mustafa Ali'nin Nushatü's-Selâtini (Sultanlara Nasihatler)'dir. Ayrıca bu asırda Kitab u Mesâlihi'l-Müslimîn ve Menâfi'i'l-Mü'mînîn (Müslümanların işleri ve Müminlerin çıkarları) isimli eser de kaleme alınmıştır.
    XVII. yüzyılda bu tür risaleler artar. En ünlüsü Koçi Beyin IV. Murad ve Sultan ibrahim'e sunduğu risalelerdir. Bunun dışında yazarı belli olmayan Kitâb-ı Müstetâb ve Hırzü'l-Mülûk (Hükümdarların Tılsımı) isimli risaleler, Veysi'nin Habnâmesi, Hasan Kâfî el-Akhisarî'nin Usûlü'l-Hikem fî Nizâmi'l-Âlem'i, Kâtip Çelebi'nin Düsturü'1-Amel li-Islahi'1-Halel'i devrin diğer önemli ıslahat layihalarıdır.
     SORU 4: Islahat layihası yazarlarına göre Osmanlı İmparatorluğu'ndaki buhranın sebepleri nelerdi?
    Mehmet Öz tarafından Islahat layihaları üzerinde yapılan inceleme sonucunda Osmanlı Imparatorluğu'ndaki bozulmanın sebepleri ile düzeltilmesi için nelerin yapılması gerektiği şu şekilde tespit edilmiştir:
    a- Balık baştan kokar: Bu sözden maksat bozulmanın en üstte başladığıdır. Bazı yazarlar padişahı ima ederken, çoğunluğu veziriazamı sorumlu tutarlar.
    b- Daire'i adliye ve Kanıui'i kadim: Osmanlı devlet yöneti' minin teorik temellerinden birisi "Daire-i adliye", yani adalet dairesidir. Bu kaidenin ana temeli halka iyi davranılmazsa vergi gelirlerinin azalması sonucunda devletin zayıflayacağıdır. Yazarlar, adalette ihmal olduğunu belirtirler.
    Osmanlı yönetiminin ana kaidelerinden birisi de "Kanun-ı kadim", yani eskiden beri uygulanmakta olan kanunlara riayettir. Hemen hemen bütün layihalarda Kanun-ı kadime uyulmamasının düzenin bozulmasına sebep olduğu ileri sürülür, imparatorluğun iki önemli müessesesi olan devşirme ve timar sistemine adam alınırken kanunlara uyulmamasının bu iki kurumu bozduğu iddia edilir.

XVII. YÜZYIL BUHRANI
r

160

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

XVII. YÜZYİL BUHRANI
S .i*	T

161

eskiden beri uygulanan kanunlara uyulmasını istediklerini belirtir. Padişah devlet işleri ile bizzat ilgilenmeli, dürüst ve ne yapacağını bilen bir veziriazam bulup, ona rahat çalışma şartları içerisinde tayin etmelidir. Veziriazamlar da kanunları uygulamak için, her işe layık olanı getirmelidir. Timarlar, eyaletlerdeki ve merkezdeki yöneticilerin ellerinden kurtarılıp, layık olanlara verilmelidir. Bu işler yapılırken hiç kimse kayrılmamak, kanunlara uymamakta ısrar edenler "siyaset kılıcıyla", yani ölüm cezasıyla korkutulmalıdır. Öz, yazarların teklif ettikleri ıslahatın mahiyetinin idarî ve gelenekçi, yönteminin ise idarî-inzibatî ve cebrî olduğunu söyler. XVI. yüzyıl sonu ile XVII. yüzyılın ilk yarısındaki ıslahat önerileri gelenekçidir ve geçmişe dönülmesi ön plandadır. Yani XVIII. yüzyıldaki düzen değişikliği, yani "nizam-ı cedid" fikri yoktur. Kanun-ı kadimin ihyası vardır. Avrupa'daki gelişmeler bir model olarak alınma bir tarafa, dikkate dahi alınmamıştır. Bu dönemde gözler Avrupa'da değil, geçmiştedir.
    SORU 6: Islahat layihası yazarlarının yanlışları neydi?
    Osmanlı devlet düzenindeki bozuklukların düzeltilmesi için layiha kaleme alan yazarlar incelendiğinde devlet kademelerinde görevli kişiler olduğu görülür. Osmanlı sistemi içerisinde yetiştikleri için farklı bir dünya görüşüne sahip değillerdi. Bu yüzden değişen dünya şartlarının analizini yapamamışlar, Osmanlı askeri gücünün zirvede olduğu klasik döneme tekrar dönülmesini önermişlerdir. Osmanlı malî-askerî ve idarî örgütlenmesinin belkemiği olan timar sisteminin değişen dünya şartlarına uygun olmadığını anlayamamışlar ve bu sistemin tekrar ihya edilmesinde ısrar etmişlerdir.
    Hasan Kafî'nin bazı istisnai görüşleri dışında, dış dünyayı dikkate alan yoktur. Bunda Osmanlı İmparatorluğu'nun haşmetinin kendi gözlerini kamaştırması rol oynamıştır. Kendini aşırı büyük görme, Avrupa'dan, o zamanın bakış açısıyla kâfirlerden alınıp, uygulanacak bir şey aramayı ihtiyaç olarak görmemeye sebebiyet vermiştir.

    
SORU 7: XVII. Yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu büyük buhrana neden girdi?
    Başta Halil İnalcık olmak üzere, Osmanlı tarihi araştırmacıları XVI. yüzyılın sonlarında Osmanlı imparatorluğu'nun düzeninin bozulmasını şu şekilde izah ederler:
    a- Nüfus artışı: XVI. yüzyılda Osmanlı Imparatorluğu'nda şehirlerde yüzde 80-90, köylerde ise yüzde 40-60 civarında bir nüfus artışı olmuştur. Bu büyük nüfus artışı yüzünden topraksız kalan köylülerin askeri mesleklere ve medreselere koşmaları devletin dengesini alt-üst etmiştir.
    b- Askeri sistemdeki değişim: Kanunî döneminde meydana gelen Şehzade Bâyezid isyanından sonra İstanbul'un dışındaki şehirlere de asayişi sağlamak için Yeniçeriler yerleştirilmişti. Gittikçe yaygınlaşan bu durum Yeniçerilerin imtiyazından faydalanmak isteyen insanların da bu askeri zümreye akın etmelerine yol açtı.
    XVI. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'daki askeri sistemlerde değişim yaşanmıştı. Bu dönemde atlı askerler yerine tüfekli piyade ön plana çıktı. Osmanlılar, 1593-1606 yılları arasında Avusturya ile yaptıkları savaşlarda timarlı sipahilerin silah ve çarpışma şekilleri açısından artık uygun olmadığını fark etmeye başladılar. Devrin şartlarına cevap vermeyen timarlı sipahilerin yerlerini tüfekli askerler aldı. Yeniçeri sayısı arttı. Kanunî döneminde 24 bin olan Kapıkulu askeri sayısı XVII. yüzyılın başlarında 40 bine ulaştı. Aynı dönemde timarlı sipahi sayısı ise 80 binden 20 bine düştü. Kapıkulu sayısını artırmanın yanı sıra saruca-sekban adı altında Anadolu'dan ücretli tüfekli asker toplandı.
    c- Celali isyanları: Savaşların bittiği dönemlerde veya bağlı bulundukları sancakbeyi veya beylerbeylerinin azli gibi bir durumda işsiz kalan Saruca-Sekbanlar eşkiyalık yaparlardı. Bu grupların ve savaşlara gitmedikleri için ordudan atılan timarlı sipahilerin meydana getirdiği celali isyanları 1596-1610 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun bütün sistemini alt-üst etti. Celali korkusundan Anadolu'da on binlerce insan köyünü, kasabasını bırakıp istanbul'a, Kırım'a, Rumeli'ye kaçtı. Bu yüzden devletin vergi gelirleri düştü. Bu gelirleri toplayarak askerlik hizmeti veren timarlı sipa-
     
163

162
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
"    hiler, vergi alacak insan bulamadıkları için seferlere gidemediler Seferlere gitmeyince ordudan atıldılar. O zaman da celali oldular.
    d- Mali buhran: XVI. yüzyılın son çeyreğinde Amerika'dan Avrupa'ya akan altın ve gümüş Eski Dünya'daki bütün ekonomik dengeleri alt-üst etti. Fiyatlar ihtilali denilen enflasyon her tarafı sarstı. Osmanlıları da etkiledi.
    Avrupa'dan gelen bol miktarda gümüşün Osmanlı topraklarında fiyatların artmasına, Osmanlı parasının değerinin düşmesine, faizciliğin genişlemesine sebep olup, fiyatlardaki artışlar sabit gelirli askeri zümreleri yakından etkilediği ve bu yüzden birçok isyan çıktığı iddia edilir. Özellikle Barkan'ın bu durumu Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası olarak göstermesi, son yıllarda yapılan çalışmalarda tenkit edilmiştir.
    Hamilton'un, fiyat artışlarının Avrupa'da kapitalizmin yükselişine sebep olduğu iddiası bugün kabul görmemektedir. Şevket ? Pamuk da, fiyat artışlarının Osmanlı tarihine etkisinin sınırlı olduğunu, bir dönüm noktası olmadığını belirtmektedir.
    Osmanlı Devleti, bu yıllarda azalan gelirlerini çoğaltmak için yeni vergiler koydu. Daha önce savaş zamanlarında alman "Avarız" vergisi daimi bir vergi haline geldi. Merkezi idare, ayrıca mahalli yöneticilerden dolaylı makam vergileri (caize, avaid, bohça) almaya başladı. Bu yüzden bir kısım yöneticiler devletin onlardan talep ettiği bu vergileri ödeyebilmek için halktan kanunsuz olarak "nalbaha", "selamlık", "aylık", "cerime", "pişkeş" gibi adlar altında vergi toplama yoluna gittiler. Ancak bu uygulamalar halkı iyice ezdi.
    e- Dünya iktisadî sistemindeki değişiklikler: XVI. yüzyılda dünyanın ekonomik düzeni değişti. Akdeniz bölgesinde Hindistan bağlantılı ekonomik sistem ortadan yavaş yavaş kalktı. Osmanlılar, Portekizlilerle mücadeleleri sonucunda Hindistan ticaretini bir süre daha canlı tutabilmişlerdi. Ancak XVII. yüzyıldan itibaren ingiliz ve Hollandalıların bu ticarete el atmaları Akdeniz ekonomilerine, dolayısıyla da Osmanlı Imparatorluğu'na büyük bir darbe vurdu. İran ve Rusya ticaretinde ingilizlerin oynadıkları aktif rol, bu bölgelerle yakın ilişki içerisinde olan Osmanlıları olumsuz etkiledi.

l»1   XVII. YÜZYIL BUHRANI
   Bu dönemde dünyada ayni ekonomiden nakdi ekonomiye de geçilmeye başlanmıştı. Bu yüzden ayni ekonomiye dayanan timar sisteminin yerini zamanla gelirlerin merkez için toplandığı iltizam sistemi aldı.
    SORU 8: Osmanlı İmparatorluğu'nun XVI. yüzyıl sonlarından itibaren "Duraklama Devri'ne" girdiği doğru bir tespit midir?
    Osmanlı tarihi ile ilgili kalıplaşmış bilgilerimizin içerisinde en zararlısı imparatorluk tarihinin çağlara taksimidir. Son derece yanlış noktalardan hareket ederek "kuruluş, yükseliş, duraklama, gerileme, çöküş" biçiminde yapılmış olan bu dönemlendirme, Osmanlı tarihinin anlaşılmasmdaki en önemli engellerden birisidir.
   Osmanlı tarihinin bu şekilde çağlara taksim edilmesinde, dönemlerin ayrılma noktalarına baktığımızda, devletin bir canlı gibi doğup, gençlik ve orta yaşlılık dönemlerinden sonra ihtiyarlayarak öldüğü şeklindeki bir noktadan hareket edildiği anlaşılmaktadır. Yine bu taksimattaki dönemlendirmenin Osmanlı askeri gücünün gelişim ve zayıflamasına paralel olduğu açıkça görülmektedir. Askerî başarılar ve mağlubiyetler dönemlendirmede esas kriter olarak kabul edilmiş, Osmanlı tarihindeki diğer cephelere dikkat edilmemiştir. Bu şemaya göre XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı tarihi devamlı bir gerilemeye şahit olmuş ve hemen hemen hiç iyi bir şey gerçekleşmemiştir. Osmanlı Imparatorluğu'nun askeri gücünün yanı sıra, bütün müesseseleri tefessüh etmiş gibi yorumlanmaktadır.
    Osmanlı tarihinin çağlara taksimi, dolayısıyla da XVI. yüzyılın sonlarından itibaren "Duraklama Devri'ne" girdiği yanlış bir tespittir.
    SORU 9:  Osmanlı Imparatorluğu'nun XVII. yüzyılın başlarında yaşadığı buhranı nasıl adlandırmak gerekir?
    Osmanlı tarihi hakkında son yıllarda yapılan akademik tarih çalışmalarında, imparatorluğun XVI. yüzyılın sonlarından itibaren değişen dünya şartlarına paralel olarak kendi yapısını değiştirdiği yönünde bir görüş hakim oldu. XVII. yüzyılın ortalarına gelindi-
     
164

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

XVII. YÜZYIL BUHRANI

165

ğinde imparatorluğun klasik şeklinden tamamen farklı yeni bir devlet yapısı ortaya çıkmıştı. Klasik yapıda meydana gelen bu değişiklik devrin nasihatnâme literatüründe bozulma olarak algı. lanmış ve bu fikir XX. yüzyıldaki tarih araştırmacılarına da intikal etmiştir. Halbuki yukarıda bahsettiğimiz gibi son otuz yılda yapılan çalışmalar, bunun böyle olmadığını açıkça ortaya çıkarmıştır. Bunlara göre, Osmanlı klasik düzenindeki değişmeler bozulma değil yeni şartlara intibaktır. Çözülme ve gerileme terimlerinin yerine buhran ve dönüşümün kullanılması daha uygundur. Esasen Osmanlı imparatorluğu da karşılaştığı bu buhranı atlatıp üç yüz yıl daha devam etmiştir.
    SORU 10: Osmanlı tarihi nasıl dönemlendiril-m elidir?
    Osmanlı imparatorluğu askeri açıdan en kuvvetli dönemini XVI. yüzyılda yaşamıştır. Ancak askeri açıdan daha sonraki yüz-yıllarda da başarılar elde edilmiştir. Örneğin, XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde İran'da yapılan fetihler Kanunî döneminde bile yapılamamıştı. Ayrıca devletin diğer müesseselerinde durum bu şekilde değildir. Birçok sahada en önemli eserler daha sonraki yüzyıllarda verilmiştir. Yine imparatorluğun teşkilatlanmasında ve bunun bir düzen içerisinde yürümesinde en önemli görevi üstlenen Osmanlı bürokrasisi, XVI. yüzyılda yeni yeni gelişmeye başlamış ve XVIII. yüzyılda zirve dönemine ulaşmıştır. Osmanlı bürokrasisinde XVI. yüzyıldan sonra bir gerilemeden değil, tam tersine bir ilerlemeden söz edilebilir.
    Osmanlı vesikalarının incelenmesi XVIII. yüzyılda bürokrasinin daha profesyonel ve araştırmacıları hayrete düşürecek bir mükemmeliyette çalıştığını göstermektedir. Ayrıca Osmanlı İm-paratorluğu'nda bulunmuş olan Avrupalı diplomatlar da, bu durumu eserlerinde zikretmişlerdir. Meselâ, 1747-1767 yıllarında İstanbul'da görev yapan İngiliz elçisi James Porter şunları söylemektedir: "Babıâli'de birkaç kalemde doğru ve dikkatli olarak yapılan işlerle rekabet edebilecek hiçbir Hıristiyan güç yoktur. İşler çok büyük bir titizlikle yapılır, her bir önemli belgede kelimeler

dikkatle ve anlam daima göz önünde bulundurularak kendi menfaatlerini zedelemeyecek şekilde seçilirdi. Yılı bilinmek kaydıyla en eSlci tarihli belgeler dahi Babıâli'de bulunabilir, çıkmış her irade ve her kanun hemen elde edilebilirdi". Nitekim 1780'li yıllarda beş sene  Osmanlı  İmparatorluğu'nda  kalmış  olan  Toderini'nin   şu gözlemleri de dikkat çekicidir. ".. sayılar ilmine pek düşkündürler. Öyle iyi eğitilmişlerdir ki en iyi Avrupalı aritmetikçileri bile hayrete düşürürler. Yıllık geliri 2.5 milyar akçe olan devlet bütçesini, bir akçelik hataya düşmeden, ustalıkla kayıtlara geçirirler. Çok kısa ve sade bir metotla çok hızlı hesap yaparlar. Bizim 4 tabaka kâğıtla 2 saatte yaptığımız hesapları, onlar 1 tabaka kâğıt üzerinde birkaç dakikada  yapıverirler".  Toderini'nin  bu   görüşleri  Osmanlıların üçgenin iç açılarını bilmedikleri yönündeki bilgilere pek uymamaktadır.
Osmanlı ticarî hayatı ve üretimi de XVI. yüzyıldan sonra devamlı geriliyor ve Avrupalı devletlerle hiç rekabet edemiyor gibi algılanmıştır. Ancak durum, bu konuda da böyle değildir. Suraiya Faroqhi'nin Ankara ve Kayseri'deki ev sahipliği ile ilgili araştırması XVII. yüzyıl boyunca bu iki şehrin bir çöküş yaşamadığını ortaya çıkarmıştır. Yaşanılan büyük buhrana rağmen Anadolu'nun bazı kesimleri XVII. yüzyılın ortalarında toparlanmış, 1700 ile 1770 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun pek çok bölgesi belirgin bir ekonomik canlanma yaşamıştır. Mesela, XVII-XVIII. yüzyıllarda Tokat'ta sanayi üretimi ve ticaret altın devrini yaşamaktaydı. Üretilen mallar Avrupa'nın çeşitli yerlerine ihraç ediliyordu. Kaldı ki XIX. yüzyılda dahi Osmanlı İmparatorluğu imalat sektöründe Avrupa karşısında tamamen havlu atmamış, onunla mücadele etmiştir. Faroqhi'nin belirttiği gibi Osmanlı tarihçileri artık Osmanlı Devleti'nin iç tutarlılığını kaybedip siyasî arenadan kaybolması ile değil, Osmanlı devlet ve toplumunun ilk büyük buhranı atlatıp üç yüz yıl kadar bir süre devam etmesini sağlayan mekanizmalarla ilgilenmektedirler.
    Mehmet Genc'in Osmanlı tarihini siyasi sınırlarının genişleme/daralma temposuna göre yaptığı şu ayrımla ilgili yorumu da oldukça dikkat çekicidir:

167
166
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
1-Genişleme Dönemi (1300-1683)
2- Geri Çekilme (Daralma) Dönemi (1683-1922)

    Özellikle ikinci dönem için yaygın kanaatlerin aksi bir görüştedir. Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'dan geri çekilme döneminin, genişleme döneminden daha başarısız olmadığı, hatta bir bakıma daha başarılı sayılması gerektiği iddiasındadır. Zira bu dönemde sanayileşememiş Osmanlı imparatorluğu, sanayi devrimini gerçekleştirmiş Avrupa'ya karşı yaklaşık iki asır direnebilmiştir.
    Tarihte dönemlere ayırma (periodization) meselesi son derece önemlidir. Ancak Osmanlı tarihinin bugün kullanılan dönemleş-tirilmesi son derece anlamsızdır ve yanlış tefsirlere sebebiyet vermektedir. Osmanlı tarihinde olup bitenleri anlamaya yardımcı olmak yerine tam tersi bir duruma yol açmakta, anlamayı zorlaştırmaktadır. Bu taksimatın reddedilip, yeni bir dönemleştirmenin yapılması Osmanlı tarihçiliğinin en elzem meselelerinden birisidir. Bir devletin veya milletin tarihini dönemlere ayırırken kesintiye uğramamış bir süreklilik çerçevesi içerisinde, önemli dönüm noktalarının tespiti yapılacak ilk iştir. Osmanlı tarihinde yeni bir dönemleştirmeye gidilirken de devlet, toplum ve iktisadî hayattaki değişmelerin göz önünde bulundurulması gerekir.

U00
 BUHRANI
Bibliyografya
Lütfi Paşa,  Asafnâme,  neşr.  Mübahat  S.  Kütükoğlu,  "Lütfi Paşa Âsafnâmesi (Yeni Bir Metin Tesisi Denemesi)", Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan, İstanbul 1991, s. 49-120. Gelibolulu Mustafa   'Âlî ve Mevâ'ıdü'n-Nefâis Fî-Kavâ'ıdi'1-Mecâlis, haz. Mehmet Şeker, Ankara 1997 (Görgü ve Toplum Kuralları Üzerine  Ziyafet  Sofraları,  haz.   Orhan  Saik  Gökyay,  1-11, İstanbul 1974). Mustafa Âli's Counsel for Sultans of 1581 (Nushatü'S'Selâtîn), 1-11,
       yay. Andreas Tietze, Wien 1979-1982. Ayn  Ali  Efendi,   KavâninA AlA  Osman   der'Hulâsa'i Mezâmin'i
DefterA Divân, giriş M.Tayyib Gökbilgin, İstanbul 1979. Seyhan Apaydın, Ayn Ali Efendi'nin KavâninA AlA Osman der* HulâsaA  Mezâmin'i  DefterA  Divân,   Erciyes   Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri 1996. Kâtib Çelebi, Düsturu 'I-Amel li Islahi'l-Halel, İstanbul 1286.

	, Mizanü'l'Hakkfîİhtiyari'l'Ehakk, İstanbul 1306.
Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar, haz. Yaşar Yücel, Ankara
1988.
Koçi Bey, Risale, neşr. Ali Kemali Aksüt, İstanbul 1939. Çağatay Uluçay, "Koçi Bey'in Sultan İbrahim'e Takdim Ettiği Risale ve Arzları" 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Zeki Velidi Togan'a Armağan, İstanbul 1955, s. 177-199.
Rhoads Murphey, "The Veliyüddin Telhis: Notes on the Sources and Interrelations between Koçi Beğ and Contemporary Advice to Kings", Belleten, sayı: 171 (Ankara 1979), s. 547-572.
	, "Dördüncü Sultan Murad'a Sunulan Yedi Telhis", VIII. Türk
Tarih Kongresi, II, Ankara 1981, s. 1095-1099.

168
 SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Kanunnâmemi Sultanî li Aziz Efendi, haz. Rhoads Murphey,
1985.
Mehmet İpşirli, "Hasan KM el'Akhisârî ve Devlet Düzenine Ait Eseri; Usûlü'l-Hikem fî Nizâmü'l-A'lem",  Tarih. Enstitüsü Dergisi, sayı: 10-11 (İstanbul 1980), s. 239-277 "Tevkiî    Abdurrahman    Paşa    Kanunnâmesi",    Milli    Tetebbuht
        Mecmuası, 1/3 (İstanbul 1331), s. 497-544. İsmail   Hakkı   Uzunçarşıh,   "Kanûn-ı   Osmânî   Mefhûm-ı   Defter-i
       Hakanî", Belleten, sayı: 59 (Ankara 1951), s. 381-399. Rifa'at Abou-El-Haj, Modern Devletin Doğası, çev. Oktay Özel-Canan
Şahin, Ankara 2000.
Erhan Afyoncu, Osmanlı Devlet Teşkilatında Defterhâne-i Amire (XVI'XVIIL yüzyıllar), Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1997.
	, "Ders Kitaplarında Osmanlı Tarihinin Dönemlere Ayrılması
Meselesi", Türk Kültürü incelemeleri, sayı: 4 (İstanbul 2001), s. 113-124. Ömer Faruk Akün, "Koçi Bey" TDVİslâm Ansiklopedisi, XXVI, 143-
148.
Ömer Lütfi Barkan,  "Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi", Türkiyat Mecmuası, X (İstanbul 1953), s. 1-26.
	, "XVI. Yüzyılın ikinci Yarısında Türkiye'de Fiyat Hareketleri",
Belleten, sayı: 136 (Ankara 1970), s.557-607.
	, "Timar", İslâm Ansiklopedisi, XI1/1, 286-333.
Karen  Barkey,   Eşkiyalar  ve Devlet,  Osmanlı  Tarzı  Devlet  Modernleşmesi, çev. Zeynep Altok, İstanbul 1999.
Linda Darling, Revenue'Raising and Legitimacy-Tax Collection and Finance Administration in the Ottoman Empire, 1550-1650, Leiden 1996. Muzaffer Doğan, "Osmanlı İmparatorluğu'nda Makam Vergisi: Caize",
Türk Kültürü İncelemeleri, sayı: 7 (İstanbul 2002), s. 35-74. Suraiya Faroqhi, "Osmanlı Tarihini Ararken", Defter, sayı 20 (İstanbul 1993), s. 60-90.

169
 XVII   YÜZYIL BUHRANI
f
	, "Crisis and Change, 1590-1699", The Ottoman Empire: Its
Economy and Society: 13004914, Cambridge 1984. Cornell H. Fleischer,  Tarihçi Mustafa Ali, Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı, çev. Ayla Ortaç, İstanbul 1996.
__	, "Royal Authority, Dynastic Cyclism and "İbn Haldûnism" in
Sixteenth Century Ottoman Letters", Journal of Asian and African Studies, XVlll/3-4 (1983), s. 198-220. Mehmet   Genç,   Osmanlı  İmparatorluğu'nda  Devlet  ve  Ekonomi,
      İstanbul 2000. Adnan   Giz,   "Osmanlı   Tarihinde   İslahat   Raporları",    Çınaraltı
Mecmuası, sayı: 112 (1943), s. 8-9.
M. Tayyip Gökbilgin, "XVII. Asırda Osmanlı Devletinde İslahat İhtiyacı ve Temayülleri ve Katip Çelebi", Katip Çelebi, Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler, s. 197-218.
Halil İnalcık, Türkler (Osmanlılar: Başlangıçtan XVI. Asrın Sonuna Kadar)", İslâm Ansiklopedisi, Xll/2, 305-308.
	, "Military and Fiscal Transformation in the Ottoman Empire
1600-1700", Archivum Otomanicum, VI (1980), s. 283-337. Kemal Karpat, "Osmanlı Tarihinin Dönemleri: Yapısal Bir Karşılaştırmalı Yaklaşım", Osmanlı ve Dünya, haz. K. Karpat, çev. Mustafa Armağan vd., İstanbul 2000, s. 119-145. Kâtip Çelebi Hayatı ve Eserleri Hakkında incelemeler, Ankara 1957. Gülbende Kuray, "Türkiye'de Bir Machievelli: Koçi Bey", Belleten,
sayı: 205 (Ankara 1988), s. 1655-1662.
Mehmet   Öz,   Osmanlı'da   "Çözülme"  ve   Gelenekçi   Yorumcuları, İstanbul 1997.
	, "Gelenekçi İslahat Düşüncesine Göre Osmanlı Toplum ve
Devlet Düzenindeki Çözülmenin Mahiyeti",   Türk Yurdu, sayı: 44 (Ankara 1991), s. 49-52.
	,  "IV. Murad Devrine Ait Gelenekçi Bir Islahat Teklifi",
Türkiye Günlüğü Dergisi, sayı: 24 (Ankara 1993), s. 80-85.

e-.! •*•

I

170
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
	, "Onyedinci Yüzyılda Osmanlı Devleti: Buhran, Yeni S
Islahat Çabaları Hakkında Genel Bir Değerlendirme" r^
Günlüğü, sayı 58 (Ankara 1999), s. 48-53.	'   "*'
Şevket Pamuk, İstanbul'da ve Diğer Kentlerde 500 Yıllık Fiya[ı
Ücretler, 1469-1998, Ankara 1998.	* "e
	,    "Osmanlı   İmparatorluğu'nda   Fiyat   Devrimine
Bakış", Osmanlı, III (Ankara 1999), s. 193-201.

SULTAN İBRAHİM

 W-

 önce Osmanu	öldürterek,
 °^ kardeşi Şehzade lb^diğini, anCak

 *

Murad'm inandırdı.
                                 
„   ermekten   nasıl 2:   Os.anl,   »anedan,   sona

                                 
nan

 tek erkek üyesiydi.

172
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
yaklaşık iki yıllık bir süre geçti. Hanedanın sona erme tehlikesi ortaya çıktığı için bu iki yıl kamuoyunun endişeli bekleyişiyle geçti Padişahın bir oğlu olması için yapılmadık şey kalmadı. Sonunda 1642 yılının başlarında daha sonra Avcı Mehmed diye anılacak Şehzade Mehmed'in doğması üzerine herkes geniş bir nefes aldı. Bu doğumun ardından hanedanın erkek üye sayısı hızla arttı. Ardı ardına Süleyman, Ahmed, Orhan, Cihangir, Selim ve Murad isimli şehzadeleri doğdu.
SORU 3: Girit seferi neden açıldı?
    IV. Murad zamanında iki İran seferiyle imparatorluğun doğu sınırlarını güvence altına alınmıştı. Bu yüzden Osmanlıların yüzü batıya döndü ve donanma için yeni gemiler inşa ettirildi. Devrin kaynakları IV. Murad'ın karadan ve denizden Venedik üzerine sefer hazırlığında olduğunu belirtirler. Hedefi muhtemelen Girit'ti. Ancak genç yaşta ölümü üzerine bu sefer yarım kaldı.
    Sultan ibrahim'in hükümdarlığı döneminde de Girit, Osmanlıların hedefi olmaya devam etti ve sefer için uygun bir fırsat kollandı. 1644 yılında Darüssaade ağalığından emekli olup, hacca giden Sünbül Ağa'nın gemisi Girit civarında Malta korsanları tarafından ele geçirilip, yağmalanınca, Osmanlı imparatorluğu bu işten Girit'teki Venediklileri sorumlu tuttu. Osmanlı donanması sefer için hazırlandı ve donanma 30 Nisan 1645'te Girit'e doğru yola çıktı. Osmanlı hükümeti seferin Girit'e olduğunu İstanbul'da bulunan elçiliklerden ustaca saklamış, onları hedefin Malta olduğuna inandırmıştı. Başlangıçta Girit'in önemli mevkilerinden Hanya ele geçirildi. Ardından Resmo ve diğer kaleler alındı. Ancak daha sonra fetihler durdu ve savaş uzayarak Ege denizine ve Dalmaçya sahillerine yayıldı. Girit seferi Osmanlı İmparator-luğu'nun iç siyasetini de etkiledi. Devlet adamları burada başarı gösteremedikleri için sık sık görevden alındılar. Adanın en müstahkem mevkilerinden olan Kandiye, ancak 1669'da Fazıl Ahmed Paşa tarafından ele geçirildiğinde, buraya açılan seferin üzerinden 25 yıl geçmişti.

173
SULTAN İBRAHİM
   SORU   4:   Sultan   İbrahim   döneminin   diğer   siyasi fayları nelerdir?
   Girit  seferi bu dönemin en önemli olayıdır. Venedikliler, Osmanlıların  Girit'e  çıkmasına karşılık vermek için Dalmaçya     ! sahillerine saldırarak Klis'i ve Kırka sancağmdaki birçok kaleyi ele geçirdiler.   Ege   denizinde   Osmanlı   ulaşımına   sekte   vurdular. Çanakkale Boğazı'nı abluka akma aldılar.
   XVII. yüzyılın başlarından itibaren devam eden Kazak meselesi, bu dönemde de önemini korudu. IV. Murad'ın son yıllarında Kazaklar, Azak Kalesi'ni ele geçirmişlerdi. 1642 yılında Sultanzâde Mehmed  Paşa  bir   ordu   ile   üzerlerine   gönderildi.   Ayrıca  bu Kazakları himaye eden Rus çarı tehdit edildi. Rus çarının kaleyi boşaltma emri üzerine Kazaklar, Azak'ı tahrip ederek buradan ayrıldılar. Bu  dönemde,  ayrıca Lehistan'ın himayesinden  çıkan Ukrayna Kazakları'nm Osmanlı kontrolünde bir devlet kurmaları için ilk adım atıldı. Lehistan'la da bir antlaşma yapılarak Tatarların bu ülkeye akınlarının önlenmesi kararlaştırıldı.
   1643 yılında isyan eden Halep Valisi Nasuhpaşazâde Hüseyin Paşa önüne çıkan kuvvetleri mağlup ederek Üsküdar'a kadar geldi. Sadrazam olmayı bekliyordu. Ancak burada sadrazamlık mührünü beklerken, padişahın onu itaate  davet etmesi ve İstanbul'daki kuvvetlerin harekete geçmesi üzerine Kırım'a doğru kaçtıysa da, yakalanıp öldürüldü. Sultan İbrahim döneminde, 1640 ve 1645'te meydana gelen iki büyük yangın İstanbul'un önemli bir bölümünü yakmıştır.
SORU 5: Sultan İbrahim tahttan nasıl indirildi? Tuhaflıkları ile ünlü Sultan İbrahim'in hükümdarlığının son günlerinde samur kürk merakı iyice çığırından çıkmıştı. Yeniçeri Ocağı'nın ileri gelenlerinden de samur kürk vergisi alınmak istenilince asker padişaha ve sadrazama tavır aldı. İpleri tamamıyla eline  almak isteyen Kösem Sultan'm kışkırtmaları olayları tırmandırdı. Venediklilerin Dalmaçya sahillerindeki Osmanlı topraklarını işgali ve Çanakkale Boğazı'nı abluka altına almaları da

175

174
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
kamuoyunda büyük hoşnutsuzluğa neden olmuştu. Ulemanın da işe karışmasıyla, Sultan ibrahim tahttan indirilerek yerine küçük yaştaki oğlu Mehmed geçirildi
SORU 6: Sultan İbrahim nasıl öldürüldü?
    Sultan ibrahim tahttan indirildikten sonra yanma iki cariye verildi ve hapsedildiği odanın kapısına kurşun dökülerek dış dünya ile irtibatı sadece yemek verilecek bir pencere ile sınırlandı. Tahttan indirilen padişah kapatıldığı yerde on gün kalabildi. Feryatları bütün saray halkını etkiliyordu. Onu yeniden tahtta çıkarmak isteyenlerin sayısı artınca, Kösem Sultan ve devlet ileri gelenleri "Sultan ibrahim sağ oldukça nizâm-ı âlem olmaz" neticesine vardılar. Şeyhülislâm Abdurrahim Efendi'den ölümü için fetva alınıp, sadrazam ve devlet ileri gelenleri onu öldürmek için hapsedildiği odaya gittiler. Sultanın öldürülmesine şahit olmak istemeyen saray halkı kaçarak saklanma yoluna gitmişlerdi. Devrin meşhur celladı Kara Ali dahi kaçmıştı. Ancak idamın geciktiği takdirde bir mesele çıkmasından korkan Sadrazam Sofu Mehmed , Paşa, celladı buldurdu ve döverek zorla padişahı boğdurttu. 18 Ağustos'ta öldürülen padişah, Ayasofya'da amcası I. Mustafa'nın yanına defnedildi. Bu iki padişah da akli durumlarındaki bozukluktan dolayı diğer padişahların türbelerine gömülmediği gibi bu ikisinin yanlarına başka bir padişah da gömülmedi.
    SORU 7: Koçi Beyin Sultan İbrahim üzerindeki tesirleri nelerdir
    IV. Murad'm danışmanı olan ve onun yaptığı düzenlemelerde büyük payı bulunan Koçi Bey, Sultan ibrahim döneminde de padişah danışmanlığına devam etmişti. IV. Murad'a yazdığı risalede devlet düzenindeki aksaklıkları ve bunları düzeltme yollarını anlatmıştı. Ancak Sultan ibrahim'e sunduğu risalede ise öncekinden tamamen farklıydı. Yeni padişahın iyi yetişmemesi ve cahil olması sebebiyle, risalesinde ona devlet işlerinin nasıl yapılacağını anlatıyordu. Hatta padişahın kendisine verilen hangi yazıya nasıl cevap vereceğini de  Sultan ibrahim'e öğretti. Padişahın çeşitli

 !5!O1     SULTAN İBRAHİM
meseleler hakkında kendi el yazısı ile fikrini belirttiği yazıların (hatt-ı hümâyûn) incelenmesi, onun Koçi Beyin önerdiği şekilde hareket ettiğini ortaya çıkarmıştır. Çeşitli konulardaki fikirleri o kadar tutarlıdır ki, bunları inceleyen bazı kişiler, Sultan İbrahim'in bırakın deli olmayı isabetli kararlar veren bir padişah olduğunu belirtirler.
SORU 8: Sadrazamları ne oldu?
   Sultan İbrahim gaddar bir padişahtı. Psikolojik durumunun bozukluğu sebebiyle çabuk sinirlenirdi. Bu yüzden sadrazamlarından üçünü idam ettirdi. Tahtta çıktığı sırada sadrazam olan Kemankeş Kara Mustafa Paşa zamanında Sultan ibrahim ikinci planda kaldı. Kara Mustafa Paşanın iyi bir devlet adamı olması sebebiyle yönetimde bir aksaklık yaşanmadı. Ancak düşmanları boş durmuyordu. Padişahın yakınlarından Cinci Hoca ve Yusuf Paşanın aleyhine çalışmalarını sona erdirmek isteyen sadrazam, yeniçeri ocağını isyan ettirerek bu iki kişiyi sultanın çevresinden uzaklaştırmak istedi. Ancak durumu haber alan padişah, yeniçeri ocağının ileri gelenleri ile görüştükten sonra 31 Ocak 1644'te Kemankeş Kara Mustafa Paşayı idam ettirdi. Onun ölümü ile Sultan İbrahim'in hükümdarlığının istikrar içerisindeki yılları sona erdi.
   İkinci sadrazamı Sultanzâde Mehmed Paşa, bu makamda iki defa iki yıl görev yaptı. Onun azlinden sonra sadrazamlığa getirilen Salih Paşa sultanın bir çılgınlığı sonucunda öldürüldü. Padişah şehir içerisinde araba kullanılmasını yasaklamıştı. Bir gün şehirdeki bir hocaya okunmaya giderken önüne bir arabanın çıkması üzerine sadrazamın emrini uygulamayı ihmal ettiği kanaatine vardı ve gittiği hocanın evine çağırttığı Salih Paşayı orada boğdurttu. Yerine yakın çevresinden musahibesi Şekerpare kadının kocası Kara Mustafa Paşayı   getirdi.   Ancak   sadaret   kaymakamı   Hezarpare   Ahmed Paşanın   padişahı   kandırması   üzerine,   Kara   Mustafa   Paşanın sadrazamlığı mühür eline geçmeden 1 gün sürdü. Yerine Hezarpare atandı. Bunun zamanında devlet işleri iyice bozuldu. Rüşvet aldı başını, gitti. Sadrazam ocak ağalarını ortadan kaldırmak istemesini hayatıyla ödedi. Ayaklanan yeniçeriler onu parça parça etti.

177

176
SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU
    SORU 9: Padro Ottomano, Sultan İbrahim'in gerçek oğlu muydu?
    Sultan ibrahim zamanının Darüssaade ağası olan Sünbül Ağa kendisine bir cariye almıştı. Ancak bu cariye hamileydi. Çocuğunu doğurduğu günlerde Sultan ibrahim'in de ilk erkek evladı Şehzade Mehmed doğmuştu. Sünbül Ağa'nın tavsiyesi ile cariye şehzadeye süt annesi oldu. Padişahın bu sırada cariyeye ve çocuğuna yakınlık göstermesi eşi Turhan Sultan'dan tepki gördü. Bu durum sebebiyle sarayda kalamayacağını anlayan Sünbül Ağa cariyeyi de alarak İstanbul'dan ayrıldı. Sünbül Ağa'nın da içinde bulunduğu gemi Mısır'a giderken yolda Girit seferinin açılmasına sebep olan saldırı ile karşılaştılar. Malta korsanları gemiyi ele geçirdi, Sünbül Ağa da şehid oldu.
    Malta şövalyeleri ele geçen» esirleri incelerken bu çocuğu buldular. Saraydan olduğunu anlayınca daha önce Cem Sultan'dan istifade ettikleri gibi bu çocuktan da faydalanmak için onun Sultan ibrahim'in büyük oğlu olduğunu, Kösem Sultan ve Turhan Sultan'ın Şehzade Mehmed'i tahta çıkarmak için onu saraydan uzaklaştırdıkları haberini yaydılar. Bu duruma herkesi inandırdılar. Bu çocuk 13 yaşına geldiğinde vaftiz edildi ve Dominique de Saint-Thomas adını aldı. Avrupa'da Osmanlı papazı, yani Padro Ottomano diye anıldı. Osmanlıların aleyhine birçok faaliyette kullanılmaya çalışıldı. Hatta Fazıl Ahmed Paşanın Kandiye kuşatması sırasında (1669) bir gemi ile gelip, sadrazama muhasarayı kaldırması için mektup dahi yazdı. Daha sonra Malta'ya döndü ve burada kapandığı bir manastırda genç yaşta öldü.
    SORU 10: Kundaktaki sultanların evlendirilmesi adeti nasıl başladı?
    Osmanlı hanedanında küçük yaştaki padişah kızlarının evlendirilmesi Sultan I. Ahmed zamanında başladı, ancak Sultan ibrahim ile gelenek hâlini aldı. Sultan İbrahim'in aklı ataları gibi şatafatlı düğünler yapmaya takılmıştı. Ancak ne sünnet edilecek yaşta bir oğlu, ne de evlenme çağına gelmiş kızı vardı. Çevresindeki dalka-

SULTAN İBRAHİM
vuklar buna da bir çare buldular, henüz iki buçuk yaşında olan kızı Fatma   Sultan   bir   vezirle   evlendirilerek   şatafatlı   bir   düğün yapılacaktı. 1645 yılında, elli yaşında olan Yusuf Paşa ile evlenmesi uygun görüldü. Düğün hazırlıkları yapılırken Girit'e sefer açılmıştı. Yusuf Paşa, kaptan-ı deryalık ve serdarlıkla oraya gönderildi. Ancak paşa   Hanya'yı   fethetmesine   rağmen   az   ganimet   getirdi   diye öldürüldü.  İki buçuk yaşında  evlendirilen Fatma  Sultan  daha düğünü bile yapılmadan dört yaşında dul kalmıştı. 1646'da Fazlı Paşa ile nikâhı kıyıldı. Büyük bir düğün yapıldı, padişah da doya doya törenleri izledi. Fatma Sultan, Fazlı Paşanın onun bulûğ çağına girmesini beklerken ölmesi üzerine ikinci kez bakire olarak dul
kaldı.
    Sultan İbrahim'in Beyhan Sultan isimli kızı da 1647'de, iki yaşındayken Sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa ile evlendirildi. Babası Sultan İbrahim'in tahttan indirildiği isyan sırasında, yeniçeriler, Sadrazam Ahmed Paşayı parçaladılar. Böylece Beyhan Sultan üç yaşında dul kaldı. Bir süre sonra Uzun İbrahim Paşayla, onun da ölümü üzerine Bıyıklı Mustafa Paşa ile evlendirildi.
    Sultanın bir diğer kızı Gevherhan Sultan ise 1646 yılında dört yaşındayken, Cafer Paşa ile evlendirildi. Ancak bulûğa ermeden dört kez daha evlendirildi. Çavuşzâde Mehmed Paşa, İsmail Paşa ve Gürcü Mehmed Paşa diğer kocalarıdır. Dönemin İngiliz elçisi Rycaut, dört kez evlenmesine rağmen yaşının küçük olmasından dolayı hâlâ bakire olduğunu, bulûğa ermediği için sonuncu kocası Budin beylerbeyi Gürcü Mehmed Paşanın yakınına sokulmadığını
yazar.
    Kundaktaki sultanların evlendirilmesi bu olayla bitmedi. 18. yüzyılın sonlarına kadar daha birçok sultan bu şekilde nişanlandı veya evlendirildi.
SORU 11: Sultan İbrahim deli miydi?
O«h
 -D*" d*

1

179

178
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
larının tarihçiler ve doktorlar tarafından incelenmesi bu görüşün yanlışlığını ortaya çıkardı. Varılan sonuç onun bir psikozlu, yani deli olmadığı ve yine bir psikolojik bozukluğu yansıtan Psikonevroz hastası olduğudur. Osmanlı tarihinin asıl "Deli" olarak anılması gereken padişahı I. ibrahim'in amcası I. Mustafa'dır.
    Sultan ibrahim'in bu durumunun sebebi de yıllarca öldürülme korkusu içerisinde yaşamasıydı. Babasın I. Ahmed'in ölümünden sonra devlet kargaşa ortamına girmişti. Ağabeyi II. Osman, yeniçeriler tarafından öldürüldü. Diğer ağabeyi IV. Murad ise tahtta durumunu sağlama aldıktan sonra üç kardeşini öldürttü, erkek çocuğunun olmaması sebebiyle ibrahim'i sağ bıraktı. Her gün kardeşleri gibi öldürülmeyi beklemek ibrahim'in akli dengesini bozdu.
SORU 12: Cinci Hoca kimdir?
    Osmanlı padişahlarının bir kısmında müneccimlere ve nefesi kuvvetli hocalara karşı büyük bir eğilim vardır. Padişahlar içerisinde bu işlere en fazla önem verenlerden biri de Sultan ibrahim'dir. Sultan İbrahim çocukluğundan itibaren sıkıntılı günler geçirmişti. Bu yüzden tahta çıktığında psikolojik durumu iyi değildi. Bu sıkıntılarını gidermek ve erkek evlat sahibi olabilmek için birçok üfürükçü ve müneccimi sarayına doldurdu. Ancak bunların içerisinde hiç kimse ileride Cinci Hoca lakabıyla anılacak, Hüseyin Efendi kadar meşhur olamadı.
    Safranbolu'da doğan Hüseyin Efendi, o bölgenin meşhur bir hoca ailesinden geliyordu. İlk eğitimini babası Şeyh Mehmed Çelebi'den alırken büyücülüğü de öğrendi. Daha sonra eğitimini tamamlamak için İstanbul'a geldi ve burada Süleymaniye Medre-sesi'ne devam etti. Burada öğrenciliği devam ederken, "kuvvetli nefesi" olduğu ve okuduğu dualarla her derde çare bulduğu haberleri İstanbul'un her yerinde konuşuluyordu. Medresedeki ho-casının başka bir göreve gitmesi üzerine geçimini sağlamak için kendisini tamamen sihir işlerine verdi. Bu durumu medresede hoş karşılanmadı ve Hüseyin Efendi dışlandı. Medreseden mezun olamamıştı, ama şöhreti İstanbul'un her yerine yayılmıştı. Bu sırada

,'J'SÜT    SULTAN İBRAHİM
saraya gelen hocaların hiç birisi Sultan İbrahim'in rahatsızlıklarına çare bulamamıştı. Onun ününü duyan Kösem Sultan, oğlunun tedavisi için Hüseyin Efendi'yi saraya çağırdı. Artık Cinci Hoca diye anılan Hüseyin Efendi, her gün saraya gelerek kokmuş nefesiyle "Emirül-Müminin ve İmamü'l-Müslimin"in suratına üfledi. Sultanın onun gelmesinden sonra günden güne iyileşerek, rahatlaması şöhretini iyice artırdı. Artık sarayda bir dediği iki edilmiyordu.
    Padişahın katında büyük bir iltifat gören Hüseyin Efendi'ye saray  verildi  ve  1642  yılında  medrese  tahsilini  tamamlamamış durumda olmasına rağmen Süleymaniye Medreseleri'ne hoca olarak tayin edildi. 1644'te devrin en güçlü adamı Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşayı öldürtünce bütün ipler onun eline  geçti. Anadolu Kadıaskeri oldu. Hakkındaki iş takipçiliği yaptığı ve rüşvet aldığı gibi iddialar yüzünden bu görevden dört defa alındı, ancak her defasında geri geldi. Bazen İstanbul dışına sürüldü ise de, bir yolunu bulup padişahın affıyla geri döndü. Artık Cinci Hoca diye anılan Hüseyin Efendi, sultanın gözdelerinden Şekerpare Kadın ve Yusuf Paşa ile işbirliği yaparak devlet yönetiminde etkili birisi olmuştu. Devlet kadrolarına yapılacak tayin veya azillere karıştı. Girit seferinin açılmasında dahi etkili oldu. Kendisinin denetiminde olan medrese hocalıkları ve kadılıkları rüşvetle sattı. Hatta bazı görevler için açık artırma düzenledi. Bu sayede büyük bir servet sahibi olmuştu.
    Cinci Hoca'nm talihi Sultan İbrahim'in ölümü ile  değişti. Hamisini kaybetmişti. Yeni padişah Dördüncü Mehmed'in tahta çıkması dolayısıyla askere verilecek para hazinede olmadığı için devrin sadrazamı Sofu Mehmed Paşa, ondan 200 kese, yani 8 milyon akçe istedi. Fakat Cinci Hoca bunun on beş-yirmi misli fazla bir servete sahip olmasına rağmen buna yanaşmadı. Bu hareketi ile aslında ölüm fermanını imzalamış bulunuyordu. Çevresi durumun kötü olduğunu belirtip, onu bu parayı vermesi için uyarınca bir miktar ayarı düşük para vermeye razı oldu. Ancak iş işten geçmişti. Bu davranışına kızan sadrazamın emriyle Çavuşbaşı Abdülfettah Ağa,  adamlarıyla Cinci Hoca'nın  evini bastı.  Onların  gelmesi üzerine   evinin   damından   atlayıp,   komşusunun   evine   sığınan
     
180

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

'i A&HIİTAN İBRAHİM'İ

181

Hüseyin Efendi yakalandı. Parasının yerini söylemesi için dövüldü. Yediği dayağa rağmen istenilen parayı vermeye yanaşmıyordu. Bunun üzerine evi arandı, yüzlerce kese akçe, altınlar, mücevherler, kürkler bulundu.
    Onun bütün resmî evrakı incelenerek yediği rüşvetler ve usulsüz aldığı paralar hesaplandı. Nakit parası 3 bin kese, yani 120 milyon akçe olarak belirlendi. Sakladığı diğer paraların yerini söylemesi için, devrin meşhur celladı olan ve Sultan ibrahim'i de öldüren Kara Ali tarafından işkenceye alındı, işkence sonucunda sakladığı yüzlerce kese parası bulundu. Cinci Hoca'nın servetinin büyük bir bölümü ayarı düzgün paralardan oluşuyordu. O devirde bu şekilde para bulmak çok zordu. Cinci Hoca'nın servetinin bir kısmı askere cülus bahşişi olarak dağıtıldı. Bu paralar halk arasında "Cinci akçesi" diye anıldı. Ancak düzgün ayarlı bu paralar bir süre sonra devlet tarafından toplatılarak, darbhanede eritilip, içindeki gümüş oranı düşürüldü. Cinci Hoca'nın servetinin tamamına devlet tarafından el konulmamıştı. Süleymaniye Vakfından haksız yere aldığı 1 milyon iki yüz bin akçe bu vakfa iade edildi. Karısına, mihr-i müecceli olan 1000 altın verildi.
    Bir süre hapsedilen Cinci Hoca, manevi gücünden korkulduğu için Osmanlı'nın Afrika'daki en uzak bölgesi olan Habeş Eyaleti'nin İbrim Sancağı'na sancak beyi olarak tayin edilerek İstanbul'dan uzaklaştırılmak istendi. Bu görevine giderken Karacabey civarında romatizması yüzünden gidemeyeceğini belirtip, geri dönmek için izin istedi. Kırım Hanı'nın da aracı olması üzerine geri dönmesine müsaade edildi. Ancak yıllarca topladığı servetini kaybetmeyi kabullenemiyordu. Her yerde mal ve paralarının haksız yere gasp edildiğini, servetinin ancak onda birinin padişahın hazinesine girdiğini, kalanın sadrazam ve diğer ilgililerce cebe atıldığını söyledi. Adamları da her tarafta ileri geri konuşuyorlardı. Bu durum devlet adamlarına rahatsızlık verdi ve 1648'in Kasım'ında öldürüldü.

 n;
vs A ,\\ykz\K
             RlVj
Bibliyografya	*?
Mustafa Cezar vd., Mufassal Osman/ı Tarihi, IV, İstanbul 1960.
İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, III, İstanbul 1972.
Feridun Emecen, "İbrahim", TDVİslâm Ansiklopedisi, XXI, 274-281.
Semavi Eyice, "Ayasofya Vaftizhanesi, Sultan I. Mustafa ve Sultan İbrahim'in Türbesi Olan Yapı" Atatürk Konferansları, 1975-1976, s. 139-162.
Adnan Giz, "Üç Yaşında Evlenen Sultanlar", Tarih Dünyası, I, İstanbul 1950.
Tayyib Gökbilgin, "İbrahim", İslâm Ansiklopedisi, V/2, 880-885.
Siyret Gözalan, "Sultan İbrahim'in Beşlik Osmani'sinden Terslikler Dolu İlginç Bir Örnek", Türk Nümizmatik Derneği Yayınları Bülteni, sayı: 5 (1980), s. 19-21.
Ersin Gülsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanlı idaresinin Kurulması (16454670), İstanbul 2004.
Sabahattin Kerimoğlu, "Sultan İbrahim Deli mi İdi?", Tarih Dünyası, ffl/25 (İstanbul 1950), s. 1057-1058.
Reşad Ekrem Koçu, "Sultan İbrahim'in Katli", Resimli Tarih Mecmuası, I (İstanbul 1950), s. 204-207.
Fazıl Murat, "Frenklerin "Osmanlı Papazı" Dedikleri Sahte Şehzade Kimdir?", Resimli Tarih Mecmuası, III (İstanbul 1954), s. 3101-3102.
Zarif Ongun, "Sultan İbrahim Hakkında Yeni Vesikalar", Yeni Tarih Dergisi, 1/5 (İstanbul 1957), s. 131-135.
Abdülkadir Özcan, "Hüseyin Efendi, Cinci Hoca", TDV İslâm Ansiklopedisi, XVIII, 541-543.
Mehmet Özdemir, /. Mustafa ve Devri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1996.
Ziya Şakir, Osmanlı Saraylarında Cinci Hoca, İstanbul tsz.

182

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

S   ir H

, \

r

Çağatay Uluçay, Padişah/arın Kadınları ve Kızları, Ankara 1980.
	, "Sultan ibrahim Deli mi, Hasta mıydı?", Tarih Dünyası, 1/6-9-
11/10-17, 20-21, (İstanbul 1950-1951).
	,   "Koçi Bey'in  Sultan İbrahim'e  Takdim Ettiği Risale ve
Arzları", Zeki Velidi Togan'a Armağan, İstanbul 1955, s. 177, 199.
	, "Sultan İbrahim'in Tuhaflıkları ve Fıkraları", Tarih Dünyası,
111/22, 24(Nisan 1951), s. 926, 955.
Tahsin Ünal, "Cinci Hoca ve Serveti Hakkında", Resimli Tarih Dergisi, Vl/71 (İstanbul 1955), s. 4163-4166.
Abubekir Yücel, "İki Halifenin Bir Arada Bulunmaması ve Osmanlı Hükümdarı Sultan İbrahim'in Siyaseten Katli", İslâmi Araştır* malar, sayı: 12/1 (Ankara 1999), s. 40-57.

PRUT SAVAŞI
SORU 1: Prut Savaşı öncesi hangi gelişmeler yaşandı? Osmanlı İmparatorluğu, Karlofça Antlaşması ile birlikte büyük toprak kayıplarına uğramıştı. Ancak imparatorluk gücünü tam olarak kaybetmediğinden, antlaşmadan sonra bunun rövanşını almak için fırsat kolluyordu. Ancak devlet adamları tekrar mağlubiyete uğramaktan da korkuyorlardı. Bu yüzden Kuzey  savaşlarına ve İspanya savaşlarına karışmadılar. 1709 yılında Poltova'da Ruslara yemlen İsveç Kralı Demirbaş Şarl ve Kazak lideri Mazepa'mn Osmanlı topraklarına sığınması, iki devletin arasını açtı. Osmanlı İmparatorluğu'nun şahinleri Karlofça'nın rövanşını almak için ilk fırsatın doğduğuna inanıyorlardı. Bu niyetlerini gerçekleştirmek için 1710 yılında  sadrazamlığa Halep Valisi Baltacı Mehmed Paşayt getirttiler.
SORU 2: Prut Savaşı neden çıktı?
    Rus Çarı Petro da Osmanlılara saldırma zamanının geldiğine inanıyordu. Poltava'da İsveç'e karşı kazandığı zafer sebebiyle Türkleri de mağlup edeceğine inanıyordu. Osmanlı'ya tabi Eflak ve Boğ-dan beylerinden destek sözü almıştı.  Ayrıca Osmanlı İmpara-torluğu'ndaki    Hristiyanlarm    ayaklanacağını    umuyordu.    İsveç kralının Osmanlı topraklarında bulunmasını savaş sebebi olarak gösterdi ve Osmanlı ülkesine karşı saldırıya geçti.
    SORU   3:   Osmanlı   İmparatorluğu   ve   Rusya   nasıl birer strateji takip ettiler?
    Petro'nun planı Boğdan'a girip Yaş yoluyla Tuna'yı tutmak, Osmanlı'ya tabi Eflak ve Boğdan'ı ve Balkanlardaki Hristiyan Osmanlı tebaasını isyan ettirmekti. Ancak Petro planını uygula-
    
1

185
184
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
yamadı. İsveç ile süren savaş sebebiyle ordularının sadece bit kısmını Osmanlılara karşı harekete geçirebilmişti. Önemli miktarda asker Rusya'nın isveç'e karşı müdafaası için bırakılmıştı. Petro bütün ordusunu toplayamamış, ayrıca Romanya prensliklerinden beklediği desteği de alamamıştı. Yolda da Kazak ve Tatar saldırılarıyla uğraşılmıştı. Osmanlı ordusunun süratle hareket edip, Ruslardan önce Tuna'yı geçmesi bütün planını bozdu. Petro ve 60 bin kişilik ordusu Prut'ta karşılarında 140 bin kişilik Osmanlı ordusunu bulmuştu. Osmanlı kuvvetlerinin manevraları ile Rus ordusu her taraftan çevrildi. Geri çekilme yollarını da Kırım kuvvetleri tutmuştu. 20 Temmuz 1711'de Rus ordusu Prut nehrinin daire çizen kolu üzerinde üç kilometrekarelik bir sahada sıkışıp kalmıştı. Bir tarafı tamamen bataklıktı, diğer tarafları ise Osmanlı kuvvetleri tarafından kuşatılmıştı.
    Petro kapana kısıldığının farkındaydı. Siperler kazdırarak, savunma durumuna geçti. Ancak Rus ordusunun elinde yeterince malzeme olmadığı için sadece güney tarafında savunma tertibatı alabilmiş, batı tarafı açık kalmıştı. Bu sırada Bender'deki Osmanlı askerleri, İsveç ve Leh kuvvetleriyle gelerek Prut nehrinin öbür tarafından da Rus ordusunu kuşattı.
SORU 4: Prut savaşı nasıl cereyan etti?
    Kırım Hanı'nın toplar gelmeden taarruza geçilmemesi yönündeki uyarısını dinlemeyen yeniçeriler hücuma geçtiler.Düşman siperlerine varılıp, bayrak dahi dikildi. Ancak Rus top ve tüfek atışları karşısında açıktan, yalınkılıç saldırma bir netice vermedi. Bunun üzerine Osmanlı kuvvetleri de siperler kazdılar. Petro günlüğünde Osmanlıların, Rus ordusunun en zayıf ve tahkimatsız olan batı kanadından saldırsalar başarılı olacaklarını, ancak bunu yapmadıklarını belirtir. Savaş iki tarafın karşılıklı top atışlarıyla devam etti.
    Osmanlı ordusunda bulunan İsveçli General Ponyatovski, sadrazama hücum edilmemesini, Rusların fazla yiyeceği olmadığı için açlıktan teslim olana kadar beklenilmesini tavsiye etmişti. Onun bu tavsiyesine uyulmayarak cepheden Rus ordusuna saldı-

 PRUT SALAŞI
rıldı. Ancak yapılan saldırılarda bir başarı sağlanamadığı gibi yedi bin asker de şehid düştü. Rus kaynakları Osmanlıların son saldırısı sırasında yeniçerilerin perişan bir halde geri çekildiklerini, Rus ordusunun süvari gücünün az olması sebebiyle bu durumu değerlendiremediklerini belirtir.
    Petro, bu durumdan kurtulacak bir çare arıyordu. Fakat bir çıkış yolu bulamadı. Çar, İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Poltova'daki mağlubiyetinden daha büyük bir felaketle karşı karşıya kaldığını söylüyordu. Sabaha doğru Ruslar son kez şanslarını denemeye karar vermişlerdi. Ancak Osmanlı ordusuna karşı yaptıkları taarruz, yoğun tüfek ateşi karşısında başarısız oldu. Osmanlı toplarının ateşi altında bulunan Ruslar, yiyecekleri olmadığı için ağaç kabuklarını yemeye başlamışlardı. Yeniçeriler saldırmak için sabırsızlanıyorlardı. Yeniçeri Ağası Yusuf Ağa, sadrazama haber göndererek hücum için izin istedi. Bunun üzerine Baltacı Mehmed Paşa, son hücum için ordu komutanlarına ve Kırım Hanı'na emirler yazdırmaya başladı.
    Ruslar bu cehennemden kurtulabilme umutlarını kaybetmişlerdi. Çar Petro, Osmanlı askerlerinin arasından geçmeye muvaffak olan bir adamıyla Moskova'ya gönderdiği mektubunda: "Hiçbir suçum olmadığı halde, yanlış düşüncelere kapılarak ordumun dört misli bir Osmanlı ordusu tarafından sarılmış bulunuyorum. Tanrı hiç ummadığımız bir anda yardımımıza yetişmeyecek olursa, burada ya birer birer öleceğiz, ya da esir olacağız. Eğer beni Osmanlılar esir edecek olursa beni artık çarınız, senyörünüz olarak saymayın. Hatta benim el yazım olduğunu anlarsanız bile emirlerime uymayın. Kendim gelinceye kadar bekleyin. Eğer öldüğümü duyarsanız içinizden en liyakatlisini seçin" diyordu.
    SORU 5: Ruslar Prut'ta nasıl bir kurtuluş yolu buldular?
    Ruslar bu ümitsiz durumdayken son bir kez toplandılar. Toplantı da Çariçe Katerina da vardı. Ümitsiz de olsa, yapılacak bir taarruz ile Osmanlı ordusunu yarıp geçmeye çalışmaktan başka çarelerinin olmadığı konuşuldu. Baştan beri soğukkanlılığını koruyan Katerina ise, ne olursa olsun çarı kurtarmaları gerektiğini
     
186

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

 PRUT SAVAŞİ

187

 a
söyledi ve Osmanlılara barış teklifi yapma fikrini ortaya attı. kurtarmak için her şartı kabul edeceklerdi. Osmanlılar boyun eğene kılıç çekmezlerdi. Petro bu fikri kabul etti ve Rus ordusu başkomutanı Şeremetev'in ağzından Baltacı Mehmed Paşaya hitaben barış isteyen bir mektup yazıldı.
    Bu sırada Baltacı Mehmed Paşa da çadırında son hücum için emirlerini yazdırmaktaydı. Rus ordusunun sonu gelmişti. Osmanlılar bu kadar üstün durumdayken, Rusların barış teklifinin kabul edilmesi ihtimali de pek gözükmüyordu. Ancak hiç umulmadık bir şey oldu ve Baltacı Mehmed Paşa, Rusların barış isteğini kabul etti ve Prut Antlaşması'nı yaparak yok olmak üzere olan bütün Rus ordusunun silahları ile birlikte çekip gitmesine izin verdi. Acaba ne olmuştu?
    SORU 6: Prut'ta Osmanlılar tarihi bir fırsatı kaçırdı mı?
    Osmanlı imparatorluğu, II. Viyana Kuşatması sonrasında büyük bir hezimete uğramışsa da, bunun dört devlete karşı olduğu unutulmamalıdır. Prut seferi sırasında Osmanlıların askeri organizasyonları mükemmel işledi. Ancak diplomatik görüşme safhasında Ruslar, Osmanlılara göre daha ustaca hareket ettiler. Rus Ordusu tamamıyla imha edilmekten, Modern Rusya'nın kurucusu Çar Petro da esir düşmekten veya ölmekten kurtuldu. Osmanlı Ordusu'nun başında Baltacı Mehmed Paşa yerine daha dirayetli birisi olsaydı, antlaşma farklı olurdu. Ancak burada önemli bir noktaya dikkat etmek gerekir. Osmanlılar, Viyana sendromunu daha atlatamamışlardı. Viyana önlerindeki gibi bir yenilgi alındığı takdirde birkaç devlete karşı savaşacakları ve tekrar bozgun yıllarının yaşanacağından korkuyorlardı. Baltacı Mehmed Paşanın, yeniçerilerin isyan etmelerinden korktuğu için barışa yaklaşması meselesinin aslı yoktur.
    23 Temmuz 1711'de imzalanan Prut Antlaşması, aslında Os' manidar açısından çok da kötü değildi. Prut Antlaşması'na göre Azak Kalesi Ruslardan geri alınacak, Osmanlı sınırındaki Rus kaleleri yıkılacak,  Rusya Lehistan'a müdahale  etmeyecek,  İsveç

kralının ülkesine dönmesine müsaade edilecek ve Rusya eskiden olduğu gibi Kırım Hanlığı'na vergi verecekti. Ancak bu antlaşmadaki taahhütler kâğıt üzerinde idi. Antlaşmanın yerine getirileceğine dair ciddi bir garanti alınmadığı gibi, ne kadar süreceği de tespit edilmemişti. Bu yüzden antlaşmanın uygulamaya girmesi mesele oldu. Prut Antlaşması'nın şartlarının yerine getirilmesi için iki defa Rusya'ya savaş açıldı. Savaş tehdidi ile antlaşmanın ancak bir kısım maddeleri uygulatılabildi. 27 Haziran 1713 tarihinde Edirne'de yapılan görüşmeler sonucunda gerçek antlaşma yapıldı. Çar Petro'nun Karadeniz'e ve Balkanlara inme hayali suya düşmüştü. Ancak büyük bir askeri hezimete uğrayacakken, Prut Antlaşması ile kurtulmaları Rusya için diplomatik bir zaferdi. Eğer Prut'ta Rus ordusu yok edilseydi, Modern Rusya'nın kurucusu ortadan kalkacaktı. Bu da başta Rusya olmak üzere Lehistan, İsveç, Ukrayna ve Osmanlı tarihinin gelişiminin daha farklı olması demekti.
SORU 7: Prut savaşına İstanbul'da tepkiler ne oldu?
    Sadrazam İstanbul'a dönmeden aleyhinde dedikodu kazanı kaynamaya başlamıştı. Osmanlı hükümdarı Üçüncü Ahmed, sadrazam aleyhindeki dedikoduları ve Rusların antlaşmayı uygulamadıklarını duyunca öfkelendi. Savaşa katılanlardan durumu araştırdı. Büyük bir fırsatın kaçırıldığını anladı. Bu sırada sadrazam ve adamlarının aldıkları rüşvetler sebebiyle Rus ordusunun bırakıldığı rivayetleri dolaşıyordu. Padişah, sadrazamı 20 Kasım 1711'de görevden alarak, Midilli'ye sürdü. Antlaşmanın imzalanmasında baş rolü oynayan ve Ruslardan büyük miktarlarda para alan Osman Ağa ile Ömer Efendi'yi de öldürttü.
SORU 8: Baltacı-Katerina üzerine neler yazıldı?
    Baltacı Mehmed Paşa ve Katerina arasında hayali olarak kurulmuş ilişki üzerine birçok roman, hatta şarkılar yazıldı. Bunlardan birisi H. Albrecht takma adıyla yazan 20. yüzyılın önemli şairlerinden Börries Freiherr von Münchhausen tarafından yazılan ve  dilimize Prof. Dr.  Selçuk Ünlü'nün tenkit ederek aktardığı

188
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
baladdır. .İtalyanca bir kelime olan balad, dans eşliğinde söylenen şarkı manasına gelir. Münchhausen, 1912 yılında kaleme aldığı bu baladda bir çobandan naklen 1711'deki Prut Savaşı'nı anlatır. Savaşın gidişatını Katerina'nın gözyaşları ve fiziki güzelliğinin değiştirdiğini anlatır. Münchhausen'in yaptığı en önemli yanlışlıklardan birisi, savaşta bulunmayan Üçüncü Ahmed'i Prut'ta göstermesidir. Baltacı Mehmed Paşa ve Katerina efsanesi bu balad gibi sonradar yazılan eserlerden doğdu. Baladın Katerina ile ilgili kısımları şv şekildedir;
    Trampetlerin kulakları tırmalayan sesleri arasında Beyaz Çar'ır sarışın karısı da, dört nal giden at sırtında, çarla adeta yarıJ ediyordu.
    Göz alıcı tombul göğüsleri dışarıya taşmış kadın, kokladığınc beyaz gülleri solduruyordu.
Ey hayat bahşeden, hayat söndüren kadın güzelliği, tatlı süt.
    Üzerindeki gözlerinden acı yaşların döküldüğü, tombul göğüslerden fışkıran ve herkesin içtiği sen tatlı süt!
    Sultan, otağında ertesi gün tadacağı olgun meyveyi düşündükçe sabırsızlanır.
O sırada perde açılır ve içeriye Çarın güzel sevgilisi girer.
    Hediye olarak saçlarının tokalarını çözmesiyle beraber, altın sarısı dalgalı gür saçlar, dal kalçalarına döküldü.
    İnci işlemeli korsesini çıkarır-çıkarmaz, dik tombul göğüsler, ileriye fırladı.
    Türk mavisi işlemeli pabuçlarını atar-atmaz, o yumuşacık topukları üzerine davet edercesine dikeliyor, gül pembesi zarif ayakları yumuşak tüylü mavi Buhara halısına gömülmüş dinleniyorlardı.
    Hışırdayarak yere dökülen zümrüt işlemeli elbisenin içinde o güzel sarışın, üryan ortaya çıkıverir.
    Kar gibi bembeyaz kadife gibi yumuşak kollarını açarken sultana: Sana verdiklerim için bizi bırakır mısın?

189
PRUT SAVAŞİ
!       İçlerine kısık bir nefesin karıştığı kelimeler, sessizliğe damlalar gibi tane tane dökülürler.
    Katerina gitti. Gecenin serinliğinde üzerine çiğ düşmüş tüfekler, sabah güneşinde parlarken, ordular eriyerek çözülen buzlar gibi sessizce birbirlerinden ayrıldılar.
SORU 9: Baltacı-Katerina hikâyesinin aslı nedir?
    Çariçe Katerina'nın bütün mücevherlerini alarak sadrazamın çadırına gittiği ve onu ağlayarak, yalvararak hatta cinselliğini kullanarak barışa ikna ettiği genel bir kanaattir. Yani bu kanaate göre paşanın uçkuruna düşkünlüğü Osmanlı İmparatorluğu'nun gelecekte en büyük düşmanı olacak Rusya'nın başının tehlike daha küçükken ezilmesini önlemişti. Ancak bu tamamıyla uydurmadır. Bu savaşa şahit olan Türk ve Rus tarihçilerinin eserlerinde böyle bir bilgiye rastlanılmaz. Prut seferi üzerine kaynakların önemli bir kısmını inceleyerek iki ciltlik bir eser kaleme alan büyük tarihçi Akdes Nimet Kurat, bu dedikoduların uydurma olduğunu belirtir.
    Katerina'nın barış antlaşmasının imzalanmasında büyük rolü olmuştu. Rusların elindeki cephane azalınca, Petro bir yarma hareketi ile Osmanlı ordusunu püskürtüp, Transilvanya yolu ile Macaristan'a gitmeyi planlamıştı. Ancak bu bir tür intihar girişimiydi. Bu planın sonları olacağını anlayan Katerina, orduda ne kadar mücevherat, altın, gümüş ve para varsa hepsini toplattı. Bunların sahiplerine de sonra karşılığını ödeyeceğine dair senet verdi. Diğer taraftan da Ruslar, Katerina'nın Avusturya hükümdarının kardeşi olduğu haberini yaydılar. Avusturya İmparatoru'nun kız kardeşinin başına bir şey gelirse Viyana'nın harekete geçeceği ve Osmanlılarla sulhu bozacağı şayiaları kulaktan kulağa dolaşmaya başladı.
    Katerina'nın hazır ettiği yedi araba dolusu para ve hediyeler, Başbakan Şafirov tarafından Sadrazam Baltacı Mehmed Paşaya ve yanındaki diğer devlet ileri gelenlerine gönderildi. Sadrazamın yanı sıra, Sadaret Kethüdası Osman Ağa ve Sadaret Mektupçusu Ömer

191
Katerina'nın kızı olan Yelizaveta tahta çıkardı. I. Katerina'nın kızı Anna'dan olan torunu Pyotr Fyodoroviç de 1762 yılında Üçüncü Petro adıyla hükümdar oldu.
SORU 11: Baltacı Mehmed Paşa kimdir ?
   Çorum,   Osmancık   doğumlu   olan   Baltacı   Mehmed   Paşa, Üçüncü Ahmed'in şehzadelik yıllarından tanıdığı birisiydi. 1704'de sadrazam  olduysa  da,  1706'da  görevden  alınmıştı.  Daha  sonra Erzurum ve Sakız valilikleri yaptı. Halep valisi iken Rusya'ya karşı savaş isteyenlerin baskısı sonucu, Sadrazam Köprülüzâde Numan Paşanın azledilmesi üzerine 1710'da ikinci kez sadrazamlığa getirildi. 19 Şubat 1711'de Osmanlı topraklarına giren Ruslara karşı yapılacak Prut seferine serdar tayin edildi ve bu savaş sayesinde tarihe geçti. Ruslar köşeye kıstırılmışken, onlara ağır bir darbe vuracak hücum emrini vermedi. Çevresinin de tesiri ile onlarla Prut Antlaşması'nı imzaladı.   Bu   hareketinde   Osmanlıların   II.   Viyana   kuşatması sonrasında 16 yıl süren savaşlarda uğradıkları büyük bozgunun da rolü vardır. Osmanlı imparatorluğu Viyana sendromunu üzerinden atamamıştı.    Devlet    ileri    gelenleri    tekrar    mağlup    olmaktan korkuyorlardı.    Rusların    üzerine    yapılan    hücumlarda,    taktik yanlışlıklar sebebiyle bir netice alınamamış ve büyük bir direnişle karşılaşılmıştı.   Nitekim   Baltacı   Mehmed   Paşa   savunmasında, Osmanlı imparatorluğu'nun ordusunun büyük bir kısmının yok edilmesi   yüzünden   Karlofça   Antlaşması'nı   imzalamak   zorunda kaldığı   1697'deki   Zenta   Muharebesi   gibi  bir   yenilgiye   maruz kalınabileceğini söylemişti.
    Bu savaş ve sonrasında Prut Antlaşması'nın uygulanması sırasındaki hareketlerinden dolayı İstanbul'da Baltacı'ya karşı bir kampanya başlatıldı. Rüşvet alarak Rusları saldığı dedikoduları her tarafı sardı.  Petro'nun,  antlaşmanın şartlarını uygulamaması ve : sadrazamın da bu hususta ağır davranması sebebiyle 20 Kasım i 1711'de  görevden  alınarak,  Midilli'ye  sürüldü.  Temmuz  1712'de buradan Limni Adası'na gönderildi. 1712 yılı Eylül ayının sonlarında elli yaşının biraz üzerinde iken Limni Adası'nda öldü ve buraya gömüldü. Hırslı, entrikacı ve devlet adamlığı yönü zayıf
190
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
Efendi bu paraları almışlardı. Çar Petro, Prut seferi dönüşünde barışı nasıl elde ettiğini soran Danimarka elçisine, "Sadrazamı para vermek suretiyle barışa razı ederek, feci durumdan kurtuldukları" cevabını vermişti. Yani Prut'ta Baltacı Mehmed Paşayı ikna eden Katerina'nın dişiliği değil, çil çil paralar ve üstün durumdayken işlerin tersine dönmesiyle alınacak bir mağlubiyet korkusuydu. Baltacı Mehmed Paşa, Valide Sultana yazdığı ve aşağıda metnini verdiğimiz mektupta kendisini müdafaa ederken Karlofça Antlaşması'nın imzalamak zorunda kaldıkları 1697'deki Zenta hezimeti gibi bir mağlubiyet almaları ihtimalinden bahsetmiş ve Osmanlı tarihinde böyle bir zaferin kazanılmadığını söylemişti.
SORU 10: Katerina kimdir?
    Rusça'daki ismi tam olarak Marta Skovronska'dır. 15 Nisan 1684'te Litvanya'da bir köylü ailesinin kızı olarak dünyaya geldi. Uç yaşında öksüz kaldı. Mariensburg'da Protestan bir papaz tarafından büyütüldü, isveç'le yapılan Kuzey Savaşları sırasında da Ruslar tarafından esir edildi ve Çar Petro'nun danışmanına verildi. Çarın gönlünü çalan Katerina 1703'te bir çocuk doğurunca Ortodoks oldu ve Yekaterina Alekseyevna adını aldı. Şubat 1712'de resmen çarla evlendi. 1724'de taç giydi. 1725'de Çar Petro varis tayin etmeden ölünce soyluların muhalefetine rağmen muhafızların ve saraydaki görevlilerin desteği ile tahta aday oldu. Kutsal Sinod, senato ve devlet ileri gelenleri tarafından çariçe ilan edildi.
    Özel bir danışma kurdu ve devlet işlerini Petro'nun altı danışmanını atadığı bu kurula bıraktı. Petro zamanında büyük önemleri olan Senato ve Kutsal Sinod'un devlet yönetimindeki etkisi azaldı. Dış politikada ingiltere, Fransa ve Prusya'nın kurduğu Hannover Birliği'ne karşı Avusturya-Ispanyol işbirliğine katıldı. Eğlenceye ve içkiye aşırı düşkündü. 15 Nisan 1727'de aşırı içkiden öldü. Tahta Petro'nun on iki yaşındaki torunu Pyotr Aleksiyeviç, II. Petro adıyla geçti. Onun 1730'daki ölümü üzerine Büyük Petro'ya düşman olanlar, onun yeğeni ve Kurland büyük dükünün karısı olan Anna İvanova'yı çariçe yaptılar. Ülkede Alman nüfuzunun artması   üzerine   ayaklanan   ordu   1740   yılında   Petro'nun   ve

PRUT SAVAŞI

193
192
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
birisi idi. Aslında Baltacı Mehmed Paşa iyi bir devlet adamı olmadığı için Osmanlı tarihindeki sadrazamlar arasında adı hic anılmayacak olanlardan birisi idi. Ancak Prut Savaşı onu meşhur etti ve adı tarihe geçti.
    SORU 12: Baltacı Mehmed Paşa kendisini nasıl savundu?
    Baltacı Mehmed Paşa, Prut Savaşı'ndan sonra valide sultana bir mektup yazarak kendisini şöyle savunmuştu:
    Benim devletlü mürüvvetli velinimetim efendim sultanım hazretleri
    Moskofa sefer eylemelisin deyü ferman buyuruldukda baş üstüne diyerek ve gece ve gündüz uykuyu ve rahatı terk edüp, toplan ve yelkenleri ve donanması ve kusursuz takımlarıyla eskiden Tersane-i Âmire'de olanlardan başka doksan gün içinde üç yüz on beş adet gemi yaptırıp Azak ve Taygan ve Özü taraflarına gönderdikten sonra İslâm askeri ile bu kulları dahi gelüp Prut nehri kıyılarında Moskov taburu ile karşılaşıp, Yüce Osman Devleti'nin kurulmasından bu yana meydana gelen tabur cenklerinde iki buçuk nihayet üç saatten fazla cenk olmuş değil iken Temmuz'un ikinci Cumartesi akşama kadar, Pazartesi ve Salı sabahtan yatsıya değin bir büyük cenk ve muharebe olunmuştur ki neuzibillahi teala 1697'de Osmanlı ordusunun Zenta'da uğradığı büyük hezimeti tekrar yaşamaya bir ramak kalmışken meleklerin yardımı ile din düşmanlarının kalplerine korku verüp, orada telef olan Alah'ın kullarının kanlarına girmesinler mahşer günü cevabı nice verilür, düşünsünler deyü sulha rağbetini bildirmek için adamlar gönderdükde: Şevketlü kudretlü padişah efendimizin kılıcı keskin ve uzundur, askerimiz kavi, hazinemiz çok, cephanemiz, lazım gelenden on beş kat fazladır, biz cenkten usanmadık deyü red olunduklarından sonra hemen arkasından yine gelüp: Sizin şeriatınız gereğince aman dileriz! dedikte, teklifleri kabul ederler ise sulh olalım yoksa baş başa sulh olunmaz, hemen vaktine hazır olsun! dedik. İki taraftan barış antlaşmasına dair kâğıtlar alınup, verilüp   Allah'ın   izniyle   hem   düşmanımıza   galip   ve   hem   de

PRUT SAVAŞI
t-ı
isteklerimizi kabul etdirdik, Bu şevketlü efendimizin kuvvet-i baht-hümâyunlarının eseridir. Ancak bu sene kâfirler ile savaşıldıkta berabere kalınmak dahi herkesin canına minnet olup bu kadar uzun cenk bir kişinin hatırına gelmez iken Zaferle sonuçlanan seferimize bütün Boğdan memleketi ile İbrail kalesini (Romanya'da) Cenâb-ı Allah yeniden ihsan ettiğinden gayri üç bölük düşmanın mağlup edilmesi ve zafer kazandıktan sonra dört adet kalenin alınması hiçbir yolla hatırlara gelmez iken Allah'ım bu fetih ve zaferin şükrünü eda etmeyi bize müyesser eyleye deyü bütün İslâm askeri yüzlerini ve gözlerini yerlere sürerek Cenâb-ı hakka secde ettiler. Bu fakir ve biçâre kulunuz Allah korusun İstanbul'u kâfirlere vermiş gibi hayatımdan  ümidi kesip,  yemeden ve  içmeden kalup,  bu davranışı anlayamayıp şuursuz ve hayretler içinde kaldım.
   Kedinin kabahatini önüne koyup burnunu batırırlar da kabahatine göre ceza tertip ederler; bu fakirin kabahati: Adamlarımı ve kendi  malik  olduğum  servetimi bu  uğurda  harcamak Top  ve humbara yağmur gibi yağarken yalın kılıç savaşıp, Allah'ın yardımıyla taburların bozup ve bu kadar kalelerin alup aman dedirttiğim için ise, aldığın kaleleri geri versin deyü ferman buyururlar ise, o saat sahibine verilir: Yok bu kâfirden az almışsın, Moskof un ta başkentine varıncaya kadar isterim deyü ferman buyururlar ise ferman   efendimindir.   Allah-ı   azimü'ş-şanm   lütf  u   ihsanı   ve padişahımızın himmetleri ve hayır duaları ile o dahi mümkündür. Ve lâkin bu kış bunda kışlayup evvel bahar olduğu gibi, bu taraftan hareket olunup gidilmeye muhtaçtır; zira hâlâ olduğumuz mahalde altı buçukta sabah namazı kılınır, Moskof un başkentinden öte yerde akşam namazından bir saat sonra sabah olup yatsı namazına vakit yoktur: Öyle uzak memlekete yol ortasında kışlamadıktan sonra ağır asker ile İstanbul'dan doğru gitmek bir veçhile mümkün.
    Çok zafer ve çok vezir gördünüz. Allah-ı zülcelâle nice yüz bin hamd ü sena olsun böyle büyük bir zaferi kime ihsan etmiştir. Allah aşkına ve Resul muhabbeti hürmetine yukarıda yazdığım mevzuların nizam ve intizamı ve İslâm askerini yerli yerine dağıtıp İnşallahu teala İstanbul'a varup vasıl oluncaya dek olur olmaz kimselerin sözlerin kulak asmayıp, ikmâl üzere işler tamam olduk-
     
194	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
tan sonra gördüğümüz hizmetlere nazar buyursunlar, eğer bir hilafı meydana gelirse ona göre cezalandırsınlar. Gerçek durum malumunuz oldukta bu kulunuzun çok az olan hatırı içün olsun şevketlü velinimetim efendimiz hazretlerine yazdırmak zahmet olur ise bir kullarıyla ifâde ve bildirmeye himmet buyurmaları babında emr ü ferman ve lütf u ihsan devletlü mürüvvetlü merhametlü sebeb-i devletim efendim sultanım hazretlerinindir. 3 Receb 1123 (17 Ağustos 1711)
SORU 13: Rus Çarı Petro deli miydi?
    Petro 1682'da tahtına geçtiğinde Rusya Avrupa siyasetinde hiçbir ağırlığı olmayan sıradan bir devletti. Onun reformları ile Rus | modernleşmesi başladı. Petro dönemi milletlerin gelişimde liderlerin oynadığı role örnek olarak gösterilir.
    Petro 1682'de tek başına hükümdar olmuştu. Ancak üvey kız kardeşi  Sofiya'nm,  o  dönemin  sürekli  ordusu  olan  Strelitzleri ayaklandırmasıyla tahtı hem bedenen hem de aklen sakat olan kardeşi İvan ile paylaşmak zorunda kaldı. Ivan birinci çar, Petro ikinci çar, Sofiya da naibe ilan edildi. Ülkeyi Sofiya idare ediyordu. Petro   ve   annesi   Nataliya   Narıyşkin'i   başkent   yakınlarındaki Preobrajenskoye   köyüne   sürdü.   Petro   bu   dönemde   Latince, Almanca,  Felemenkçe  öğrendi.   Sürekli  okudu.  Rusya'ya  gelen Avrupalılarla yakınlık kurarak uygarlıkları hakkında bilgi sahibi oldu. En büyük tutkusu denizcilikti. Çocukluğunda kayıklardan oluşan bir filo kurmuştu ve bunlara Peresvavl gölü üzerinde manevralar yaptırtırdı. 1689'da Petro'dan tamamen kurtulmak isteyen Sofiya ve yandaşlarının hazırladığı komplonun başarısız olmasıyla tahtı üzerindeki gölge kalktı.
    1697 yılında 270 kişilik bir toplulukla kendisini gizleyerek Avrupa'ya gitti. Almanya'yı, Hollanda'yı gezdi. Amsterdam ve Zaandam tersanelerinde birkaç ay kaldı. Buralarda bir isçi gibi çalıştı. Avrupa'da kaldığı sürece gördüğü her şeyi inceledi. Örnek modeller hazırlattı. Cevdet Paşa, onun Avrupa'da kalmasını "Büyük .    Petro Avrupa'yı gören, orada yaşayan, ilim ve fenni orada öğrenen

195
 PRUT SAVAŞI
bir adamdı. Bizimkilerin böyle bir gezme ve görme imkânı olmadığı için tecrübesizliklerimiz oldu" sözleriyle değerlendirir.
    Petro'dan önce düzenli bir Rus ordusu yoktu. Soyluların beslediği askerler, Kazaklar, Strelitz muhafızları ve ordunun yarısını meydana getiren yabancı paralı askerler Rus ordusunu oluşturuyordu. Rusya'nın ilk milli ordusu onun zamanında kuruldu. Askerliği zorunlu hale getirerek, paralı askerlere olan ihtiyacın ortadan kalkmasını sağladı. Ateşli silahların kullanılmasını yay-gınlaştırdı, askeri eğitime önem verdi. Kara ordusunda ve donanmada ağır silahları kullanacak insanların eğitimi için akademiler kurdu. Daha önce Rusya'nın Baltık denizinde ve Karadeniz'de limanı olmadığı için donanması da yoktu. İlk Rus donanmasını kurdu ve ülkesinin denizlerde de bir güç olarak boy göstermesini sağladı. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yeniçerilere benzeyen ve yapılacak işleri engelleyen Strelitzleri yok etti.
    Petro'nun iktidarının ilk yılları Rusya'nın ekonomik açıdan en geri olduğu döneme rastlamıştı. Bu durumu düzeltmek için geniş çaplı bir reform hareketi başlattı. Kentlerin gelişmesini sağlamak için tüccar ve zanaatkarlara kendi belediyelerini kurma imkânını sağladı, lonca sistemini geliştirdi, sanayinin gelişmesine çalıştı. Ondan önce Rusya'da sanayi fazla gelişmemişti ve olanlar da yabancılar tarafından işletiliyordu. En önemli sanayi sektörlerini devlet tekeline alan Petro, sübvansiyonlarla yeni sektörlerin de doğmasını sağladı. Tahta çıktığında 21 olan mal çeşidi öldüğünde 200'e çıkmıştı.
    Ülkesinin dış ticaret hacmini yedi kat artırdı, toprak mülkiyetini yeniden düzenledi ve serflerin sanayi işlerinde çalışmalarını sağladı. Rus takvimini Avrupa'nın kullandığı takvime uygun hale getirdi. Slav alfabesini modernleştirdi. İlk Rus gazetesi Vedemosti^i yayınlattı. 1724'te Petersburg Bilim ve Sanat Akademisi'ni kurdu. Eğitim sistemini laikleştirdi, Avrupa'ya çok sayıda öğrenci gönderdi, soylular dışındakilere eğitim olanaklarını açtı. Batı dillerinde yayımlanan kitapları Rusça'ya çevirtti. Kiliseyi bir devlet dairesi statüsüne soktu. Dünyadaki bütün Ortodoksları Rus Ortodoks Kilise'sine   bağlamaya   gayret   etti.   Moskova'nın   yerini   alacak
     
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
196
Petersburg kentini kurdu. Bütün bunları yaparak Rusya'yı kapalı bir
yapıdan kurtarıp, Avrupa'nın büyük güçleri arasına sokan birisi deli
olabilir mi?
Bizlere tarih derslerinde 'Deli' Petro olarak tanıtılan Rus Çarı I. Pyotr   Aleksiyeviç'i   tüm   dünya   'Büyük'   Petro   olarak   tanıyor. Döneminin  Osmanlı kaynaklarında  da kendisinden  "Koca"   ve "Akbıyık" Petro olarak söz edilirdi. Sonradan herhalde küçümsemek için "Deli" olarak anmaya başladık. I. Petro, aslına bakar-sanız fiziki yapısıyla devasa bir insandı. 2 metreyi geçen boyuyla bu unvanı fiziksel olarak da hak ediyordu ama onu tüm dünyanın "büyük" olarak tanıması yaptığı işlerin büyüklüğündendir. Keşke Osmanlı İmparatorluğu'nda da böyle bir deli olsaydı!
    SORU 14: Petro vasiyetnamesi diye bilinen Rus politikası ne zaman oluşturuldu?
    Hemen hemen herkesin bildiği, Rusların sıcak denizlere inmesi ile ilgili ve izlenecek daha birçok politikalarını belirleyen bir "Petro Vasiyetnamesi" vardır. Ancak bu vasiyetname ona ait değildir. Ondan sonraki dönemlerde Alman asıllı olmasına rağmen Rusya'ya büyük   hizmetlerde   bulunmuş   olan   Başbakan   Christoph   von Münnich ve taraftarlarının kaleme aldıkları bir protokoldür. Ilber Ortaylı, Ahmed Cevdet Paşanın belirli bir Rus fobisi oluşturmak için    bu    vasiyetnameyi    tarihine    aldığını   ve    "Büyük   Petro Vasiyetnamesi" diye takdim ettiğini belirtir. Cevdet Paşadan sonra da bu protokol "Petro Vasiyetnamesi" olarak anılmıştır.

197
PRUT SAVAŞI     '
Bibliyografya
Hüseyin Ağa, "Mirâtü'z-Zafer", neşr. 'N\ Donanma Mecmuası, sayı: 58-10, İstanbul 1914-1915.
Mehmet Topal, Silahdar Fındıklı Mehmed Ağa - Nusretname' Tahlil ve Metin (1106'1133 / 1695'1721), Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2001.
Mehmed Raşid, Tarih-iRaşid, III, "İstanbul 1282.
Kemal Beydilli-İsmail Erünsal, Prut Savaşı Öncesi Diplomatik Bir Teşebbüs Seyfullah Ağa'nın Viyana Elçiliği (1711)", Belgeler, sayı: 26 (Ankara 2001), s. 1-183.
Akdes Nimet Kurat, The Despatches of Sir Robert Sutton, Ambassador in Costantinople (1710'1714), London 1935.
Ahmed Refik, Baltacı Mehmed Paşa ve Büyük Petro, İstanbul 1911.
	, Memâlik'i Osmaniye'de Demirbaş Şad, İstanbul 1332.
Ahmed Muhtar, "Rus Menabüne Göre Prut Seferi", Tarih'i Osmanî Encümeni Mecmuası, VIII/45, s. 160-185; VIII/46, s. 238-256.
Münir Aktepe, "Baltacı Mehmed Paşanın 1711 Prut Seferi ile ilgili Emirleri", Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 1970), s. 131-170.
	, "1711 Prut Seferi İle İlgili Bazı Belgeler", Tarih Dergisi, sayı 34
(İstanbul 1984), s. 19-54
	, "Baltacı Mehmed Paşa", TDVİslâm Ansiklopedisi^', 35-36.
Songül Çolak, Die Bedeutung des Geschichtsschreibers Ahmed b. Mahmud und seines Werkes Târih'i Göynüktü als Quelle für die Geschichte des Osmnischen Reisches im 18. Jahrhundert, Berlin 1999.
İsmail Hami Danişmend, Baltacının Prut Zaferi, İstanbul 1955. Fevzi Kurtoğlu, Pirut Seferi, Ankara 1938.

198

SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU

 t'

Mustafa Ali Mehmed, "Romen Vekayinamelerine Göre Baltacı Mehmed Paşanın Prut Seferi (1711)", Türk Kültürü Araştırmaları, XXIII/1-2, (Ankara 1985), s. 427-436
Selçuk Ünlü, "Prut Savaşıyla İlgili Almanca Bir Balad: Katerina'nın Rüşveti" Türk Dünyası Ara§tırmalan, sayı 20 (İstanbul 1982), s. 115-122.
Hakan Yıldız, Prut Seferi'nin Lojistik Hazırlıkları İle İlgili Emirler ve Hükümler , Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1994-
	(  prut Seferi'nin Lojistik Hazırlıklar, Marmara Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2000.
Akdes Nimet Kurat, Prut Seferi ve Barışı, I, Ankara 1951; II, Ankara 1953.
	, Rusya Tarihi, Ankara 1957.
	,   XII.   Karim   Türkiye'de  Kalışı   ve Bu  Sıralarda   Osmanlı
İmparatorluğu, Ekler, İstanbul 1940.
	, "Hazine-i Bîrun Kâtibi Ahmed bin Mahmud'un (1123-1711-
Prut) Seferine ait "Defteri" (Berlin, Preussische Staatssbibliothek, Orientalische Abteilung, Nr. 1209)", A.Ü.Tarih Araştırmaları Dergisi, IV/6-7 Ankara 1968, s. 261-426.
İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğumda İktisadi ve Sosyal Değişim, Makaleler, I, Ankara 2000.
Ali Öztopçu, "1711 Osmanh-Rus Savaşı (Prut Seferi)" Askeri Tarih
Bülteni, sayı: 18 (Ankara 985), s. 27-47
Şevket Rado, "Hazine-i Bîrun Kâtibi Ahmed bin Mahmud Efendi'nin Tuttuğu Prut Seferi'ne Ait Defterden Koparılan Sahifelerde Neler Vardı?", Belleten, sayı: 198 (Ankara 1987), s. 8Û7-824.
Prut Seferi, Deniz Matbaası, İstanbul 1938. Prut Seferi (1711), Genelkurmay yayını, Ankara 1981. Necati   Salim,   "Türk   Ordusunun   Eski   Seferlerinden   Bir   İmha Muharebesi (Prut)", Askeri Mecmua, sayı: 82 (Ankara 1931).
Henri Troyat, Dört Çariçe, çev. Nihal Ünol, İstanbul 1998.

LALE DEVRİ
    SORU 1: Lale Devri ismi nasıl ve kimin tarafından konuldu?
    Yahya Kemal, Paris'te XX. yüzyıl Osmanlı tarihçiliğinin en önemli isimlerinden Ahmed Refik Altınay ile bir sohbetleri esnasında Osmanlı tarihinin XVIII. yüzyıldaki bu medeni hamle dönemini "Lale Devri" olarak adlandırmış. O sıralarda bu dönem üzerine bir kitap hazırlayan Ahmed Refik de bu ismi beğenerek, yazdığı eserde kullandı. Ahmed Refik'in kitabına verdiği bu isim daha sonra yaygınlaşarak bu dönemi ifade eden bir ad oldu.
SORU 2: Lale Devri nasıl başladı?
    Viyana bozgunundan sonra kendisini toparlamaya çalışan Osmanlı İmparatorluğu Venedik ve Rusya'yı mağlup etmişse de 1715-1718 harplerinde Avusturya'ya yenilerek Sırbistan'ın bir bölümünü kaybetmişti. Bürokrat kökenli olan Sadrazam Nevşehirli ibrahim Paşa, 1718'deki Pasarofça Antlaşmasından sonra yaklaşık 35 yıldır süren savaş dönemine son verdi. Barış, eğlence ve yenileşme dönemini başlattı. Bu barış antlaşması ile 1683 yılından bu yana süre gelen karışıklıklar bitti, 1730 yılına kadar sürecek olan 12 yıllık lale Devri başladı.
SORU 3: Avrupa'ya niçin elçiler gönderildi?
    Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa, Avrupa'yı tanımak gerektiğini fark eden ilk Osmanlı sadrazamıydı. Avrupa devletlerinin istanbul'daki elçileri ile düzenli ilişki kurdu. Ayrıca Osmanlı tarihinde ilk kez Avrupa devletlerine elçi gönderdi. Elçiler sadece askeri ve ticari antlaşma yapmaya gitmemişlerdi. Avrupalı devletlerin askeri gücü, ve devlet yapısı ile ilgili bilgi edineceklerdi. İbrahim Paşa Viyana'ya (1719), Yirmisekiz Mehmed Çelebi Paris'e (1720-
     
200

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

LALE

201

1721), Nişli Mehmed Ağa Moskova'ya (1722-1723), Mustafa Efendi, Viyana'ya (1730), Mehmed Efendi, Lehistan'a (1730) elçi olarak gittiler. Bu elçiler gittikleri yerde gördüklerini anlatan raporlar hazırlayarak, sadrazama sundular. Artık dışarıya bakmayan Osmanlı dönemi sona ermişti.
    SORU 4: Yirmisekiz Mehmed Çelebi ve oğlunun Paris elçiliklerinin Osmanlı İmparatorluğu'na ne tesirleri oldu?
    Osmanlı elçilerinin yazdığı sefaretnâmeler arasında en fazla üzerinde durulan eser Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin 1720-1721 tarihli Fransa Sefaretnâmesi'dir. Eser edebî ve tarihî kıymetinin yanı sıra, Osmanlı toplum yaşantısına yaptığı tesir açısından da önemlidir. Bu sefaretnâme Osmanlı İmparatorluğu'nun batıya bakışının değişmesinde önemli rol oynamıştır.
    Babası ile birlikte Paris'e giden Mehmed Said'in Fransa'daki gözlemleri ve döndüğündeki icraatları önemlidir. Gerçek bir Osmanlı aydını olan Mehmed Said, Paris'te babasından daha çok dolaşmış, çevre edinmiş ve Fransa'yı dikkatli bir biçimde gözlemlemiştir. Matbaanın tesisinde çok önemli rolü vardır. Ayrıca Fransa'dan İstanbul'a getirdiği kitaplar, elbiseler ve mobilyalar Osmanlı başkentinde batı modasının yayılmasına sebep olmuştur. Paris'te elçi iken gönderdiği tablolar sayesinde Türk minyatür sanatında yeni bir çığır açılmıştır. Bu resimleri gören minyatürcüler, bilhassa Levni, minyatürle batı üslubu arasında yeni bir tarz geliştirmiştir.
    Paris'ten getirilen Fontainebleau Sarayı resimleri, Lale Devri'nin önemli eğlence yerlerinden olan Kâğıthane'deki sarayın yapımında model olarak kullanıldı. Fransa kralı ve çevresindekilerin yaşam biçimleri kopya edildi.
SORU 5: Tulumbacı ocağı nasıl kuruldu?
    İstanbul, Osmanlı döneminde birçok defa büyük yangınlara maruz kalmıştı. Lale Devri'nde ilk defa düzenli bir itfaiye teşkilatı olan Tulumbacı Ocağı kuruldu. 1720 veya 1721 yılında teşkil edilen bu   ocak  Yeniçeri   teşkilatına  bağlıydı.   50   kişiden  oluşan  tu-

lunıbacılarıh başında aslen Fransız olup, sonradan Müslüman olan ve Gerçek lakabını taşıyan Davud Ağa vardı. Davud Ağa, kendi icat ettiği tulumbayı 1718 yılındaki Tüfenkhâne ve 1720'deki Tophane yangınlarında kullanmış, yaptığı alet beğenildiği için sadrazam tarafından Yeniçeri Ocağı'na Tulumbacıbaşı olarak tayin edilmişti.
SORU 6: Lale Devri'nin eğlence hayatı nasıldı?
    lale Devri denilince akla bu dönemin eğlenceleri gelir. Bu eğlence hayatında Sadrazam İbrahim Paşanın önemli bir rolü vardır. Sadrazam, eski saraydan uzakta, Kâğıthane'de padişahın eğlenmesi için "Sadabad" adı verilen yeni bir saray inşa ettirmişti. Sarayın etrafına da bahçeler, havuzlar, çeşmeler ve heykeller yaptırılmıştı. Bu sarayda örnek Fransa kralının sarayı ve yaşantısı idi. Devlet ileri gelenleri de bu konuda padişahı taklit ettiler. Boğaziçi ve Halic'in etrafındaki topraklar devlet ricali tarafından paylaşıldı.
    Devlet ileri gelenleri birbirleriyle lüks yaşam yarışına girmişlerdi. Şairlerin, müzisyenlerin katıldığı büyük eğlenceler tertip ediliyordu. Lale bahçeleri içerisinde geceleri sırtlarına mum konulmuş kaplumbağalar dolaşıyor, ayı yavruları güreştiriliyor, çeşit çeşit çiçeklerle, özellikle laleler ile süslü bahçelerde cins cins kuşlar bulunuyordu. Aşırı bir eğlence hayatı vardı. Devlet ileri gelenlerinin bu durumu halka da yansıdı. Kahvehane ve meyhaneler çoğaldı.
    Eğlence hayatı ile birlikte şiir de iyice ön plana çıktı. Divan edebiyatının en büyük isimlerinden birisi olan Nedim bu dönemde ortaya çıktı. Şairler şiirlerinde daha çok Türkçe kelime kullanırken, tabiatı ve aşkı övdüler.
    Artık günlük hayatta batı tarzı mobilya kullanılmaya başlanılmışı. Geleneksel Osmanlı divanlarının yerini, iskemle ve koltuklar almıştı. Bir zamanlar Osmanlı elçileri bu iskemlelerde bağdaş kurup oturduklarından dolayı yere yuvarlanmışlardı. Saray duvarları resimlerle süslendi. Devlet adamlarının portreleri yaptırıldı.
SORU 7: Lale'nin önemi nasıl arttı?
    Bu dönemde en öne çıkan hadise süslü bahçelerdi. Bahçecilikle ilgili bilgiler bir sır gibi saklanırdı. Lale iyice ön plana çıktı. Lale

202
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
soğanı yetiştirmek devlet kadrolarında yükselmede ve para kazanmada en geçer akçe idi. Bu dönemde lale hakkında birçok kitap yazıldı. Bu eserlerde lale cinsleri, tohumların kimler tarafın-dan elde edildiği, lalelerin özellikleri belirtilirdi. Şairler, yeni ortaya çıkan laleleri methettiler. Lale yetiştirme bir hastalık haline gelmişti. Yapılan toplantılarda yeni yetiştirilen laleler isimlendiriliyor, Özellikleri tespit ediliyordu.
    Laleye talebin aşırı artması fiyatları da yükseltti. Bunun üzerine devlet lalelerin türlerine göre fiyatlarını belirledi. Gerek Cevdet Paşa olsun, gerekse Ahmed Refik bu dönemde lale soğanlarının 500 ile 1000 altına dahi satıldığını söylerler. Ancak bu konuda araştırmalar yapmış olan Münir Aktepe bu bilgileri abartılı bulur ve resmî kayıtlarla uyuşmadığını belirtir. Aktepe'nin dönemin arşivlerinden bulduğu bilgilere göre 239 lale çeşidi arasında en pahalısı 50 altına satılan ve 1717 yılında Vefalı Mehmed Beyin yetiştirdiği "Nize-i Rummanî" adlı laledir.
     SORU 8: Lale Devri'nde eğlencenin dışında neler yapıldı?
    Lale Devri'nin en önemli özelliği Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk defa yüzünü Batı'ya dönmesidir. Daha önce yapılan ıslahat faaliyetlerinde Osmanlı'nın geçmişi örnek alınırken, bu dönemden sonra yavaş yavaş Avrupa örnek alınmaya başlandı.
    İstanbul baştan başa imar edildi. Uzun süredir bakımsız kalmış devlet binaları, camiler, medreseler, çeşmeler onarıldı. Yeni saraylar, çeşmeler, su yolları yapıldı.
    Tercüme heyetleri kurularak, çeşitli dillerden eserler Türkçe'ye çevrildi. Nedim'in de içinde bulunduğu tercüme heyeti Münec-cimbaşı ve Ayni tarihlerini Arapça'dan Türkçeye çevirdiler. Arapça ve Farsça'dan çevirilerin yanı sıra batı dillerinden astronomi, fizik, felsefe gibi konulara ait eserler de tercüme edildi.
    Kitapların yangından kurtulması için yeni kütüphaneler ku-ruldu ve buralara önemli miktarlarda kitap toplandı, itfaiye teşkilatı olan Tulumbacılar yeni bir tarzda örgütlendi. Matbaa kuruldu,

203
LALE DŞVRİ
Avrupa'ya elçiler gönderilerek, burası tanınmaya çalışıldı. Başta çini olmak üzere çeşitli imalathaneler kuruldu veya yeniden dizayn edildi.
    Bu devrin en önemli icraatı olacak Avrupa tarzı asker yetiştirilmesine Üsküdar'da yeni başlanmıştı. Bu teşebbüs Patrona isyanı yüzünden asrın sonlarına kaldı.
SORU 9: Lale Devri nasıl sona erdi?
    Türk batılılaşmasının başlangıcı olarak görülen Lale Devri, üç-beş sokak serserisinin başlattığı bir isyan sonucu kapandı. 28 Eylül 1730 Perşembe günü sözde şeriatın gereğini yerine getirmek için Patrona Halil ve arkadaşları isyan bayrağını açtılar. Bu isyanda kendi önlerini açmak isteyen bazı devlet adamlarının da rolü vardı. Asilerin miktarı başlangıçta 30 kişiyi aşmıyordu. Kapalıçarşı'ya giren isyancılar burada propagandaya başladılar. Şeriatı tatbik etmek için çarşı halkını kendilerine katılmaya davet ettiler. Zorla dükkânları kapattırdılar. Çarşıdan çıkan asiler kendilerine katılanlar ile birlikte Divanyolu'ndan Etmeydanı'na yürüdüler. Buradaki kışlalarında kalan bir kısım yeniçeriyi kendilerine katılmaya çağırdılar.
    Aslında ufak bir önlem dahi isyanı bastırmaya yetecekti. Ancak padişah ve devlet ileri gelenleri ise İran seferi için Üsküdar'daydılar. İstanbul tarafında isyanın ilk anda üzerine gidecek dirayetli kimse bulunmuyordu.
    Üsküdar'da bulunan padişah durumu haber alınca bir meclis topladı. Hatice Sultan'ın sarayında yapılan toplantı bir hayli tartışmalı geçti. Sadrazamın şiddet kullanılarak isyanı bastırma fikrine, ulemadan bazıları "Müslüman kanı dökmenin doğru olmadığını" söyleyerek karşı çıkmışlardı. Bir sonuca varılamadan toplantı dağılmış ve padişah gece yarısı devlet adamlarıyla birlikte Topkapı Sarayı'na geçmişti. Burada yapılan toplantıda da yapılacak işler konusunda bir görüş birliği oluşmadı. Padişahın kararsızlığı sonunu hazırlıyordu.
     
204

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

;>',>uJ5i-üTA

 LÂLE DEyRİ

205

     İsyanın sonucu belli olmadığından asker, halk, esnaf ve devlet adamları nasıl davranmaları konusunda tereddütlüydüler. Asilerin etrafında toplanan kalabalık ilk günün akşamına doğru azaldıysa da, Patrona'nın çabalarıyla tamamen dağılması önlenmişti. İsyanın ikinci günü bazı yeniçerilerin, acemi oğlanlarının ve ulemanın katılımı ile asilerin sayısı iki bini aşmıştı.
    Saraydaki kararsızlık yüzünden bir şey yapılamıyordu. Bir saray ağası gönderilerek asilerin fikrinin öğrenilmeye çalışılması isyancılara güven vermişti. Dağıtmadıkları gibi başta sadrazam ve Şeyhülislâm olmak üzere, devlet ricalinden 37 kişinin kendilerine verilmesini istemişlerdi. Bu işin kan dökülmeden halledilemeyeceğini anlayan padişah sancak-ı şerifi sarayın kapısının önüne diktirerek, ahaliyi asilere karşı mücadeleye çağırdı. Ancak geç kalınmıştı. Şehirde kontrol asilerin elindeydi. Ahaliden gelen olmadığı gibi, sarayı koruyan bostancıların bir kısmı da kaçmıştı.
    Asilerle işbirliğinden şüphelenilen Kaptan-ı Derya Mustafa Paşa görevden alınarak, yerine Abdi Paşa getirildi. Ancak yeni kaptan paşa da Patrona'nın yanında yer aldı. Sadrazamın asileri dağıtmak ve asker toplamak için uğraşları bir netice vermedi. Asiler, sadrazam ve bazı devlet adamlarının kendilerine verilmesi yönündeki isteklerinden vazgeçmediler. Sarayın su yollarını kapatan asiler içeri erzak girmesini de engellemişlerdi. Sarayda bulunan ulema da asilerin isteklerinin yerine getirilmesini istiyordu.
    Asilerin sarayı kuşattığı şayiası üzerine ortalık karışınca, padişahın emri ile sadrazam ve bazı vezirler öldürülerek, asilere verildi. Zorbalar tarafından parçalanan cesetler III. Ahmed Çeş-mesi'nin önüne bırakıldı.
    Hakimiyetlerini iyice artıran asiler III. Ahmed'in tahttan in-dirilmediği takdirde, kendi sonlarının iyi olmayacağını biliyorlardı. Artık yeni hedef padişahın tahttan indirilmesi idi. Bu durumu öğrenen padişah harem dairesine, yerine geçecek olan ve kendisinden sonra hanedanın en büyüğü olan Şehzade Mahmud'un yanına gitti. Devlet adamları yeni padişaha biat ettiler. III. Ahmed'in 27 yıllık hükümdarlığı ve Türk yenileşme tarihinin başlangıcı olan Lale Devri artık bitmişti.

SORU 10: Patrona Halil kimdir?
    Arnavutluk'un Horpeşte Kasabası'nda doğan Patrona Halil, Osmanlı donanmasında bir süre levent olarak çalıştı, ancak askerleri isyana teşvik etmesi üzerine ölümden zorlukla kurtularak gemiciliği bıraktı.
    Halil'in unvanı olan "Patrona " çalıştığı gemiden gelmektedir. "Patrona", Osmanlı donanmasındaki gemilerin ikincisine verilen isimdir. Donanma'da Kaptan-ı Derya'nın kullandığı birinci gemiye "Kapudane", ikinci gemiye "Patrona", üçüncü gemiye ise "Riyale" denilirdi. Patrona Halil, Patrona gemisinde bir müddet leventlik yaptığı için bu lakapla anıldı.
     Leventlikten ayrılıp Niş'e giden Patrona burada yeniçeri oldu. Bir süre sonra Vidin'deki bir ayaklanmanın elebaşılarından birisi olarak tekrar sahneye çıktı. İsyanın bastırılması üzerine Ar-navutluk'a kaçan Patrona Halil, oradan İstanbul'a geldi ve burada seyyar satıcılık, eskicilik ve Bâyezid Hamamı'nda tellaklık yaptı. Daha sonra Kapalıçarşı'da alınıp satılan mallardaki pazarlıklarda rol oynayıp buradan komisyon alan tellallık mesleğine girdi.
    Lider özellikleri ile sivrildiği için esnaf kitleleri üzerinde büyük bir etkisi vardı. Dönemin yönetimine karşı 1730'da başlattığı isyan başarıya ulaştı ve III. Ahmed'i tahttan indirdi. İsyandan sonra devlet yönetiminde etkili bir şahıs olan Patrona Halil'in saltanatı uzun sürmedi. Onların hareketinden rahatsızlık duyan Birinci Mahmud, Patrona ve arkadaşlarını sarayda, isyandan iki ay sonra 25 Kasım 1730'da tertip ettiği bir tuzakta öldürttü.

     

206

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

 LALE

207

Bibliyografya
Mü'minzâde Seyyid Ahmed Hasîb Efendi, Ravzatü'l'Küberâ, Tahlil ve Metin, haz. Mesut Aydıner, Ankara 2003.
Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiât, neşr. Abdülkadir Özcan, Ankara 1995.
M. Münir Aktepe, 1720'1724 Osmanh'Iran Münâsebetleri ve Silâhşor Kemani Mustafa Ağa'nm Revan Fetihnamesi, İstanbul 1970.
	,   "Hassa  Silâhşorlarından  Kemânî  Mustafa  Ağa'nın Revân
Fetihnamesi", VII. Türk Tarih Kongresi, II, Ankara 1973, s. 542-547.
Fazıl Işıközlü, "Başbakanlık Arşivi'nde Yeni Bulunmuş Olan ve Sadreddin Zade Telhîsi Mustafa Efendi Tarafından Tutulduğu Anlaşılan H. 1123 (1711) - 1148 (1735) Yıllarına Ait Bir Ceride (Jurnal) ve Eklentisi", VII. Türk Tarih Kongresi, II (Ankara 1973), s. 508-534.
1730 Patrona İhtilali Hakkında Bir Eser: Abdi Tarihi, haz. Faik Reşit Unat, Ankara 1943.
Destârî Salih Târihi, Patrona Halil Ayaklanması Hakkında Bir Kaynak, haz. Bekir Sıtkı Baykal, Ankara 1962
Mehmet Topal, Silahdar Fındıklı Mehmed Ağa - Nusretname' Tahlil ve Metin (1106-1133 / 16954721), Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2001.
Mehmed Raşid, Tarih-i Raşid, III-V, İstanbul 1282. Küçük Çelebizâde İsmail Asım, Tarih, İstanbul 1282.
Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Fransa  Sefâretnâmesi,  haz. 4
Beynun Akyavaş, Ankara 1993.	1
Lady Montagu, Türkiye Mektupları 171'7-1718, çev. Aysel Kurutluoğlu, İstanbul tsz.
Münir Aktepe, Patrona isyanı, İstanbul 1958.
	, "Damad İbrahim Paşa Devrinde Lâle", Tarih Dergisi, sayı: 7
(İstanbul 1953), s. 85-127; sayı: 8 (İstanbul 1953), s. 85-104.

Ahmed Refik Altmay, Lâle Devri, İstanbul 1932.
Lale Zaide Aytaçoğlu, İstanbul* da Lâle Devri (1703-1730), Mimari
Bezemesi,   Ankara  Üniversitesi,   Sosyal Bilimler  Enstitüsü,
       Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1993. Bekir Sıtkı Baykal, "Patrona Halil Ayaklanması ile İlgili Kaynaklar
       Hakkında", IV. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1952, s. 17. Emine Berksan, //. Mustafa ve III. Ahmed*in  Valideleri Emetüllah
Gülnuş   Sultan   ve   Vakıfları,   İstanbul  Üniversitesi   Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1998.
Arif Bilge, Nevşehir ve Lale Devri Tarihi, Konya. Gülcin Canca, Bir Geçiş Dönemi Olarak istanbul'da III. Ahmed Devri Mimarisi, Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, İstanbul 1999. Müjgan   Cumbur,   "Lale   Devri" nde   İstanbul  Kütüphaneleri", Türk
Kültürü, sayı: 100 (Ankara 1971), s. 363-368.
Oğuz Ergene, ///. Ahmed Dönemi Osmanlı Kanunnamesi (inceleme-
metin-dizin), Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Yüksek Lisans Tezi, Mersin 1997.
Emel   Esin,   "Lale   Devrinde   Türkistan   İlhamı",    Türk   Dünyası
        Araştırmaları Dergisi, sayı: 10 (İstanbul 1989), s. 33-77. İstanbul Armağanı, IV, Lale Devri, haz. Mustafa Armağan, İstanbul
2000.
Mehmet İpşirli, "Lale Devrinde Teşkil Edilen Tercüme Heyetine Dâir Bazı Gözlemler", Osmanlı ilmi ve Meslek Cemiyetleri, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul 1987, s. 33-42.
Enver Ziya Karal, "III. Ahmed, Prf. Dr. A. Nimet Kuratv a Cevap", Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, VI/4 (Ankara 1948), s. 373.
Bekir Karlığa, "Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Yeni Bulunan Bir Fizik Kitabı Tercümesi ve Onsekizinci Yüzyılın Başında Osmanlı Düşüncesi", Bilim-Felsefe-Tarih, Sayı: 1 (İstanbul 1991). Yusuf Küçükdağ, Lale Devrinde Konya, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Konya 1989.

2Qg	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU      ;
Bemard'A. Lalor, "Promotion Patterns of Ottoman Bureaucratic Statesmenfrom the Lâle Devri to the Tanzimat", Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 1972), s. 77-92.
Robert Olson, ImperialMeanderings andRepublican By'\vays : Essays on Eighteenth Century Ottoman and Twentienth Century,
İstanbul 1996.
Abdülkadir Özcan, "Celaleddin Ağa, Mehmed", TDV İslâm Ansiklopedisi, 246.
Abdülkadir  Özcan-İskender   Pala,    "Lale    Devri",     TDV   İslâm
Ansiklopedisi,XKW, 81-85.

Hüseyin Özdeğer, "III. AhmedMn Varidat ve Masarifat Defteri", Türk İktisat Tarihi Yıllığı, 1 (İstanbul 1988), s. 305-352.
M. Kemal Özergin-Haluk İpekten, "Sultan III. Ahmed Devri Hadiselerine Aid Tarih Manzumeleri",  Tarih Dergisi, sayı: 13
(İstanbul 1958), s. 133451.
Stanford Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, I, çev. Mehmet Harmancı, İstanbul 1982.
Turgut Kut, "Ülkemizde Yangın Tulumbasını İlk Kez İmal Eden Gerçek Davud'un ve Bazı Tulumbacıların Mezar Taşları", hrih Dergisi, sayı: 12 (İstanbul 1979), s. 771-788.
Faik Reşit Unat, "Ahmed III Devrine Ait Bir Islahat Takriri Muhayyel Bir Mülakatın Zabıtları", Tarih Vesikaları, 1/2 (Ankara 1941),
s. 107-121.
İ, Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/1-2, Ankara 1984.
A. Süheyl Ünver, "Türkiye'de Lale Devri",   Vakıflar Dergisi, IX
(Ankara 1971), s. 265-270.
Abdurahman Üzülmez, Osmanlı İmparatorluğumda Islahat Dü' şüncesinin Gelişimi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1994.

U.\
'"P	-.ti'
İLK TÜRK MATBAASI
SORU 1: Osmanlı topraklarında ilk matbaa ne zaman açıldı?
    Johann Gutenberg'in 1450'li yılların başında matbaayı icadından kısa bir süre sonra baskı makinesi Osmanlı topraklarına geldi. İstanbul'da 1493'te ilk Yahudi matbaası kuruldu. Daha sonra 1567'de Ermeniler, 1627'de de Rumlar ilk matbaalarını açtılar. Ancak ilk Türk matbaası 1727 yılına kadar kurulmadı. Bu yıla kadar matbaa kurmak için yapılmış bir teşebbüse de rastlanılmaz.
SORU 2: İlk Türk matbaası nasıl faaliyete geçti?
    İlk Türk matbaasının kurucularından İbrahim Müteferrika, asıl matbaayı kurmadan önce 1718'de bir harita matbaası kurmak için izin almış ve burada birkaç tane harita basmıştı. 1719 tarihli Marmara denizi haritası bunlardan birisidir.
    İbrahim Müteferrika, bir matbaa kurmak için uğraşıyordu ancak bunu başarabilecek ne maddi ne de manevi gücü vardı. İbrahim Müteferrika'ya matbaa kurması için fırsat onunla aynı düşüncede olan bir başka devlet görevlisinin destek vermesiyle doğdu. Babası Yirmi Sekiz Mehmed Çelebi ile Paris'e giden sadâret mektubi halifelerinden, yani başbakanlık bürokratlarından Mehmed Said Efendi Fransa'da bir matbaayı ziyaret etmiş ve Türkiye'ye döndüğünde bir matbaa açmayı tasarlamıştı. İbrahim Müteferrika ile Mehmed Said Efendi'nin işbirliği yapması sonucu 1727 yılı Temmuz ayının başlarında dönemin padişahı III. Ahmed'in fermanı ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvası ile ilk Türk matbaasını kurma izni alındı.
    SORU 3: İbrahim Müteferrika, idarecilere matbaanın gerekliliğini nasıl izah etti?
    İbrahim Müteferrika, matbaanın önemi, gerekliliği ve faydası üzerine 1726'da kaleme aldığı Vesiletü't-tıbâa isimli risalesinde tarih boyunca bazı istilâlar yüzünden yazma eserlerin nasıl yok ol-
     
208

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

Bernard A. Lalor, "Promotion Patterns of Ottoman Bureaucratic Statesmen from the Lâle Devri to the Tanzimat", Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı: 1 (İstanbul 1972), s. 77-92.
Robert Olson, Imperial Meanderings andRepublican By~ways : Essays on Eighteenth Century Ottoman and Twentienth Century, İstanbul 1996.
Abdülkadir Özcan, "Celaleddin Ağa, Mehmed", TDV İslâm Ansiklopedisi, 246.
Abdülkadir Özcan-İskender Pala, "Lale Devri", TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVII, 81-85.
Hüseyin Özdeğer, "III. AhmedMn Varidat ve Masarifat Defteri", Türk İktisat Tarihi Yıllığı, 1 (İstanbul 1988), s. 305-352.
M. Kemal Özergin-Haluk İpekten, "Sultan III. Ahmed Devri Hadiselerine Aid Tarih Manzumeleri", Tarih Dergisi, sayı: 13 (İstanbul 1958), s. 133-151.
Stanford Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, I, çev. Mehmet Harmancı, İstanbul 1982.
Turgut Kut, "Ülkemizde Yangın Tulumbasını İlk Kez İmal Eden Gerçek Davud'un ve Bazı Tulumbacıların Mezar Taşları", Tarih Dergisi, sayı: 32 (İstanbul 1979), s. 771-788.
Faik Reşit Unat, "Ahmed III Devrine Ait Bir Islahat Takriri Muhayyel Bir Mülakatın Zabıtları", Tarih Vesikaları, 1/2 (Ankara 1941), s. 107-121.
İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/1-2, Ankara 1984.
A. Süheyl Ünver, "Türkiye'de Lale Devri", Vakıflar Dergisi, IX (Ankara 1971), s. 265-270.
Abdurahman Üzülmez, Osmanlı imparatorluğu ^nda Islahat Dü' güncesinin Gelişimi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1994.

İLK TÜRK MATBAASI
SORU 1: Osmanlı topraklarında ilk matbaa ne zaman açıldı?
    Johann Gutenberg'in 1450'li yılların başında matbaayı icadından kısa bir süre sonra baskı makinesi Osmanlı topraklarına geldi. İstanbul'da 1493'te ilk Yahudi matbaası kuruldu. Daha sonra 1567'de Ermeniler, 1627'de de Rumlar ilk matbaalarını açtılar. Ancak ilk Türk matbaası 1727 yılına kadar kurulmadı. Bu yıla kadar matbaa kurmak için yapılmış bir teşebbüse de rastlanılmaz.
SORU 2: İlk Türk matbaası nasıl faaliyete geçti?
    İlk Türk matbaasının kurucularından İbrahim Müteferrika, asıl matbaayı kurmadan önce 1718'de bir harita matbaası kurmak için izin almış ve burada birkaç tane harita basmıştı. 1719 tarihli Marmara denizi haritası bunlardan birisidir.
    İbrahim Müteferrika, bir matbaa kurmak için uğraşıyordu ancak bunu başarabilecek ne maddi ne de manevi gücü vardı. İbrahim Müteferrika'ya matbaa kurması için fırsat onunla aynı düşüncede olan bir başka devlet görevlisinin destek vermesiyle doğdu. Babası Yirmi Sekiz Mehmed Çelebi ile Paris'e giden sadâret mektubi halifelerinden, yani başbakanlık bürokratlarından Mehmed Said Efendi Fransa'da bir matbaayı ziyaret etmiş ve Türkiye'ye döndüğünde bir matbaa açmayı tasarlamıştı. İbrahim Müteferrika ile Mehmed Said Efendi'nin işbirliği yapması sonucu 1727 yılı Temmuz ayının başlarında dönemin padişahı III. Ahmed'in fermanı ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvası ile ilk Türk matbaasını kurma izni alındı.
    SORU 3: İbrahim Müteferrika, idarecilere matbaanın gerekliliğini nasıl izah etti?
    İbrahim Müteferrika, matbaanın önemi, gerekliliği ve faydası üzerine 1726'da kaleme aldığı Vesiletü't-tıbâa isimli risalesinde tarih boyunca bazı istilâlar yüzünden yazma eserlerin nasıl yok ol-
     
210

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

İLK TÜRK MATŞAASI

211

duğunu, daha sonraları doğru düzgün yazı yazacak hattatlar kalmadığından yazmaların birçoğunun yanlışlarla dolu bulunduğunu, halbuki matbaa sayesinde yazıların daha okunaklı ve hatasız basılacağını, fiyatlarının ucuzlayacağını, bu sayede de büyük kütüphaneler kurulacağını söylemekteydi.
    SORU 4: İlk matbaamız nerede faaliyet gösterdi ve hangi kitapları bastı?
    ibrahim Müteferrika ve Yirmi Sekiz Çelebizâde Mehmed Said Efendi tarafından Müteferrika'nın Yavuz Sultan Selim semtindeki evinde kurulan matbaanın ilk kitabı, basımı 1729 yılının ilk aylarında tamamlanan ve Vankulu Lügati adıyla bilinen Sıhahü'I'CeV' herinin tercümesidir.
    1729'da ayrıca Katip Çelebi'nin Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr'ı ile Tarih-i Seyyah der Beyân-ı Zuhur-ı Ağvâniyân ve İnhi-dam-ı Devlet-i Safeviyan; 1730'da Tarih-i Hind-i Garbi, Tarih-i Timur-i Gürkan, Tarih-i Mısri'l-Cedid ve Tarih-i Mısri'l-Kadim, Gülşen-i Hülefâ ile Grammaire Turque; 1732'de ibrahim Müteferrika'nın Usulü'l-Hikem fî Nizâmi'l-Ümem'i ile Fuyuzât-ı Mıkna-tısiyye; 1733'te Kâtip Çelebi'nin Takvimü't-Tevarih'i; 1734'te ilk vekayünivis Mustafa Naima'nın Tarih-i Naima'sı; 1741'de Vekayinüvis Mehmed Raşid'in Tarih-i Raşid'i ve Vekayinüvis Küçük Çelebizâde İsmail Asım'ın Tarih-i Çelebizâde'si; 1742'de Ah-val-i Gazavât-ı Diyâr-ı Bosna ve Ferheng-i Şu'uri basılmıştır.
    Her ne kadar matbaanın bulunduğu yer ve donatımının bir kısmı şahsi malsa da, matbaanın asıl masraflarını devlet çekmiş ve burada çalışan işçilerin günlük yiyeceğine kadar ihtiyaçlarını karşılamıştı. Basılan kitapların fiyatları bile devlet tarafından tespit edilmişti. Matbaanın kurulmasında ve daha sonraki yıllarda çalışmasında en büyük zorluk, kalifiye eleman eksikliğiydi.
    ibrahim Müteferrika, matbaasını evine kurmuştu. Orhan Salih'in Mütefferrika'nın terekesini tespiti ilk Türk matbaasının yerini net olarak ortaya çıkardı. Terekeye göre oturduğu yer Fatih'te Sultan Selim Cami yakınlarındaki Mismarcı Şücaeddin Mahallesi idi. Bugün ibadete açık olan Mismarcı Şücaeddin Mescidi ibadete açık

olup, Mismarcı Sokağı'nda bulunmaktadır. Müteferrika satılmayan kitaplarını da Sultan Selim Cami bitişiğindeki Tophane tabir olunan yerdeki kârgir, yani taş odada depolamıştı.
    SORU 5: Matbaa hangi şartlar altında ne kadar kitap bastı?
    Matbaanın tesisinde önemli bir rolü bulunan Yirmi Sekiz Çelebizâde Mehmed Said Efendi'nin bir süre sonra matbaacılıktan ayrılması ile birlikte iş tamamen ibrahim Müteferrika'ya kaldı. Müteferrika ölümüne kadar matbaada on yedi kitap bastı. Matbaanın ilk iki kitabı 1000 adet, üçüncüsü 1200 adet basıldı ancak sonrakiler de bu sayı beş yüze indi. Baskı sayısının azalmasında kitapların satılmamasının rolü vardı.
    Orhan Salih, Müteferrika'nın bastığı kitapların tirajının 12.000 ile 13.200 arasında tahmin edildiğini, ancak bu sayının abartıldığını söylemektedir. Kendi tahmini olarak da 10.000-11.000 rakamını veriyor. Ayrıca genelde Vankulu'dan 1000 adet basıldığının söylendiğini, ancak Müteferrika'nın kendi yazdığı istidada bu lügatten 500 adet basılacağını bahsedildiğini belirtiyor. Naima Tarihi'nin sonunda verilen listede 1000 adet diye kaydedilmesinin bu karışıklığa yol açtığını, fakat burada iki cilt beraber dikkate alındığını söylüyor. Aynı listede Naima Tarihi'nin her iki cildinden 500'er adet basıldığı yazılmış, ama toplam yekunda bu son baskı 1000 adet diye hesaplandığına, dikkat çekerek kitap değil de cilt olarak baskı sayısı göz önünde bulundurulduğunu ifade ediyor
    ibrahim Müteferrika bir taraftan matbaayla ilgilenirken, diğer taraftan da devlet tarafından verilen birçok görevle uğraşıyordu. Uzun süre Osmanlı Imparatorluğu'na sığınan ikinci Rakoczi'nin tercümanlığını ve mihmandarlığını yaptı, ibrahim Müteferrika'nın diğer görevleri matbaayla daha fazla ilgilenmesini engelledi.
    1735 yılına kadar 13 kitap basan Müteferrika, Osmanlı-Avus-turya-Rus savaşında üstlendiği görevler ve Lehistan elçiliği sebebiyle 5 yıl kitap basamadı. 1740-1742 yıllarında dört kitap daha bastıysa da ömrünün son beş yılında yine devlet işleri sebebiyle matbaa yeni eserler vermedi. Bu yıllarda ibrahim Müteferrika Dağıstan'a gidip
     
212	SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
dönmüş ve Yalova'daki Kâğıt Fabrikası ile ilgilenmiş, ayrıca bir yıl Divân-ı Hümâyûn tarihçiliği denilen görevde bulunmuştu. Bütün bu meşguliyetleri ve yaşlılığı matbaanın faaliyetlerini engelledi.
    SORU 6: İbrahim Müteferrika nasıl bir yayın politikası izledi?
    ibrahim Müteferrika bastığı kitapların büyük bir kısmına ilaveler ve açıklamalar yaptı, bir kısmını da notlar ve haritalar ekleyerek  zenginleştirdi.  Bilhassa  Kâtip  Çelebi'nin  Cihânnümâ'sına yaptığı ilaveler onun Rönesans sonrası Avrupa'daki gelişmeleri nasıl takip ettiğini açıkça gösterir. Batı'da gelişen yeni astronomi ve kâinat sistemleri hakkındaki bilgileri yayınladığı Cihânnümâ'ya ilave etmişti. Bu yüzden Müteferrika'nın yayınladığı Cihânnümâ bir asır boyunca, Türkçe literatürde bu konudaki en önemli metin oldu.
    Müteferrika bastığı kitaplarda doğru metni yayınlamak için çok uğraşırdı. Nitekim, TarihA Hindi Garbiyi inceleyen Thomas Goodrich, bu eserin mevcut yazma metinlerinin hiç birisinin tam ve doğru olmadığını, tama ve doğruya en yakın olanın 17 30'da Müte-ferrika'nın yayınladığı olduğunu ve onun bu sonuca birden fazla metin kullanarak vardığını söyler, ibrahim Müteferrika'nın bastığı kitaplar, tarih, coğrafya, dil gibi konularla, askerlik sahasındadır. Araştırmacılar onun bastığı eserlerin seçiminde oldukça isabetli davrandığını görüşündedirler.
    SORU   7:   İbrahim   Müteferrika   bastığı   kitaplarda yazma kitap geleneğine nasıl uydu?
    Matbaa çalışmaları başında serlevha kullanmayan Müteferrika, 1731'de yayınladığı kendi eseri "Usulü'l-Hikem fi Nizâmi'l-Ümem'"den itibaren artık matbu serlevha kullanmaya başladı. Bu durum o dönemde çok güçlü olan el yazma geleneğine uymak zorunda kaldığına işarettir. Orhan Salih, Müteferrika'nın bugüne kadar muhafaza edilen ilk baskılarında serlevhasız satılmaya sunulduğu için satın alındıktan sonra hemen müzehhibe serlevha sipariş edildiğini veya son baskılarındaki matbu serlevhaların sonradan renklendirüdiğini belirtiyor.

213
İLK TÜRK MATBAASI
    SORU 8: İbrahim Müteferrika'nın bastığı kitapları kimler aldı?
    Orhan Salih, Müteferrika matbaası üzerine yazdığı kitabında aynı dönemde İstanbul'da yaşayan askeri, yani yönetici sınıfa mensup olanların tereke kayıtları inceleyerek basılan kitapları kimlerin aldığını ortaya çıkardı. Kitap alanlar arasında Müteferrika matbaasında tashihler yapan eski Galata kadısı Esad Efendi (öl. 1732)'nin terekesinde "basma bir Vankulu" vardı. Matbaada çalışmış olmasına rağmen bu dönemde basılan diğer kitapların terekesinde yer almaması da ilginç bir durumdur.
    Sadrazam Hacı Ahmed Paşa (öl. 1742)'nın muhallefat defterinde Naima ile Çelebizade Tarihleri ve Vankulu lügati, Şeyhülislam Hayatizâde Mehmed Emin Efendi (öl. 1748) 'nin terekesinde Raşid Tarihi, Cihannüma ve Naima Tarihi yer almaktaydı.
    Matbu kitap alan kişilerin sosyal ve mesleki durumunu tespit için bu araştırmayı yapan Orhan Salih, basma kitap satın alanlar arasında genelde kethüda, mektupçu, çavuşbaşı, başhalife, emin gibi Osmanlı saray ve merkez bürokrasisinde çalışanlar ve imam, hatip, müderris, şeyhülislam, müftü, kadı gibi ulema mensuplarının olduğunu ortaya çıkardı. Özellikle ulemanın kitap alması matbaaya karşı olmadıklarını açıkça ortaya koyuyor. İncelenen terekelerde el yazmalarının sayısının basma eserlere nispeten daha fazla olduğu görülüyor. Fakat bu durum matbaanın başlangıcında çok normal bir durumdur.
SORU 9: İlk Türk matbaası ne zaman kapandı?
    Müteferrika'nın 1747 yılında ölümünden sonra matbaanın işletme izni Rumeli kadılarından İbrahim Efendi ile Anadolu kadılarından Ahmed Efendi'ye müştereken verildi. Bu ikili matbaada sadece bir kitap basabildiler. Talebin olmaması ve halkın ilgisizliği sebebiyle işi bıraktılar. 1757'de basılan kitap da İbrahim müteferrika tarafından basılan Vankulu Lugati'nin ikinci baskısıydı. Matbaa uzun bir sessizlik dönemi geçirdikten sonra tekrar 1784'te açılabildi.

214
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
SORU 10: Matbaa niçin geç geldi ?
    Osmanlı tarihinde üzerinde düşünülmeden tartışılan konuların en başta geleni, matbaanın Türkiye'ye geç gelmesi meselesidir. Türkiye'ye matbaanın geç gelişi bitip tükenmek bilmeyen bir tartışma konusudur. Kimi günah diye matbaanın gelişine engel olundu derken, kimi de hattatların boykotundan gelmedi der. Ancak gerçek çok basittir; matbaa okumadığımız için gelmedi.
    Matbaanın geç gelmesi meselesi tartışılırken İstanbul'da bulunan 90 bin hattatın buna engel olduğu anlatılır. Bu bilgi üzerinde araştırma bile yapılmadan bir an düşünülse, böyle bir şeyin mümkün olamayacağı rahatlıkla anlaşılır. Bırakın 90 bin hattatı, İstanbul'da bu kadar esnaf yoktu. Ayrıca bu kadar hattatımız olsa, kütüphanelerde milyonlarca cilt yazma eserimizin olması gerekir.
    Matbaanın geç gelmesiyle ilgili bir diğer yorum da Osmanlıların matbaayı günah diye geç kabul ettiğidir. Halbuki böyle bir sebeple matbaanın geldiğine dair elde hiçbir delil yoktur. Tamamen ideolojik bir yorumdur.
    Matbaanın gelmemesi tartışılırken, "geldi de ne oldu?" sorusu meseleyi rahatlıkla çözüme kavuşturur. Türkiye'ye matbaanın geç girişi hep tartışıldı, fakat matbaanın gelişinden sonra, ne olduğu üzerinde fazlaca durulmadı. Matbaanın kurulmasından İbrahim Müteferrika'nm ölümüne kadar geçen yaklaşık 20 yıllık dönemde Müteferrika'nm gayretleriyle 17 kitap basılabildi. Müteferrika'nm ölümünden sonra ise yalnızca bir kitap basıldı ve ondan sonra matbaa 27 yıl faaliyetine ara verdi. Bu durum matbaanın kurulmasının yanı sıra faaliyetinin de tamamen İbrahim Müteferrika'nm gayretleri ile yürüdüğünü, ancak buna karşılık toplumda kitap basımına fazla bir rağbetin olmadığını açıkça gösterir.
    18. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda basılan kitap çeşidi elliyi bulmazken, aynı asırda Japon kalkınması henüz başlamamışken Japonya'da on bin çeşit kitap basılmıştı. Üstelik bu yüzyılda Avrupa'da basılan kitap çeşidi de Japonya'dan çok daha fazladır. Bırakın 18. yüzyılı, matbaanın yeni icat edildiği 15. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'da basılan kitap sayısı 30-35 bindi.

215
İLK TÜRK MATBAASI
   İbrahim Müteferrika ilk iki kitabı 1000, üçüncüsünü 1200 adet , asnuştı. Daha sonra bastığı kitaplarda ise, birisi hariç baskı sayısını çOO'e düşürdü. Bunun sebebi bastığı kitapların satılmamasıydı. Nitekim günümüzde de bazı popüler kitaplar dışında baskı sayısı lOOO'dir. Matbaanın gelişi üzerinden yaklaşık üç asır geçmiş olmasına ve nüfusumuzun kat be kat artmasına rağmen Türk toplumu kitap okuma alışkanlığını hâlâ kazanamadı. Zaten kitapla aramız iyi olsaydı, bugün kütüphanelerimizde matbaadan önceki dönemde yazılmış her eserin, yüzlerce, binlerce nüshası bulunurdu.
    Türkiye'ye matbaanın gelişi ele alınırken toplumsal talebin ve altyapının ne ölçüde olduğunun iyice incelenmesi ve bunun gecikmeye ne kadar tesir ettiğinin belirlenmesi, bu konuyu daha iyi açıklar. Yoksa matbaanın açılmasına, üzerinde düşünülmeden hiçbir zaman olmamış 90 bin hattatın veya din anlayışının engel olduğunun iddia edilmesi bu konuyu izah etmediği gibi boş tartışmalara sebep olur. Matbaa Türkiye'ye okumayı ve kitabı sevmediğimizden geç geldi.
SORU 11: İbrahim Müteferrika kimdir? İbrahim Müteferrika, 1670'li yılların başında Erdel'in Koloszvar şehrinde dünyaya geldi. Müslüman olmadan önceki hayatı hakkında çok az bilgi vardır. Müteferrika, Müslüman olmadan önce teslis akidesine karşı çıkan ve tek Tanrı inancını benimseyen Unitarius mezhebine mensuptu.
    Hayatı ile ilgili ilk somut bilgilere göre İbrahim, Nisan 1716 tarihinden önce kapıkulu süvarilerinin en mümtaz ve itibarlı kısmı olan sipahlarm kırk birinci bölüğünde görev yapıyordu. Sipah bölüğünde iken Avusturya seferinde yaptığı hizmetlerden dolayı İbrahim, 18 Nisan 1716'da dergâhı âli müteferrikalığına, yani padişahın özel hizmetindeki saray  görevlilerinin araşma tayin edildi. Ardından Osmanlı Devleti'ne sığman Macarların yanında tercüman olarak görevlendirildi. 1717'de Osmanlı ülkesine davet edilen isyancı Macarların lideri İkinci Ferenc Râköczy'nin yanına tercüman ve mihmandar olarak tayin edildi. 1735'te Râköczy'nin ölü-
    
216

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

İLK TÜfl'K MATBAASI

217

müne'kadar onun hizmetinde bulundu, bu arada matbaacılık faaliyetleriyle devletin verdiği diğer vazifeleri de yaptı. Raköczy'nin ölümünden sonra Türkiye'de kalan diğer Macar soylularının hizmetinde bulundu. 1736 yılı Aralık ayının sonunda antlaşmanın yenilenmesi için Leh başhatmanına mektup götürdü.
    1737-1739 yıllan arasındaki Osmanlı-Avusturya-Rus savaşında aktif olarak görev yapan Müteferrika, savaş sırasında Osmanlı saflarına katılan Macar askerlerinin yazımını üstlendi ve Orşova Kalesi'nin Osmanlı İmparatorluğu'na teslimi için yapılan görüşmeleri yönetti. Savaş sürerken 2 Şubat 1738'de top arabacıları kâtipliğine getirildi ve böylece Divânı Hümâyun'da hâcegân zümresine, yani bürokratlığa yükseldi. 25 Ekim 1743 'te top arabacıları kâtipliğinden ayrıldı ve Kafkaslarda Kaytak Hanlığı'na getirilen Ahmed Han'ın tayin beratını Dağıstan'a götürdü.
    ibrahim Müteferrika bu yolculuktan döndükten sonra 14 Kasım 1744'te merkez bürokratlıklarından birisi olan Divân-ı Hümâyun tarihçiliğine tayin edildi. Bu görevi 7 Kasım 1745'e kadar sürdü. Bu sırada Yalova'da kâğıt fabrikası kurmaya teşebbüs etti ve Lehistan'dan ustalar getirtti.
    1747 yılı başlarında vefat eden ibrahim Müteferrika, Aynalıkavak Kabristanı'na defnedildi. 1942'de ise mezarı Reşid Saffet Atabinen'in teşebbüsüyle buradan Galata Mevlevihânesi Haziresi'ne nakledildi.
    ibrahim Müteferrika sadece bir matbaacı değil aynı zamanda 18. yüzyılın en önemli Osmanlı aydınlarındandır. Birçok kitap yazmış ve tercümeler yapmıştı. 1710 yılında kaleme aldığı Risâle-i İslâmiyye, eserlerinin en çok ilgi çekenlerinden birisidir. Müteferrika bu eserinde Müslüman olmasının sebeplerini, İslâmiyet'in son hak din olduğunu ve önceki kutsal kitapların onu nasıl müjdelediğini anlatır ve yer yer Hıristiyanlığı ve Kitabı Mukaddes'i eleştirir.
    İbrahim Müteferrika'nın 1731 yılında Osmanlı padişahı Birinci Mahmud'a sunduğu ve Müteferrika Matbaası'mn dokuzuncu kitabı olarak 1732'de yayınlanan "Usulü'l-Hikem fi Nizâmi'1-Ümem", yani "Milletlerin Düzeninde İlmi Usûller" isimli eseri siyasetnâme türünde bir çalışmadır ve daha çok devlet düzeni ve askerlik sana-

tıyla ilgilidir. Müteferrika, Sultan Birinci Mahmud'a bir nevi ıslahat projesi gibi sunduğu eserinde Avrupa'daki devlet yönetimi şekilleri "monarkiya", "aristokrasiya" ve "demokrasiya" başlıklarıyla üç gruba ayırır. Eserde ayrıca fizik, astronomi ve coğrafya ilimlerinin devlet yönetimindeki önemi üzerinde durarak, bu ilimlerin gelişmediği bir ülkede sağlam bir devlet düzeninin kurulamayacağını söyler. Bunun yanında ilk defa "nizâm-ı cedid", yani "yeni düzen" tabirini kullanarak, Osmanlı Devleti'nin de 18. yüzyıl Avrupa'sında gelişen yeni askerlik düzenlerini mutlaka alıp uygulaması gerektiğini ifade eder.
    İbrahim Müteferrika'nın "Füyûzâtı Mıknatısiyye" ve "Mecmûatü Hey'eti'l-Kadime ve'1-Cedide" isimli iki tercümesi de vardır.
    İbrahim Müteferrika, gerekli gördüğü kitaplara ilâve ettiği haritalar ile kendi çizdiği ve bastığı haritalarla Osmanlı haritacılığında yeni bir dönemin açılmasını da sağladı.
SORU 12: İbrahim Müteferrika ne zaman öldü?
    İbrahim Müteferrika'nın mezartaşında ölüm tarihi 1160 (1746-1747) olarak yazılmışsa da, bütün araştırmacılar tarafından kitabedeki Şair Nevres'in onun Basmacı lakabından kinaye olarak "Basdı İbrahim Efendi sahn-ı firdevse kadem" mısrasında düşürdüğü tarih olan 1158 (1745) ölüm yılı kabul edilmiş, hiç olmayacak bir yorumla 1160'm mezarının yapım yılı olduğu ileri sürülmüştür. Mezartaşma ölüm yılının değil de mezarın yapıldığı tarihin yazılmasının bir manası yoktur. Tarih düşürülen mısrada bir yanlışlık vardır.
    İbrahim Müteferrika'nın ölümü ile ilgili 1746 tarihini verenler de vardır. Hammer Avusturya elçisi Penkler'in raporuna istinaden Haziran 1746, daha muahhar bir kaynak olan d'Ohsson da 1746 yılını İbrahim Müteferrika'nın ölüm tarihi olarak vermektedir.
    Bizim tespit ettiğimiz arşiv kayıtlarında İbrahim Müteferrika'nın ölüm tarihi açıkça 6 Şubat 1747 (25 Muharrem 1160) ola-
     
j

219
218
SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU
rak görülmektedir. Bu tarih mezartaşında yazılı olan 1160 yılının onun ölüm tarihi olduğunu açıkça ortaya çıkarmaktadır.
    Ayrıca yine aynı tarihten itibaren mevâcibi ikiye bölünerek iki kişiye verilmiştir. Ölüm tarihi net olarak verilmesine rağmen bu tarihin tam doğru olmamasını da bir ihtimal olarak değerlendiriyoruz. Mevâcib işlemini yapan kâtip, Müteferrika'nm ölüm tarihini doğru olarak yazmış olabileceği gibi, mevâcib tevcihini yaptıktan sonra aynı tarihi vefat günü olarak da kaydetmiş olabilir. Bunu net olarak çözmek mümkün değildir. Ancak bu sistemin işleyişinden hareket edersek, tarihin çok farklı olmayacağını anlayabiliriz.
    Terakki veya ihtidadan mevâcib almak isteyen kişiler, mahlul mevâcib çıkmasını dört gözle beklerlerdi. Mevâcib defterleri incelendiği zaman ölen birisinin mahlulünü haber vererek kendileri tasarruf etmek için müracaat edildiği görülür. Ayrıca devlet mevâcib tasarruf eden birisinin öldüğünü haber verenlere "ihbar parası" verirdi. Bu yüzden de maaş tasarruf eden birisi öldüğünde hemen Küçük Ruznâmçe Kalemi'ne müracaat edilirdi.
    ibrahim Müteferrika'nm mevâcibini alan kişilere baktığımızda bunların da Müteferrika olduğunu görüyoruz. Ayrıca Hacı Ahmed veled-i Hacı Hasan, Mehmed veled-i Mehmed isimli müteferrikaların "emekdâr" olarak zikredilmesi bunların Müteferrika cemaatin eskilerinden olduğunu gösterir. Bu yüzden de bu iki kişi ibrahim Müteferrika'nm ölümünden haberdar olup, mevâcib almak için derhal müracaat etmiş olmalıdırlar.
    Zaten Müteferrika'mn ölümü üzerine matbaanın devredilmesi ile ilgili verilen ferman 1-11 Şubat 1747 (Evahir-i Muharrem 1160) tarihlidir. Müteferrika'nm ölüm tarihi ile ilgili tespit ettiğimiz 6 Şubat tarihi ile çakışmaktadır. Bu bir tesadüf değildir. Nitekim Orhan Salih'in tespit ettiği ibrahim Müteferrika'nm ölümü ile ilgili sicil kayıtlarında 21 Şubat tarihli bir hüccetin olması da Şubat ayının önemini belirtmektedir.
    Bütün bunlardan hareket ettiğimizde ibrahim Müteferrika'nm ölüm tarihinin açıkça Şubat 1747 olduğunu söyleyebiliriz.

İLK TÜRK MATBAASI
    SORU 13: İbrahim Müteferrika'nm özel kütüphane sinde hangi kitaplar vardı?
    Orhan Salih tarafından tespit edilen terekede İbrahim Müteferrika'nm özel kütüphanesindeki kitaplar tek tek kaydedilmiştir. Kütüphanede Arap harfli 100 kitap bulunmaktadır. Ancak Müteferrika gibi bir aydının kütüphanesinin daha zengin olması gerekirdi. Kitapların içerisindeki en ilginçleri Roma'daki Typographia Medicea'da XVI. yüzyılın sonlan ile XVII. yüzyılın başlarında basılmış Arap harfli matbu Oklides Şerhi ve Nüzhetü'l-Müştak'tır. Bu kitaplar Müteferrika'nm matbaa işine girişmeden önce geniş bir araştırma yaptığını gösteriyor.
    Müteferrika'nm özel kütüphanesindeki kitapların içerisinde Kâtip  Çelebi'nin  Mizanü'l-Hakk'ı,  Gelibolulu Mustafa  Ali'nin Nusretnâmesi, Kmalızâde Ali'nin Ahlak-ı Alâisi, Nişancı Rama-zanzâde Mehmed'in Tarih-i Mirât-ı Kâinât'ı, Ebu'l-fida'nın Tak-vim-i Buldan'ı, Acaibül-Mahlukat'ı buluhnmaktadır. Bastığı kitaplardan Tarih-i Çelebizâde, Tarih Timur, Vankulu Lügati vardır. Bu kitaplar içerisinde en ilginci Kâtip Çelebi'nin bugün Viyana'da bulunan müellif nüshası Rumeli Cihannümâsı'dır. Müteferrika Cihannümâ'dan sonra bu kitabı da basmayı planlamıştı. Ancak ömrü vefa etmedi. Rumeli Cihannümâsı 12.240 akçe ile en pahalı kitaptır ve Arap harfli kitaplarının dörtte biri değerindedir. En pahalı ikinci kitap 4-010 akçe ile Tarih-i Mirât-ı Kâinât'tır. Müteferrika'nm Arap harfli kitaplarını toplam değeri 49.938 akçedir.
    Terekede Müteferrika'nm kütüphanesindeki Latin harfli kitaplarda kaydedilmiştir. Toplam 30 civarındaki bu kitapları içerisinde Meninski Lügati, Atlas Minör, İncil ve Tevrat dikkat çekmektedir. Astronomi ile ilgili bir çok kitap ve ayrıca 40'a yakın harita vardır. Bunlar Müteferrika'nm Kâtip Çelebi'nin Cihannü-ması'na yaptığı şerhlerde ve diğer bastığı ve yazdığı eserlerde kullandığı kitaplar olmalıdır.
SORU 14: Matbaanın gizli kurucusu kimdir? İlk Türk matbaanın kurulmasında ve işletilmesinde İbrahim Müteferrika'nm rolü büyüktür. Ancak Yirmisekiz Çelebizâde Mehmed Said Efendi'nin bu işteki payı da gözden kaçırılmamalıdır.

J

220

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

İLK TÜRK MATBAASI

221

     Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin oğlu olan Mehmed Said Efendi İstanbul'da doğdu. Sadaret mektubi kaleminde memuriyet hayatına başladı ve burada halifeliğe, yani büro şefliğine kadar yükseldi. Babasının Paris elçiliği sırasında onun kethüdası olarak beraber Fransa'ya gitti. Fransa'dayken bu ülkeyi inceledi ve Fransızca öğrendi.
    Said Efendi, babası Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin elçiliği sırasında Fransa'da matbaayı yakından görüp, inceledi ve Osmanlı İmparatorluğu'na geri döndüğünde babasının devlet nezdinde ki nüfuzunu da kullanarak ilk Türk matbaasının kurulmasını sağladı. Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin elçiliği sırasında Paris'te yanlarında bulunan Saint Simon hatıratında Mehmed Said Efendi'nin Paris'te bir matbaayı ziyaret ettiğini ve İstanbul'a dönüşünde bir matbaa açmayı düşündüğünü yazmaktadır. Bu bilgi matbaaanın tesisinde onun rolünü açıkça ortaya koyar. Ayrıca matbaanın kurulması için izin alınmasında Mehmed Said Efendi'nin ve babasının devlet nezdindeki itibarları önemli rol oynamıştı. Mehmed Said Efendi'nin matbaayı kurduktan sonra memuriyet hayatında yükselmesi sebebiyle matbaacılıktan erken ayrılması ve İbrahim Müteferrika'nın bu sahada fedakârane çalışmaları sebebiyle ilk Türk matbaasının kurulmasındaki rolü unutuldu.
    Matbaacılıktan ayrıldıktan sonra Osmanlı bürokrasisinde üst düzey birçok görevde bulunan ve Fransa ile İsveç'te elçilik yapan Yirmisekiz Çelebizâde Mehmed Said Efendi, 25 Ekim 1755'da sadrazamlığa tayin edildi, ancak beş ay sonra 1 Nisan 1756'de azledilerek İstanköy'e sürüldü. Daha sonra Hanya, Adana, Mısır, Konya valilikleri yaptı ve Maraş valisiyken 1761 yılı Kasım ayının sonlarında öldü.
SORU 15: Müteferrika'nın bastığı kitapların ne kadarı satıldı?
    İbrahim Müteferrika'nın sattığı kitaplardan ne kadarının satıldığı şimdiye kadar bilinmiyordu. Orhan Salih'in tespit ettiği Müteferrika'nın terekesi basılan kitapların ne kadarının satılıp, ne kadarının satılmadığını ortaya çıkardı.
    Terekedeki kitapların fiyatları düşük görünmektedir. Bunun böyle olmasının birkaç sebebi vardır: Birincisi kitaplar ciltli ve tam satışa hazır hâlde değildir. İkincisi de Müteferrika öldüğü için

kitapların bir an önce nakde çevirilmesi gereklidir. Bu yüzden de düşük rayiç biçilmiş olmalıdır.
    Kitapların satış performansına bakılırsa İbrahim Mütefer-rika'nm matbaanın ilk ürünlerini satmada oldukça başarılı olduğu söylenebilir. Nitekim asrın sonlarına gelindiğinde Müteferrika tabı kitaplar piyasada bulunmuyordu. Toplumumuzun kitaba bakışı dikkate alındığında Müteferrika'nın devrin şartlarına rağmen iyi bir satıcı olduğu ortaya çıkıyor.
    Ayrıca Müteferrika'nın kitaplarını sadece Türkler'e değil Av-rupalılar'a da sattığına dikkat etmek gerekir. Bu iş için hazırlanan Latince kataloglarla Avrupa'nın değişik yerlerinde pazarlamaktaydı. Ayrıca Müteferrika toptan satışlar da yapıyordu. Meselâ, Grammaire Turque'den 200 adetini Cizvit Mektebi'ne satmıştı. Fiyatı 3 kuruş olan kitabı toptan olduğunda 2.5 kuruştan vermişti. Yine zaman zaman kitapların fiyatında indirimler yapmıştı. Basıldıktan birkaç yıl sonra (1733-1735) Vankulu Lugatı'nın fiyatını 35 kuruştan 25 kuruşa, Tarih-i Seyyah'ı da 2, 2.5 kuruşa indirmişti.
    Matbaanın amaçlarından birisi olan ucuz kitap politikasını da gerçekleştirmiştir. Nitekim Müteferrika, 350 kuruşa satılan Vankulu Lugatı'nı 25 kuruşa satacağını söylemiş, bu eseri 35-40 kuruşa satmıştı. Nitekim Müteferrika'nın terekesinde bulunan yazma Vankulu Lugatı'nın fiyatı da basma gibi 40 kuruştur.
    Müteferrika'nın mirasının toplam değeri 3.172.756 akçe (26.439,5 kuruş 16 akçedir). Müteferrika'nın mirasının yaklaşık altıda beşi bastığı ancak satılmayan kitaplardır. Terekede zikredilen ve yazarın satış durumlarını yorumladığı kitapların durumunu daha iyi anlaşılacak bir biçimde bir tablo hâlinde veriyoruz.

Basılan kitap
Kalan
Kitabın piyasa-
Satılan kitap
Satış
İlk fatış fiyatı
Terekedeki
Fiyatın ne

sayısı
kitap sayısı
da kaldığı süre
Sayısı
yüzdesi
fiyatı
kadar düştüğü
Lugat-i Ferheng-i Şu'urî
500
65 tam
6 yıl
91
(%18.2)
(40?)
20 kuruş
20kuruş?

344eksik

(% 50)
Naima Tarihi
500
35 tam
13 yıl
388
(%77.6)
(30?)
15 kuruş
15kuruş?

77 eksik

(% 50)
Raşid Tarihi
500 (?)
46 tam
6 yıl
194
(%38.8)
30-40 kuruş
16 kuruş
24kuruş?

260 eksik

(%60?)
Cihannümâ
500
186 tam
15 yıl
251
(%50.2)
30-44 kuruş
16 kuruş
24kuruş?

63 eksik

(% 60?)
Takvimü't-Tevârih
500
31 tam
14 yıl
274
(%54.8)
3    veya   5
2 kuruş
3 kuruş?

195 eksik

kuruş

(% 60?)
Gülşen-i Hulefa
500
30 tam
17 yıl
265
(%53)
3 kuruş
2 kuruş
1 kuruş

205 eksik

(% 33)
Tarih-i Mısır
500

17 yıl

3 kuruş

T-i Seyyah
1200

18 yıl

3 kuruş

T-i Timur
500

17 yıl

3 kuruş
yarım    kuruş

Tarih-i Hind-i Garbi
500

18 yıl

3 kuruş
(60 akçe)
2.5kuruş
Tuhfetü'l-Kibar
1000

18 yıl

3 kuruş

(% 83)
TOPLAM
3700
1114

2586
(%69.9)

Füyuzat-ı Mıknâtisiyye
500

15 yıl

1 kuruş

Usulü'l-Hikem
500

15 yıl

0.75 kuruş
Tarih-i Bosna
500 (?)

6 yıl

1 kuruş
çeyrek kuruş
(% 75)
TOPLAM
1500
240

1260
(% 84)

(30 akçe)

Grammaire Turque
1000
84
17 yıl
916
(%91.6)
3 kuruş
çeyrek kuruş
2.75 kuruş

(30 akçe)
(% 92)
Vankulu Lügati
500
1
18 yıl
499
(%99.8)
35-40 kuruş
40 kuruş
Değişme yok    \

58

224

SORULARLA OSMANLİ İMPARATORLUĞU

İLK TÜRK JdATBAASI

225

-, "ibrahim Müteferrika", Encylopedia of Mam, III, 996-998.
Kemal Beydilli, Türk Bilim ve Matbaacılık Tarihinde Mühendishane: Mühendishane Matbaası ve Kütüphanesi: 1776-1826, İstanbul 1995.
	,  "Korsika ve Osmanlı Devleti", İlmî Araştırmalar,  sayı: 4
(İstanbul 1997), s. 43-46.
İsmet Binark, "Türkiye'ye Matbaanın Geç Girişinin İçtimaî ve Ruhî Sebepleri", VIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara- 11-15 Ekim 1976),ll, Ankara 1981, s. 1299-1319.
Edward Carleson, İbrahim Müteferrika Basımevi ve Bastığı ilk Eserler, haz. Mustafa Akbulut, Ankara 1979.
Şahap Demirel, "İbrahim Müteferrika'nın Füyuzat-ı Mıknatisiye (Mıknatısın Yararları) Adlı Kitabı", Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, (Ankara 1982), s. 265-330.
Geralt Duverdier, "İlk Türk Basımevinin Kuruluşunda İki Kültür Elçisi: Savary De Breves ile İbrahim Müteferrika" (trc. Türker Acaroğlu), Belleten, sayı: 215 (Ankara 1992), s. 275-304.
U. Ehrensvard-Z. Abrahamowitz, "Two Maps Printed by İbrahim Müteferrika in 1724/25 and 1729/30", Svenska Forskningsinstitutet i istanbul Meddelanden, XV, Stockholm 1990, s. 46-47.
Osman Ersoy, Türkiye'ye Matbaanın Girişi ve ilk Basılan Eserler, Ankara 1959.
Fekete, "Osmanlı Türkleri ve Macarlar, 1366-1649", Belleten, sayı: 52 (Ankara 1949), s. 663-743
Selim Nüzhet Gerçek, Türk Matbaacılığı, İstanbul 1939.
Thomas D. Goodrich, "Osmanlı Amerika Araştırmaları: XVI. Yüzyıla Ait Tarih-i Hindî Garbî Adlı Eserin Kaynakları ile İlgili Bir Araştırma" Belleten, XLIX/195 (Ankara 1986), s. 690.
M. Tayyib Gökbilgin, "II. Râköczi Ferencz ve Tevabiine Dair Yeni Vesikalar", Belleten, sayı: 20 (Ankara 1941).
L. Hopp, "ibrahim Müteferrika (1674/75M746) fondateur de l'imprimene turque", Açta Orientalia Academia Scientarium Hungaricae, XXIX/1 (Budapest 1975), s. 107-113.

İhsan [Sungu], "İlk Türk Matbaasına Dair Yeni Vesikalar", Hayat, 111/73, Ankara 1928, s. 9-15.
Ekmeleddin insanoğlu, "Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi'nin Osmanlı'ya Girişi (1660-1860)", Belleten, sayı: 217 (Ankara 1992), s. 727-774.
A. D. İetyakov, Türkiye'nin Sosyo-Politik ve Kültürel Hayatında Basın, İstanbul 1977.
M. Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, İstanbul 1982. Alpay Kabacalı, Türk Kitap Tarihi, I, İstanbul 1989.
Karâcson [Imre], "İbrahim Müteferrika", Tarihi Osmanî Encümeni Mecmuası, 1/3 (İstanbul 1328), s. 178-185,186-189.
Orhan Koloğlu, Basımevi ve Basının Gecikme Sebepleri ve Sonuçları, İstanbul tsz.
T. Halasi Kun, "İbrahim Müteferrika", islâm Ansiklopedisi, V/2, s. 896-900.
Halil Necatioğlu, Matbaacı Ibrahim-i Müteferrika ve Risâle-i İslâmiye, Ankara 1982.
Hidayet Nuhoğlu, "Müteferrika Matbaası ve Bazı Mülâhazalar", istanbul Armağanı, IV, Lale Devri, haz. Mustafa Armağan, İstanbul 2000, s. 211-225.
Orlin Sabev (Orhan Salih), Parvoto Osmansko Pateshestvie v Sveta Pechatnata Kniga, (1726-1746), Nov Pogled (Matbu Kitap Dünyasına İlk Osmanlı Seyahati, (1726-1746), Yeniden Değerlendirme), Sofya 2004.
Fikret  Sarıcaoğlu,  Kâtib Çelebi'nin  Cihânnümâ'sı  ve Kaynakları,
İstanbul Üniversitesi Sosyal bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans
       Tezi, 1990
	, "Cihânnüma ve Ebubekir b. Behrem ed-Dımeşkî-İbrahim
Müteferrika",   Prof Dr.   Bekir   Kütükoğlu'na   Armağan,
İstanbul 1991, s. 138-142.
	, "Harita", TDVİslâm Ansiklopedisi, XVI, 215.
	, "Kâtib Çelebi'nin Otobiyografiler/', Tarih Dergisi, sayı: 37
(İstanbul 2002), s. 297-319.
Adil Şen, İbrahim Müteferrika ve Usûlü'l-Hikem fî Nizâmı"1-Ümem, Ankara 1995.

226

SORULARLA OSMANLI İMPARATORLUĞU

A. Hamdi Tanpmar, XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1985.
Türk kütüphanecileri Derneği, Basım ve Yayıncılığımızın 250. Yılı Bilimsel Toplantısı, 10-11 Aralık 1979, Ankara 1980.
Türk-Macar Kültür Münasebetleri Işığı Altında II. Râköczi Ferenc ve Macar Mültecileri Sempozyumu (31 Mayıs-3 Haziran 1976), İstanbul 1976.
İsmail Hakkı Uzunçarşıh, Osmanlı Tarihi, IV/1, Ankara 1988.
William J. Watson, "ibrahim Müteferrika and Turkish Incu-nabula", Journal of the American Oriental Society, LXXXVIII/1 (New Haven 1968), s. 435-441.
Yazmadan Basmaya: Müteferrika, Mühendishane, Üsküdar, haz. Turgut Kut- Fatma Türe, İstanbul 1996.
Coşkun Yılmaz, "Hezarfen Bir Şahsiyet: İbrahim Müteferrika ve Siyaset Felsefesi", istanbul Armağanı, IV, Lale Devri, haz. Mustafa Armağan, İstanbul 2000, s. 259-333.

Erhan Afyoncu _ Sorularla Osmanlı İmparatorluğu Cilt3